Bản tiếng Anh: Blueprint for Revolution: How to Use Rice Pudding, Lego Men, and Other Nonviolent Techniques to Galvanize Communities, Overthrow Dictators, or Simply Change the World

Tác giả: Srdja Popovic, cùng với Matthew Miller

Dịch bởi: Phạm Nguyên Trường

Hiệu đính: Nguyễn Huy Vũ

Chương 11: Phải là bạn

Như bất kỳ ai từng mê mẩn một cuốn tiểu thuyết trinh thám hấp dẫn, hay hồi nhỏ cố nuốt thật nhanh đĩa bông cải xanh nhão nhoẹt cùng miếng thịt gà dai như cao su chỉ để được ăn món tráng miệng, đều hiểu rằng: điều tuyệt vời nhất nên được để dành cho phần cuối cùng.

Vì vậy, sau khi kể cho các bạn nghe về Gandhi và Martin Luther King, Jr.; sau khi nói về các cuộc nổi dậy ở Ai Cập, Myanmar và Maldives; sau khi chia sẻ đôi chút về trải nghiệm của chính tôi trong việc góp phần lật đổ tên sát nhân Slobodan Milošević, giờ tôi muốn kể cho các bạn nghe về một kiểu anh hùng khác—khiêm tốn hơn nhiều, nhưng cũng truyền cảm hứng không kém.

Hãy gọi nhân vật chính tưởng tượng của chúng ta là Kathy.

Thành thật mà nói, Kathy chẳng có gì đặc biệt cả. Bạn có thể bắt gặp một người như cô ấy ở bất kỳ thị trấn nào tại Mỹ. Câu chuyện của Kathy được ghép lại từ vô số giai thoại và trải nghiệm mà những nhà hoạt động “bán thời gian” ở các khu ngoại ô nước Mỹ từng chia sẻ với tôi.

Kathy là kiểu người tử tế, hoàn toàn bình thường. Cô có một công việc ổn định, ba đứa con và một căn nhà hai tầng. Dễ mến, nhưng không nổi bật. Cô cố gắng sống một cuộc đời cân bằng và hạnh phúc, và cho đến tận gần đây, chưa bao giờ nghĩ mình sẽ dính líu tới chính trị.

Kathy còn quá trẻ để thuộc về thế hệ nổi loạn của thập niên 1960. Cô lớn lên với niềm tin rằng chính trị là bẩn thỉu, hệ thống thì tham nhũng, còn con người về cơ bản đều bất lực trước chính phủ và các tập đoàn lớn. Vì vậy, điều tốt nhất mà một người như cô có thể làm là lo cho cuộc sống riêng của mình và tập trung vào những gì mình thật sự kiểm soát được.

Giống như rất nhiều người trong chúng ta, Kathy luôn cố tránh những người phát tờ rơi bên ngoài siêu thị, những người đang vận động cho một chiến dịch hay ứng cử viên nào đó. Cô có thể ngưỡng mộ sự nhiệt tình của họ, nhưng tuyệt đối không muốn dính dáng vào. Kathy chỉ muốn được yên ổn.

Rồi một ngày, chính quyền quyết định quy hoạch lại khu phố nơi cô sống.

Như thường xảy ra với hầu hết các quyết định của chính quyền địa phương, gần như không ai trong khu phố của Kathy để ý tới nghị quyết này khi nó được hội đồng thành phố thông qua. Thật ra, chính Kathy lúc đầu cũng không quan tâm.

Nhưng chỉ vài tuần sau, dự án ấy bỗng trở thành chủ đề ở khắp nơi. Người ta bàn tán về nó tại trạm xăng. Đồng nghiệp của chồng Kathy tranh cãi về nó trong giờ nghỉ trưa. Những tấm biển phản đối bắt đầu xuất hiện trên các bãi cỏ trước nhà.

Chẳng bao lâu nữa, một khu đất rộng lớn gần trường trung học nơi con cô theo học sẽ bị san bằng để xây dựng một trung tâm thương mại khổng lồ.

Đó là kiểu chuyện xảy ra ở vô số cộng đồng trên khắp nước Mỹ. Và bạn không cần phải là chuyên gia quy hoạch đô thị mới hiểu điều đó sẽ dẫn đến gì: giao thông dày đặc hơn, nguy cơ tai nạn cao hơn, cùng đủ loại cám dỗ và xao nhãng mà người ta thường cố giữ cách xa trường học vì những lý do rất chính đáng.

Thế nhưng hội đồng thành phố—được một công ty xây dựng địa phương nhiệt tình thúc đẩy—đã phớt lờ tất cả những lo ngại ấy và bật đèn xanh cho dự án.

Cảm thấy bất an, Kathy làm mọi điều mà cô nghĩ một công dân có trách nhiệm nên làm.

Cô gọi điện cho vài thành viên hội đồng thành phố và để lại lời nhắn với thư ký của họ; tất nhiên, không ai gọi lại. Cô viết thư cho tờ báo địa phương; lá thư được đăng, nhưng rồi chẳng có gì thay đổi. Cô trao đổi với những người bạn trong hội đồng trường học, và họ cùng ký tên vào một bức thư đầy cứng rắn gửi cho thị trưởng. Họ nhận được một hồi âm lịch sự, trong đó ông ta hứa sẽ “xem xét vấn đề,” rồi sau đó hoàn toàn im lặng.

Nếu bạn từng tham gia bất kỳ hoạt động cộng đồng nào, hẳn tất cả những điều này nghe sẽ rất quen thuộc.

Chẳng bao lâu sau, dự án trung tâm thương mại trở thành đề tài thường trực trong các cuộc trò chuyện giữa Kathy và bạn bè. Và rồi họ dần nhận ra rằng vấn đề thật sự không chỉ nằm ở chuyện an toàn giao thông. Đúng là lưu lượng xe cộ đông đúc sẽ gây phiền toái, nhưng xét cho cùng, vài gờ giảm tốc hay một hệ thống đèn tín hiệu hợp lý có lẽ cũng có thể giải quyết được phần nào.

Điều khiến họ giận dữ thật sự là cảm giác bị coi thường.

Những người giàu có, có quan hệ với tòa thị chính, có thể xuất hiện, đưa ra quyết định và dễ dàng gạt những công dân bình thường như họ sang một bên—những bậc phụ huynh ngày ngày đưa con tới trường, tổ chức bán bánh gây quỹ cho trường học và xem cộng đồng này là một phần không thể thiếu trong cuộc sống của mình.

Ban đầu họ chỉ âm thầm khó chịu. Nhưng theo thời gian, sự khó chịu ấy dần chuyển thành tức giận. Kathy và bạn bè của cô thống nhất rằng đã đến lúc phải hành động nghiêm túc hơn.

Giống như mọi trận chiến đáng để theo đuổi, cuộc chiến này đòi hỏi thời gian và nhiều chiến thuật khác nhau.

Ví dụ, Kathy và nhóm bạn nhanh chóng nhận ra rằng chính quyền thị trấn hoàn toàn không coi trọng ý kiến của các phụ huynh có con học ở trường này. Trong mắt thị trưởng, họ chỉ là một nhóm người phản đối quen thuộc—kiểu cư dân ngoại ô lúc nào cũng phàn nàn về một dự án xây dựng nào đó, phổ biến chẳng khác gì chim bồ câu trong thành phố.

Nhưng Kathy rất thông minh.

Cô biết cách nhận diện các trụ cột của quyền lực.

Kathy và bạn bè nhanh chóng nhận ra rằng đây là một thị trấn rất sùng đạo. Người dân ở đây nghiêm túc với đức tin của mình, và trên thực tế, các nhà thờ chính là trung tâm của đời sống cộng đồng. Kathy hiểu rằng thị trưởng có thể phớt lờ những người dân bình thường như cô. Các công ty phát triển bất động sản cũng sẽ chẳng thay đổi quyết định miễn là họ còn kiếm được tiền. Nhưng có những thế lực mà ngay cả chính quyền địa phương cứng rắn nhất cũng không thể làm ngơ.

Vì vậy, Kathy tìm cách lôi kéo giới giáo sĩ về phía mình.

Cô thuyết phục được một linh mục địa phương viết một bức thư gay gắt gửi cho thị trưởng. Và thị trưởng, dù có cứng đầu đến đâu, cũng không phải kẻ ngốc. Khi bắt đầu cảm nhận được một liên minh đạo đức đang hình thành để chống lại mình, ông ta lập tức thay đổi thái độ, phản hồi những lời phản đối và hứa sẽ xem xét lại kế hoạch quy hoạch.

Bức thư ấy hiệu quả hơn tất cả những lời bàn tán trong siêu thị, những tấm biển cắm trên bãi cỏ và hàng đống email đầy tức giận của các bậc phụ huynh cộng lại—bởi nó cho thấy một sự dịch chuyển trong một trong những trụ cột quyền lực quan trọng nhất của thị trưởng.

Ba tháng trước, ông ta còn phớt lờ Kathy hoàn toàn. Nhưng giờ đây, ông đã bắt đầu nhượng bộ và tuyên bố sẽ tổ chức thêm một buổi điều trần công khai để xem xét lại dự án.

Khi mọi người nhận ra Kathy thật sự tạo được kết quả, họ nhanh chóng muốn trở thành một phần của phong trào. Ngay cả những cư dân thờ ơ nhất trong thị trấn cũng bắt đầu cảm thấy rằng đây là câu chuyện của những con người nhỏ bé đang đứng lên chống lại quyền lực để bảo vệ điều đúng đắn.

Tối hôm diễn ra buổi họp công khai, hội trường chật kín người.

Phần lớn những người có mặt đơn giản chỉ vì họ không muốn cảm thấy mình đã bỏ lỡ khoảnh khắc này.

Và Kathy cùng những người bạn đã không làm họ thất vọng.

Bài phát biểu của họ không phải những diễn văn hùng hồn kiểu Churchill—Kathy, dù có nhiều phẩm chất đáng quý, vẫn không phải là một thiên tài hùng biện. Nhưng những lời họ nói chân thành, giản dị và đầy cảm xúc.

Đến cuối buổi họp, mọi người đều hiểu rằng dự án quy hoạch kia phải bị hủy bỏ.

Vài tuần sau, nó thực sự bị hủy.

Hiểu rõ tầm quan trọng của việc tuyên bố chiến thắng, Kathy và các đồng sự sau đó còn viết một bức thư công khai rất lịch sự gửi cho thị trưởng, cảm ơn ông vì đã “làm điều đúng đắn” và mời ông tới thăm trường học địa phương.

Và tất nhiên, ông thị trưởng đã tới.

Kathy đã tạo ra ảnh hưởng thật sự trong thị trấn nhỏ của mình. Cô đã giành được một chiến thắng lớn cho cộng đồng của mình.

Trong những chuyến đi khắp nước Mỹ, tôi đã gặp rất nhiều người giống như Kathy. Và thành thật mà nói, chính những câu chuyện ấy mới là thứ khiến tôi mỉm cười nhiều nhất.

Đúng, lật đổ Mubarak hay Milošević là những thành tựu phi thường. Nhưng bạn không cần phải sống dưới chế độ độc tài mới có thể áp dụng các nguyên tắc của sức mạnh nhân dân. Sức mạnh ấy mang tính phổ quát. Nó có thể được sử dụng ở bất cứ đâu, bởi bất kỳ ai, cho bất kỳ vấn đề nào.

Và nếu bạn vẫn còn nghi ngờ về sức mạnh của những con người bình thường như Kathy, thì hãy nhìn vào Kibera.

Kibera là khu ổ chuột lớn nhất ở Nairobi, Kenya—và theo một số ước tính, có thể là khu ổ chuột lớn nhất thế giới—nơi hàng triệu con người chen chúc trong một không gian chật hẹp, bẩn thỉu và đầy hiểm nguy.

Cuộc sống ở đây gần như chứa đựng mọi điều tồi tệ mà bạn có thể tưởng tượng về một trong những nơi khắc nghiệt nhất hành tinh.

Công viên Jamhuri, với những bụi cây rậm rạp đến mức ánh nắng cũng khó xuyên qua, là địa điểm ưa thích của những kẻ hiếp dâm. Đập Nairobi từng là nơi trú ẩn của đủ loại đầu trộm đuôi cướp. Còn nếu bạn bước ra phố Karanja vào ngày lĩnh lương, gần như chắc chắn bạn sẽ bị móc túi hoặc cướp giật.

Rồi còn chuyện nhà vệ sinh.

Do hệ thống cấp thoát nước ở Kibera gần như không tồn tại hoặc hoạt động vô cùng tệ hại, nhiều người buộc phải đi vệ sinh ngay trong các rãnh nước bên đường. Nhưng ban đêm, chỉ cần bước ra khỏi nhà vài phút để đi vệ sinh cũng có thể nguy hiểm đến tính mạng. Vì vậy, người dân ở đây nghĩ ra một giải pháp tuyệt vọng: họ đi vệ sinh vào túi ni lông, buộc chặt lại rồi ném ra ngoài cửa sổ.

Người ta gọi đó là “nhà vệ sinh bay”.

Và như bạn có thể đoán, những túi ni lông ấy nằm vương vãi khắp nơi.

Kibera không phải nơi dễ sống. Để tồn tại ở đó, bạn phải thật sự hiểu cách sinh tồn giữa hỗn loạn.

Đáng buồn là, các tổ chức phi chính phủ đến hỗ trợ cư dân khu ổ chuột thường không thật sự hiểu được điều đó. Họ có thiện chí, nhưng phần lớn là người nước ngoài hoặc những người Kenya có điều kiện sống tốt hơn rất nhiều. Sự giúp đỡ của họ được đón nhận với lòng biết ơn, nhưng lại hiếm khi giải quyết được những vấn đề cốt lõi của Kibera.

Đúng là họ có thể xây thêm vài nhà vệ sinh công cộng và làm giảm phần nào số lượng “nhà vệ sinh bay” trong khu vực. Nhưng những vấn đề nền tảng của khu ổ chuột thì vẫn còn nguyên đó.

Mọi thứ chỉ thực sự bắt đầu thay đổi khi chính cộng đồng quyết định tự đứng lên hành động.

Người dân Kibera đoàn kết với nhau và bắt đầu từ những việc rất đơn giản. Nhiệm vụ đầu tiên của họ là lập bản đồ khu phố.

Xét cho cùng, một tấm bản đồ khu ổ chuột có thể trở thành công cụ cực kỳ hữu ích để người dân chia sẻ thông tin, cảnh báo cho nhau về nguy hiểm, cũng như chỉ ra những nơi có cơ hội hay nguồn hỗ trợ. Đó là cách để cả cộng đồng cùng nhau ghi lại và chia sẻ trải nghiệm sống của mình.

Việc này không quá khó.

Nhờ công nghệ hiện đại, lập bản đồ giờ đây dễ dàng hơn rất nhiều. Và vì công nghệ thường gần gũi với giới trẻ hơn, một nhóm thanh thiếu niên được trang bị thiết bị GPS bắt đầu đi khắp khu vực, ghi lại mọi thứ họ thấy theo bốn hạng mục: an toàn và các điểm nguy hiểm, dịch vụ y tế, giáo dục phi chính quy, và nước sạch cùng vệ sinh môi trường.

Khi hoàn thành, họ in những tấm bản đồ ấy trên loại giấy rẻ tiền rồi phát cho hàng xóm, kèm theo bút chì và giấy can.

Người dân vô cùng hào hứng. Họ bắt đầu tự bổ sung thêm địa điểm, thông tin và ghi chú của riêng mình lên bản đồ. Chẳng bao lâu sau, cơ sở dữ liệu cộng đồng ấy phát triển từ vài chục điểm thành hàng trăm địa điểm khác nhau.

Khi nhận thấy tiềm năng của dự án này, Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) đã tham gia hỗ trợ tài chính.

Không lâu sau đó, cư dân Kibera đã có thể nhận cảnh báo liên quan đến bản đồ trực tiếp qua điện thoại di động của mình. Hệ thống này giúp người dân mỗi ngày tránh xa những khu vực có tội phạm hoặc bạo lực đang diễn ra.

Từng con phố, từng khu vực nhỏ, người dân Kibera đang dần giành lại cộng đồng của mình.

Những thanh niên nam nữ ở Kibera là ví dụ tuyệt vời về việc sử dụng sức mạnh nhân dân một cách hiệu quả.

Không giống nhiều phong trào khác được nhắc đến trong cuốn sách này, người dân Kibera không cố lật đổ một chế độ tham nhũng hay giành lấy các quyền tự do chính trị lớn lao. Họ chỉ đơn giản hợp tác với nhau để làm cho cuộc sống của bạn bè và gia đình mình an toàn hơn.

Nhưng đó luôn luôn là một tầm nhìn mạnh mẽ về tương lai.

Dù thất vọng với chính phủ và mất niềm tin vào các thiết chế, người dân Kibera vẫn tin rằng chính họ có thể tạo ra thay đổi tích cực bằng sức lực của bản thân. Họ truyền bá tầm nhìn của mình và chọn những trận đánh mà mình có thể thắng. Họ tạo ra sự hào hứng và dùng sức sáng tạo để thu hút thêm nhiều người tham gia.

Việc lập bản đồ khu ổ chuột không phải thứ hào nhoáng như lật đổ một nhà độc tài. Có lẽ nó cũng chẳng bao giờ xuất hiện trên bản tin buổi tối.

Nhưng bằng cách kết nối với những người hàng xóm của mình, cư dân Kibera đã cải thiện đời sống hàng ngày của tất cả mọi người quanh họ.

Và nếu những nhà hoạt động trong một khu ổ chuột nghèo khó ở châu Phi còn có thể tạo ra thay đổi như thế, thì bạn cũng có thể.

Khi bắt đầu hành trình của mình, bạn cần chấp nhận một sự thật: trong phần lớn trường hợp, sẽ không có đội kỵ binh nào xuất hiện để giải cứu bạn.

Sẽ không có ai mạnh mẽ hơn, dũng cảm hơn hay tài giỏi hơn từ trên đỉnh Olympus bước xuống để giải quyết vấn đề thay bạn.

Đó cũng là bài học mà tôi học được từ Tolkien: cuối cùng, chính bạn phải là người hành động.

Khi phong trào của bạn chỉ vừa mới hình thành, các pháp sư, chiến binh hùng mạnh, những người lùn cứng đầu hay các nàng tiên xinh đẹp của thế giới này sẽ không xuất hiện để giúp bạn. Bạn sẽ cô đơn.

Ở Serbia—một đất nước vốn nổi tiếng là chậm hiểu—chúng tôi đã mất gần mười năm mới học được bài học ấy và nhận ra rằng phong trào Otpor! phải tự mình đối đầu với Milošević.

Các chính trị gia đã làm chúng tôi thất vọng. Cộng đồng quốc tế thì mù mờ và do dự. Phe đối lập thì chia rẽ, hỗn loạn và bất lực.

Không có Gandalf nào xuất hiện. Cũng chẳng có người ngoài hành tinh nào tới cứu Serbia khỏi chế độ độc tài.

Vấn đề của chúng tôi sẽ không tự biến mất.

Việc xây dựng “bộ ba thần thánh” của riêng mình—đoàn kết, lập kế hoạch và kỷ luật phi bạo lực—để đối đầu với nhà độc tài là trách nhiệm của chính chúng tôi.

Hơn thế nữa, Otpor! thành công vì phong trào có thừa nhiệt huyết và sức sáng tạo — hai phẩm chất bắt buộc phải hiện diện trong trái tim và khối óc của bạn cũng như của tất cả những người đang cùng bạn hành động.

Ở CANVAS, khi các nhà hoạt động tìm đến để xin những lời khuyên cụ thể hay một “công thức” sẵn có cho bước đi tiếp theo, chúng tôi thường trả lời rằng mình không thể làm thay họ được.

Đúng là chúng tôi có thể giảng giải những nguyên tắc nền tảng và chia sẻ các kỹ thuật phi bạo lực từng phát huy hiệu quả trong quá khứ. Nhưng những giải pháp sáng tạo cho các vấn đề mà mỗi xã hội đang đối mặt chỉ có thể nảy sinh từ chính xã hội đó.

Chúng tôi luôn khuyên các nhà hoạt động hãy lắng nghe “trái tim nổi loạn” của chính mình và học cách tin vào năng lực của bản thân.

Các chuyên gia tư vấn nước ngoài — và đôi khi chính tôi cũng tự xếp mình vào nhóm đó — nổi tiếng vì thường hành xử, như lời bất hủ của Đại tá Bob, “như những gã khốn mang vali sang trọng từ nơi khác tới.”

Xét cho cùng, những người bình thường như Kathy mà chúng ta vừa tưởng tượng, hay những gia đình đang sống thật ở Kibera, thường tạo ra những thay đổi lớn lao cho thế giới hiệu quả hơn bất kỳ chuyên gia hay cố vấn bên ngoài nào.

Và vì vậy, khi cuốn sách này sắp khép lại, xin cho phép tôi tiết lộ một chút về “cái kết”: có cách đọc đúng và cũng có cách đọc sai.

Cách đọc sai là xem đây đơn thuần như một câu chuyện phiêu lưu, thưởng thức những giai thoại về các con người dũng cảm và truyền cảm hứng ở những vùng đất xa xôi, rồi tưởng tượng mình là một nhà lãnh đạo anh hùng nào đó thay vì một người bình thường không có lý tưởng lớn lao để theo đuổi.

Cách đọc đúng là xem những nguyên tắc tôi trình bày như các bài học có thể theo bạn suốt cuộc đời, rồi tìm cách áp dụng chúng vào chính hoàn cảnh sống của mình.

Trong lúc đọc cuốn sách này, tôi hy vọng bạn đã nghĩ đến những vấn đề mà mình thật sự quan tâm. Có thể đó là những vấn đề lớn của xã hội như bất công hay áp bức. Nhưng cũng có thể chỉ là những chuyện rất nhỏ trong khu phố của bạn — như việc có quá nhiều phân chó trên vỉa hè.

Dù là chuyện gì đi nữa, tôi hy vọng bạn đã bắt đầu hình dung ra những cách mà cộng đồng của mình có thể trở nên tốt đẹp hơn thông qua hành động phi bạo lực có tổ chức.

Và nếu sau khi đọc xong cuốn sách này, bạn không mang theo được điều gì khác, thì xin hãy nhớ lấy điều này:

Cuộc sống sẽ ý nghĩa hơn rất nhiều — và cũng thú vị hơn rất nhiều — khi bạn chấp nhận trách nhiệm và bắt tay hành động.

Điều đáng buồn là đời sống hiện đại dường như được thiết kế để ru ngủ chúng ta trong trạng thái tê liệt. Người ta mong đợi chúng ta làm theo những gì được bảo phải làm, đơn giản vì đó là con đường dễ dàng nhất.

Nhưng nếu bạn giống như Duda, Ana, Mohammed Adel, Sandra, Cecilia, Slobodan, Sinisa, Misko, Breza, Rasko, Imran Zahir, Harvey Milk, Itzik Alrov, Andy Bichlbaum, Rachel Hope, Chris Nahum, Manal al-Sharif, những người bạn trẻ của chúng ta ở Kibera, hay những người bạn Gruzia của chúng ta là Nini và Georgi, thì bạn sẽ thấy việc ngồi yên là điều vô cùng khó chịu.

Ngày nay, chúng ta may mắn sở hữu những công nghệ tuyệt vời giúp việc tham gia hoạt động xã hội trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết — điện thoại thông minh, mạng xã hội, máy quay phim ở khắp mọi nơi. Nhưng cũng cần nhớ rằng rất nhiều phong trào vĩ đại đã tồn tại từ lâu trước khi những công cụ đó xuất hiện, và không ít phong trào quá lệ thuộc vào công nghệ cuối cùng đã thất bại thảm hại.

Nếu bạn tìm kiếm trên Google cụm từ “các cuộc cách mạng Facebook và Twitter”, bạn sẽ thấy cách truyền thông mô tả các cuộc biểu tình trong những năm gần đây — từ Mùa xuân Ả Rập đến Occupy Wall Street — như thể hoạt động xã hội hiện đại chỉ đơn giản là một tính năng mới trên điện thoại hay một ứng dụng thú vị có thể tải về.

Đó là lý do vì sao những người như thủ tướng Thổ Nhĩ Kỳ có thể thoải mái xuất hiện trên truyền hình và tuyên bố rằng các cuộc biểu tình trên đường phố Istanbul chẳng qua chỉ là một đám đông hỗn loạn được tổ chức qua Twitter.

Đó là lời dối trá, nhưng là kiểu dối trá được lặp đi lặp lại quá nhiều lần.

Đáng tiếc là sự ám ảnh không lành mạnh với công nghệ khiến nhiều người tin rằng muốn thay đổi thế giới chỉ cần lập một nhóm Facebook và tổ chức một cuộc biểu tình “không lãnh đạo.”

Nhưng như chúng ta đã thấy, đó không phải là cách để chiến thắng.

Video “Kony 2012” từng thu hút hàng triệu lượt xem trên YouTube, nhưng Joseph Kony vẫn tiếp tục hoành hành trong các khu rừng ở châu Phi. Không có gì thực sự thay đổi.

Điều quan trọng nhất mà mọi nhà hoạt động cần hiểu là: cuối cùng, mọi thứ đều xoay quanh cộng đồng. Mọi thứ luôn luôn xoay quanh con người.

Những ý tưởng trong cuốn sách này chỉ là một khuôn khổ mang tính thực tiễn. Chúng sẽ vô nghĩa nếu thiếu một khối óc quyết tâm tạo ra khác biệt và một trái tim tin rằng khác biệt ấy là điều có thể.

Từ chính trải nghiệm của bản thân mình — và thay mặt cho tất cả những con người bình thường đã chọn con đường hợp lý này để tạo nên những kết quả phi thường — tôi có thể khẳng định rằng không có cách sống nào trọn vẹn và đáng sống hơn việc đứng lên bảo vệ điều mà bạn tin là đúng.

Bởi vì, cuối cùng, ngay cả những con người nhỏ bé nhất cũng có sức mạnh để thay đổi thế giới.

Chỉ còn vài trang nữa thôi, và tôi hy vọng các bạn sẽ cho phép tôi kể thêm một câu chuyện cuối cùng.

Trong những năm 1980, khi tôi vẫn còn là một cậu bé ngốc nghếch — trước khi tôi nghĩ đến chính trị, các nguyên tắc đấu tranh hay lý thuyết phi bạo lực của Gene Sharp — tôi dành cả ngày để chơi guitar và thần tượng anh trai mình, Igor.

Điều đó cũng dễ hiểu thôi.

Khi tôi còn nhỏ, Igor cực kỳ “ngầu”. Anh có ban nhạc riêng, gu âm nhạc của anh được tất cả những nhóm sành điệu ở Belgrade kính nể. Anh hơn tôi mười một tuổi, và với vẻ ngoài cùng phong thái của mình, anh giống như phiên bản địa phương của Jim Kerr, ca sĩ ban nhạc Simple Minds.

Không cần phải nói, tất cả các cô gái trong giới trẻ thời thượng ở Belgrade đều mê mẩn anh ấy, còn tôi thì chỉ muốn được giống anh trai mình.

Igor nhanh chóng hiểu ra rằng lý do tôi bắt chước âm nhạc và phong cách của anh đơn giản chỉ là vì tôi cũng muốn được mọi người yêu mến như anh. Và rồi một ngày nọ, anh ngồi xuống bên cạnh tôi và dạy cho tôi bài học về lý do thật sự khiến âm nhạc trở nên quan trọng đối với thế giới này.

Thực ra, đó không phải là bài học gì quá lớn lao.

Anh chỉ đưa cho tôi một đĩa nhạc của Peter Gabriel và bảo tôi nghe bài “Biko” — ca khúc viết về Steve Biko, nhà hoạt động da đen Nam Phi đã bị sát hại vì đấu tranh chống chế độ phân biệt chủng tộc.

Igor nói với tôi rằng đó mới là lý do để làm âm nhạc.

Không phải vì các cô gái. Không phải vì ánh đèn sân khấu hay tiếng reo hò của đám đông. Mà vì âm nhạc cho con người cơ hội tạo ra ảnh hưởng tích cực đối với thế giới.

Khi tôi bật đĩa nhạc lên và nghe Peter Gabriel kéo dài từng âm tiết trong tên của Biko như một tiếng than ai oán, tôi biết anh trai mình đã đúng.

Điều này quan trọng hơn tất cả mọi thứ khác.

Đây là thứ mà tôi muốn trở thành một phần của nó.

Tôi muốn góp phần làm cho cuộc sống của con người trở nên tốt đẹp hơn.

Ngày 5 tháng 10 năm 2013 — hơn ba thập kỷ sau khi bài “Biko” ra đời — và đúng dịp kỷ niệm cuộc cách mạng Serbia chống lại Slobodan Milošević, Peter Gabriel đến Belgrade biểu diễn trong khuôn khổ chuyến lưu diễn châu Âu của ông.

Lúc đó Igor đang sống ở nước ngoài nên không thể tham dự, nhưng tôi thì sẽ không bỏ lỡ buổi hòa nhạc ấy với bất kỳ giá nào. Vợ tôi, Masha, Duda và những người bạn trong CANVAS của tôi cũng vậy.

Buổi biểu diễn thật tuyệt vời.

Cùng với khoảng năm nghìn khán giả khác, chúng tôi chăm chú lắng nghe từng nốt nhạc và say sưa hát theo từng câu ca từ.

Trong những năm tháng làm việc và đi khắp thế giới, tôi đã may mắn gặp được nhiều thần tượng của mình, và luôn tự hào rằng mình có thể giữ được bình tĩnh trước những nhân vật nổi tiếng và quyền lực.

Một số người tôi từng cộng tác sau này đã trở thành lãnh đạo của các quốc gia mới giành được tự do. Trên bức tường trong phòng tôi có rất nhiều tấm ảnh chụp chung với những con người mà trước đây tôi chỉ dám ngưỡng mộ từ xa.

Nhưng không điều gì trong cuộc đời có thể chuẩn bị cho tôi trước khoảnh khắc xảy ra vào cuối buổi diễn của Peter Gabriel ở Belgrade đêm hôm đó.

Sau khi kết thúc phần trình diễn chính và cúi chào khán giả, ông quay trở lại sân khấu trong ánh đèn đỏ huyền ảo phủ kín khắp khán phòng.

Lúc này, tất cả các nhạc công đã rời sân khấu, chỉ còn lại tay trống Manu Katché đang chậm rãi gõ từng nhịp trống.

Không ai thực sự hiểu chuyện gì sắp xảy ra.

Rồi Peter Gabriel — người mà âm nhạc của ông từng khiến tôi quyết định phải làm điều gì đó có ý nghĩa với cuộc đời mình — bước tới micro và bắt đầu nói với đám đông.

“Mười ba năm trước, đúng vào ngày này,” ông mở đầu, “ở đất nước này đã có những thanh niên dũng cảm đứng lên bảo vệ quyền của nhân dân. Và kể từ đó, họ mang những gì mình học được, cùng các kỹ thuật của tổ chức CANVAS, đi chia sẻ với người dân khắp thế giới.

Nhưng hiện nay, ở rất nhiều nơi trên thế giới, vẫn còn những người trẻ tuổi phải tìm thấy lòng can đảm để đứng lên bảo vệ điều họ tin tưởng, đấu tranh chống lại những gì họ biết là sai trái, và bảo vệ quyền của nhân dân mình.

Một thanh niên như thế đã làm điều đó ở Nam Phi — và anh đã phải trả giá bằng chính mạng sống của mình.

Tên anh ấy là Steve Biko.”

Rồi ban nhạc quay trở lại sân khấu và bắt đầu chơi “Biko”.

Tôi chết lặng.

Tôi không thể thốt nên lời.

Đầu gối tôi run lên.

Masha ôm chặt lấy tôi, có lẽ vì cô ấy biết tôi sắp khuỵu xuống. Không ai hiểu rõ hơn cô ấy những lời Peter Gabriel vừa nói và bài hát đó có ý nghĩa như thế nào đối với tôi.

Rồi khi Peter Gabriel hát đến câu “And the eyes of the world are watching now” — “Và ánh mắt của cả thế giới giờ đây đang dõi theo” — ông giơ nắm đấm lên cao nhất có thể và hô vang lời chào quen thuộc: “Otpor!”

Cả khán phòng bùng nổ.

Mọi người đồng loạt giơ nắm đấm đáp lại và hát vang phần điệp khúc.

Và rồi, khi bài hát kết thúc, ngay trước lúc rời sân khấu, Peter Gabriel gửi tới khán giả một thông điệp cuối cùng.

Ông nói:

“Bất cứ điều gì xảy ra tiếp theo… đều phụ thuộc vào các bạn.”

Rồi ông quay micro về phía đám đông và lặng lẽ bước đi.

Trước khi chúng ta nói lời tạm biệt

Nếu bạn đã đọc đến tận những trang cuối cùng này, thì theo tôi chỉ có hai khả năng.

Khả năng thứ nhất là bạn chính là vợ tôi. Trong trường hợp đó: Masha à, anh yêu em rất nhiều và vô cùng biết ơn sự ủng hộ của em, cũng như việc em đã kiên nhẫn chịu đựng tất cả những trò điên rồ của anh suốt bao năm qua.

Khả năng thứ hai là bạn thật sự quan tâm đến việc tạo ra những thay đổi tích cực cho cộng đồng của mình. Và nếu đúng là như thế, thì tôi nghĩ mình cần nói thêm vài lời cuối cùng.

Theo thông lệ, phần kết của một cuốn sách như thế này thường sẽ chứa đầy lạc quan: vài lời động viên, chút cảm hứng, một cú hích nhẹ nhàng để bạn bắt đầu phong trào của riêng mình, lý tưởng của riêng mình hay cuộc đấu tranh của riêng mình.

Nhưng tôi là người Serbia.

Mà người Serbia thì không lạc quan lắm.

Những lời động viên cũng không phải thứ đến tự nhiên với một dân tộc có lịch sử được chia thành những giai đoạn chiến tranh kéo dài, xen giữa là những khoảng thời gian ngắn ngủi để chuẩn bị cho cuộc chiến tiếp theo.

Vì vậy, thay cho những câu khẩu hiệu đầy hy vọng, tôi muốn để lại cho bạn vài lời khuyên thực tế hơn.

Trước hết: may mắn đóng vai trò cực kỳ quan trọng.

Những nguyên tắc trong cuốn sách này — từ chiến lược lớn cho tới những chiến thuật nhỏ nhất — đều đã được kiểm chứng trong thực tế. Nhưng chúng ta vẫn chỉ là con người. Và đã là con người thì luôn có khả năng xảy ra một điều hoàn toàn ngẫu nhiên, điên rồ và không thể lường trước — thứ có thể hoặc đưa bạn lên đỉnh vinh quang, hoặc khiến toàn bộ kế hoạch được chuẩn bị kỹ lưỡng của bạn sụp đổ chỉ sau một đêm.

Tôi đã chứng kiến chuyện đó vô số lần.

Ví dụ như một cuộc tuần hành được tổ chức hoàn hảo nhưng cuối cùng chỉ có đúng năm người tham dự vì nó trùng với một trận bóng đá lớn.

Hoặc một phong trào mà chẳng ai tin sẽ tiến xa được, cho đến khi thông điệp hay gương mặt đại diện của nó, vì một lý do khó giải thích nào đó, bất ngờ chiếm trọn trí tưởng tượng của công chúng.

Nếu bạn đang háo hức áp dụng những nguyên tắc trong cuốn sách này vào thực tế, thì xin hãy nhớ rằng nhà tư tưởng vĩ đại nhất trong số tất cả các nhà tư tưởng — một người tên Murphy — có lẽ đã đúng khi nói rằng:

“Bất cứ thứ gì có khả năng trục trặc thì sớm muộn cũng sẽ trục trặc.”

Muốn tránh trở thành nạn nhân của Định luật Murphy, hãy làm hai việc đơn giản.

Thứ nhất, chuẩn bị kỹ lưỡng nhất có thể. Lập danh sách. Vạch sơ đồ trong đầu. Giảm tối đa mọi thứ phụ thuộc vào may rủi.

Thứ hai, giữ bình tĩnh và học cách chấp nhận thất bại như một phần tất yếu của quá trình tạo ra thay đổi.

Nhưng dù bạn không thể kiểm soát được vận may, thì có một thứ bạn chắc chắn có thể tác động đến — hoặc ít nhất là tìm cách định hình lại — đó là cộng đồng.

Và con người mới chính là trung tâm của toàn bộ trò chơi này.

Dù bạn đang đứng trước một căn phòng đầy người lạ để tranh luận về quan điểm của mình, phát tờ rơi trong khuôn viên trường đại học, hay tuần hành trên đường phố trong khi cảnh sát nhìn bạn đầy đe dọa — bất cứ khi nào bạn bước ra khỏi vị trí của một người quan sát để trở thành người trực tiếp tham gia cuộc đấu tranh chống lại áp bức — thì sớm muộn gì bạn cũng sẽ cảm thấy sợ hãi.

Rất sợ.

Bạn có thể là người mạnh mẽ nhất thế giới, nhưng rồi cũng sẽ có lúc bạn thấy mình kiệt sức, buồn bã hoặc hoàn toàn choáng ngợp.

Đó đơn giản là bản chất của cuộc chơi này.

Khi bạn chấp nhận những rủi ro lớn và cố gắng tạo ra những thay đổi sâu rộng, bạn chắc chắn sẽ vấp phải sự chống đối dữ dội.

Và nếu bạn cố gắng gánh tất cả một mình — nếu bạn không bao giờ chia sẻ những thất vọng, niềm vui, nỗi sợ hay hy vọng của mình với những người khác — thì bạn sẽ chẳng thể đi được bao xa.

Tôi đã dành hơn mười năm để gặp gỡ những kẻ nổi loạn và các nhà cách mạng — những con người mạnh mẽ nhất mà tôi từng biết.

Và tôi cũng đã chứng kiến họ gục ngã khi cố gắng làm mọi thứ một mình.

Bởi vì sức mạnh nhân dân, cuối cùng, là một môn thể thao đồng đội.

Mà đã là một đội, bất kỳ đội nào cũng cần nhiều kiểu người khác nhau.

Thật đáng tiếc nếu kết thúc cuốn sách này mà tôi lại không nhắc thêm lần nữa đến bộ truyện Chúa tể những chiếc nhẫn mà tôi vô cùng yêu quý.

Cốt lõi của câu chuyện ấy là một nhóm nhân vật tận tụy dấn thân vào hành trình đầy hiểm nguy và gian khó. Điều làm cho câu chuyện trở nên đặc biệt chính là việc họ hoàn toàn khác nhau.

Nếu là tôi viết cuốn sách đó, có lẽ cả nhóm sẽ chỉ gồm những kiếm sĩ cao lớn, đẹp trai một cách phi lý — kiểu như một đội G.I. Joe trong thế giới giả tưởng, tiến vào Trung Địa và tiêu diệt lũ Orc.

Nhưng Tolkien thông minh hơn tôi rất nhiều.

Nhóm của ông có cả người mạnh lẫn người yếu, có con người và cả những sinh vật khác như yêu tinh hay người lùn. Có những người nhỏ bé và những người khổng lồ. Có những người cứng đầu và những người trung thành. Có những người khôn ngoan và những kẻ ngốc nghếch.

Tolkien hiểu rằng những nhiệm vụ thực sự khó khăn — như đối đầu với một phù thủy hắc ám quyền năng hay lật đổ một nhà độc tài Serbia — đòi hỏi rất nhiều kỹ năng và phẩm chất khác nhau, và hiếm khi tất cả những phẩm chất đó tồn tại trong cùng một con người.

Với sức mạnh nhân dân cũng vậy.

Nó giống như một danh mục đầu tư tài chính: chìa khóa nằm ở sự đa dạng.

Thay vì chỉ tìm kiếm những người giống mình, hay những người mà bạn cho là “ngầu”, hoặc phù hợp với một hình mẫu hẹp nào đó, hãy cố gắng dự đoán phong trào của bạn sẽ cần gì và xây dựng đội ngũ cho phù hợp.

Ví dụ, nếu bạn định tổ chức các buổi biểu diễn đường phố để nâng cao nhận thức cộng đồng, thì có lẽ bạn nên kết bạn với những người làm xiếc tung hứng, diễn viên kịch câm và nghệ sĩ múa rối.

Nếu bạn đang nghĩ tới một chiến dịch trực tuyến, hãy chuẩn bị vài chai Mountain Dew Code Red và tìm cách làm thân với mấy lập trình viên.

Nếu muốn trở thành “con cưng” của truyền thông, hãy lôi kéo những người biết viết lách và có kinh nghiệm làm báo.

Hãy tìm những nhà thiết kế đồ họa tài năng như người bạn Duda của tôi và lắng nghe ý tưởng của họ.

Liên minh của bạn càng rộng lớn và đa dạng, cơ hội thành công sẽ càng cao.

Tôi hy vọng cuốn sách này không chỉ đơn thuần là một cẩm nang dành cho các nhà hoạt động phi bạo lực, mà còn là bằng chứng cho thấy ngay cả những con người nhỏ bé nhất — những Hobbit bình thường nhất — cũng có thể đối đầu với các thế lực hùng mạnh và, bằng sức sáng tạo, lòng tận tụy cùng sự can đảm của mình, làm cho thế giới trở nên tốt đẹp hơn.

Trong đời thực, khác với Trung Địa, cuộc hành trình sẽ không bao giờ thật sự kết thúc.

Nhiều năm làm việc với các nhà hoạt động trên khắp thế giới đã dạy tôi rằng thay đổi luôn diễn ra theo từng cấp độ.

Bạn tổ chức một trò đùa chính trị và gây được chút chú ý? Giờ bạn phải xây dựng phong trào.

Bạn xây dựng được một phong trào quần chúng lớn mạnh? Giờ bạn phải đối đầu với nhà độc tài.

Bạn lật đổ được nhà độc tài? Đã đến lúc xắn tay áo lên và bắt đầu bảo vệ nền dân chủ.

Vì thế, những ý tưởng trong cuốn sách này không phải là bản kế hoạch cho một chiến dịch ngắn hạn hay một cuộc nổi dậy chỉ diễn ra đúng một lần.

Chúng là những biển chỉ đường cho cả một cuộc đời gắn bó với hoạt động xã hội và tinh thần công dân.

Những biển chỉ đường ấy được tạo ra không chỉ để trao cho bạn công cụ hành động, mà còn — quan trọng hơn — để mang lại cho bạn sự tự tin rằng bạn có thể nhìn cuộc đời theo một cách khác.

Rằng quân đội, xe tăng, tên lửa hành trình, hay những nhà tư vấn mặc vest sang trọng với chiếc cặp da đắt tiền chưa bao giờ tạo ra những thay đổi vĩ đại, sâu sắc và bền vững nhất.

Những thay đổi lâu dài thường bắt đầu từ một người phụ nữ mệt mỏi nhưng từ chối nhường ghế trên xe buýt.

Từ một chủ cửa hàng máy ảnh thông minh quyết định tranh cử vào hội đồng thành phố.

Hay từ một người đàn ông Ấn Độ gầy gò, hói đầu, sẵn sàng tuyệt thực vì lý tưởng của mình và mặc những bộ quần áo đơn sơ do chính tay mình dệt lấy.

Những con người ấy — Rosa Parks, Harvey Milk, Gandhi và rất nhiều người khác — được lịch sử tôn vinh không phải vì họ là siêu nhân.

Mà vì họ hoàn toàn bình thường.

Không có điều gì họ làm mà mỗi chúng ta không thể làm.

Khác biệt duy nhất là họ có đủ can đảm để hành động — và đủ tỉnh táo để hành động đúng cách.

Rất nhiều người tin rằng chỉ có tầng lớp tinh hoa mới thật sự quan trọng, và rằng mọi thay đổi, tiến bộ hay suy thoái trong xã hội đều xuất phát, gần như bằng phép thuật, từ lòng tham hay những tính toán đen tối của họ.

Bạn có thể cảm nhận được sự tôn sùng ấy mỗi khi bước ngang một quầy báo.

Ai xuất hiện trên trang bìa các tạp chí?

Luôn luôn là những doanh nhân giàu nhất, những diễn viên nổi tiếng nhất, những chiếc xe nhanh nhất và những cô gái có vòng một lớn nhất.

Chưa kể những tạp chí thể hình.

Thế giới chúng ta đang sống tôn thờ sức mạnh và quyền lực.

Và sự thật đáng buồn là rất ít người dành sự ngưỡng mộ cho những con người khiêm nhường và yếu thế.

Nhưng như chúng ta đã thấy, ngay cả những con người nhỏ bé nhất cũng có thể thay đổi thế giới.

Trong những chuyến đi của mình, bạn sẽ gặp rất nhiều người hoài nghi rằng một cá nhân đơn lẻ có thể tạo ra khác biệt.

Có những người chỉ đặt niềm tin vào các đội quân hùng mạnh, những nhà lãnh đạo đầy sức hút hay các tập đoàn khổng lồ.

Cũng có những người khác — trong đó có không ít nhà độc tài và nhiều người thuộc cánh tả cực đoan — luôn nhìn thế giới qua lăng kính của các thuyết âm mưu. Đối với họ, đứng sau mọi biến cố trên hành tinh này lúc nào cũng là CIA, NSA, WTO hay Illuminati.

Những người như thế từng gọi CANVAS và cả tôi là tay sai của Mỹ, công cụ của George Soros và Nhóm Bilderberg, gián điệp Serbia, cùng vô số nhãn mác tồi tệ khác.

Dù bạn bị tác động bởi những thông tin sai lệch lan truyền trên Twitter hay bởi hệ thống truyền thông nhà nước của các chế độ độc tài — như Russia Today của Điện Kremlin hay các cơ quan tuyên truyền của Ả Rập Xê Út, Iran hoặc Venezuela — hãy cố gắng giữ bình tĩnh và hiểu rằng tất cả những điều đó chỉ là một phần của cuộc chơi.

Vấn đề nằm ở chỗ: rất nhiều người, bất kể khuynh hướng chính trị nào, đều tin rằng chỉ có chính phủ hoặc các thiết chế lớn mới thực sự quan trọng.

Trong hành trình hoạt động xã hội của mình, bạn sẽ thấy người ta hoặc nghi ngờ khả năng của bạn với tư cách một cá nhân, hoặc nếu họ thấy bạn thành công, họ sẽ khăng khăng cho rằng bạn chỉ là con rối của một thế lực lớn hơn và nham hiểm hơn đứng phía sau.

Nhưng trong cả hai trường hợp, điều họ thực sự đang nói chỉ là: họ không tin vào khả năng tạo ra khác biệt của chính mình.

Vậy hãy làm cho họ một điều tốt đẹp: Hãy chứng minh rằng họ đã sai.

Tôi hy vọng cuốn sách nhỏ này đã truyền tải được phần nào những nguyên tắc và kinh nghiệm quý giá nhất mà những người hoạt động phi bạo lực như chúng tôi đã chia sẻ với nhau suốt nhiều thập kỷ qua.

Nhưng lòng dũng cảm thì chỉ có chính bạn mới có thể tìm thấy trong bản thân mình.

Tôi không thể dạy bạn cách trở thành người can đảm.

Tuy nhiên, tôi có thể nói với bạn một điều: bạn không bao giờ thật sự cô đơn.

Địa chỉ email cá nhân của tôi — nơi tôi vẫn thường xuyên kiểm tra thư — là psrdja@gmail.com. Nếu một ngày nào đó bạn muốn gửi cho tôi một tin nhắn, đặt một câu hỏi, tìm kiếm chút kinh nghiệm từ CANVAS, hay đơn giản chỉ để chào hỏi, tôi luôn sẵn sàng hồi đáp.

Vì vậy, hãy vừa cẩn trọng vừa chủ động.

Và xin hãy nhớ rằng, ngay cả khi thất bại, bạn vẫn sẽ nằm trong số ít những con người may mắn — giống như những người Hobbit dũng cảm của Tolkien — đã rời khỏi Shire để cố gắng làm điều đúng đắn.

Rốt cuộc, vẫn phải có ai đó mang chiếc nhẫn đến Mordor.

Vậy thì tại sao người đó lại không thể là bạn?

Hãy giữ gìn bản thân, tiếp tục mơ những giấc mơ lớn, và đừng ngần ngại giữ liên lạc với tôi.

Cuốn sách này xin được dành tặng cho những người bạn đã tin tưởng và ủng hộ sứ mệnh điên rồ của tôi — hành trình làm việc với những kẻ thích gây rối trên khắp thế giới — và cho cậu con trai nhỏ của tôi, Moma, người mà tôi ích kỷ hy vọng rằng chúng ta có thể để lại cho nó một thế giới tốt đẹp hơn.