Tác giả: Nguyễn Huy Vũ
Thế giới đang ở trong một thời khắc chuyển đổi lớn, và trục các quốc gia độc tài đang bị khủng hoảng chưa từng thấy.
Hôm nay, cuộc thương thuyết lần thứ hai giữa Hoa Kỳ với Iran diễn ra ở Geneva, Thuỵ Sỹ, nhưng có lẽ cũng sẽ không có gì đột phá.
Bởi lẽ Iran chỉ còn con đường là đầu hàng — đầu hàng trong hoà bình hay đầu hàng sau khi đánh nhau.
Iran chắc chắn sẽ chọn con đường thứ hai. Nhưng trước khi đánh nhau, chắc chắn họ sẽ cố tình câu giờ để chuẩn bị lực lượng. Hiện nay, các con đường dẫn vào các địa đạo chứa nguyên liệu nguyên tử làm giàu đã được bịt kín lại, ngăn không cho biệt kích Mỹ xâm nhập. Mỹ chắc chắn cũng biết điều này, và một vài bình luận cho rằng, việc thương thuyết cũng chỉ là cách Mỹ câu giờ để tập trung lực lượng.
Cuộc chiến tranh giữa Mỹ và Iran sẽ gây ra một tổn hại lớn cho Trung Quốc. Một nửa lượng dầu của Trung Quốc được vận chuyển qua eo biển Hormuz ở phía Nam của Iran. Tám mươi phần trăm lượng dầu của Iran được cung cấp cho Trung Quốc. Việc đóng cửa eo Hormuz sẽ bóp chết nền kinh tế Trung Quốc, và việc một chính quyền thân Mỹ được dựng lên ở Iran sẽ chính thức khiến Trung Quốc đối diện với nguy cơ mất an ninh về năng lượng. Nhưng ngược lại, cho dù chính quyền Iran hiện nay có đóng cửa eo Hormuz cũng sẽ không ảnh hưởng đến an ninh năng lượng của Hoa Kỳ, lý do là Hoa Kỳ đã có Venezuela cung cấp dầu.
Venezuela đang đi vào vòng ảnh hưởng của Mỹ. Bộ trưởng Năng lượng Hoa Kỳ Chris Wright đã đến thăm Venezuela vào tuần trước và một số công ty năng lượng của Hoa Kỳ đã được cấp phép đầu tư vào Venezuela. Dự kiến tổng thống lâm thời Delcy Rodríguez sẽ đi thăm Hoa Kỳ sớm, và một cuộc viếng thăm của tổng thống Donald Trump đến Venezuela cũng đang được thảo luận. Trong một động thái khác, Venezuela dưới áp lực của Mỹ đã không bán dầu cho Trung Quốc, Nga, Triều Tiền, Iran, và Cuba.
Cuba đang bị cấm vận và phong toả một cách ngặt nghèo. Dầu đã không còn từ cách đây vài tuần. Tất cả các phương tiện cơ giới đã ngừng chạy. Điện cũng không còn hoạt động. Một cuộc khủng hoảng nhân đạo đã xuất hiện, khi tình trạng thiếu lương thực bắt đầu xuất hiện. Không một chính thể nào có thể tồn tại trong tình trạng như vậy một cách lâu dài. Đây có lẽ là những ngày cuối cùng của chế độ cộng sản Cuba, và nó sẽ kết thúc ở tuổi 67.
Nga đang bị sa lầy ở Ukraine và có lẽ khi cuộc chiến kết thúc thì Nga cũng sẽ kiệt quệ. Tính từ lúc Nga xâm lược Ukraine cho đến nay, giá trị đồng Rúp của Nga đã giảm mất một nửa so với đồng đô la Mỹ. Sự suy giảm này đã được trợ giúp bởi lãi suất ngân hàng tăng cao, nếu không thì đồng Rúp đã rơi không phanh. Ngân hàng trung ương của Nga đã tăng lãi suất từ mức khoảng 5% trước chiến tranh lên mức trung bình là 18% trong suốt 4 năm qua, từ 2022 đến 2026. Với mức lãi suất này, kinh tế tư nhân không còn có thể sống được. Đổi lại, kinh tế Nga chưa sụp đổ nhờ ở việc nhà nước đầu tư mạnh vào quốc phòng để duy trì kinh tế thời chiến. Một vấn đề lớn mang tính cấu trúc đối với Nga đó là giờ đây họ không còn thanh niên nữa. Tình trạng thiếu nhân lực đã trở nên trầm trọng. Một quốc gia cho dù có nhiều tiềm năng, nhưng một khi không còn nhân lực, chưa kể là những cấm vận, khó có thể nào lấy lại được một vị thế như xưa, nhất là khi đã mất hết các đồng minh, từ Nam Mỹ cho tới Trung Đông.
Trung Quốc đang khủng hoảng nặng, cả về kinh tế lẫn chính trị. Việc thanh lọc quân uỷ trung ương dẫn đến còn lại duy nhất một vị tướng nó cho thấy rằng nội bộ quân đội bắt đầu bất mãn với sự cầm quyền của chủ tịch Tập Cận Bình. Quả bóng bất động sản đã vỡ kể từ giữa năm 2022. Giá nhà giảm trung bình hơn 5% mỗi năm. Lượng nhà bán được ở các khu vực trọng điểm cũng giảm 10-15% mỗi năm. Trong 6 năm liên tiếp, thị trường bất động sản của Trung Quốc đã đi xuống mà không có điểm dừng. Nợ của doanh nghiệp và nợ của các chính quyền địa phương rất lớn. Các doanh nghiệp không xuất khẩu được. Khi hàng làm ra ít, họ đóng thuế ít hơn cho chính quyền địa phương — các địa phương ở Trung Quốc đánh thuế giá trị gia tăng lên hàng ngay khi sản xuất. Chính quyền địa phương ngoài nguồn thuế từ doanh nghiệp, có thêm nguồn thu từ bán bất động sản. Nhưng khi mà bất động sản đã vỡ thì nguồn thu cũng không còn nữa, dẫn đến nợ tăng cao. Mức thất nghiệp ở giới trẻ trung bình khoảng 20%, đây là một mức rất cao. Nên để ý rằng đây là mức của một nước đang phát triển, khi mà an sinh xã hội hầu như không có, và người dân sẵn sàng làm bất cứ việc gì, thậm chí với lương thấp, để có việc làm và thu nhập. Điều này chỉ chứng tỏ một điều rằng kinh tế Trung Quốc đã rất bi đát.
Sự nguy kịch của mạng lưới các chế độ độc tài là điều thấy được. Có lẽ vì lý do đó mà ông Tô Lâm và những lãnh đạo đảng Cộng sản đã bắt đầu xoay trục. Việt Nam là một trong những nước đầu tiên nhanh chóng chấp nhận lời mời tham gia Hội đồng Hoà Bình của tổng thống Donald Trump dù chưa biết một cách rõ ràng rằng hướng đi của hội đồng này là gì; và với một tổng thống chỉ còn 3 năm ở nhiệm kỳ, và tuổi đã cao, không ai biết người kế nhiệm hội đồng này sẽ là ai và làm gì. Điều đó củng cố một nhận định rằng giới lãnh đạo đảng Cộng sản hiện nay đang hoang mang trước những diễn biến của thế giới. Họ cần một chỗ dựa khi mà chỗ dựa Nga và Trung Cộng lâu nay đang dần bị sụp — không ai dại đến mức dựa vào một cây cột sắp sụp cả, chọn bên thắng cuộc luôn tốt hơn là bên thua cuộc. Nó giống như năm xưa, giới lãnh đạo cộng sản thời Nguyễn Văn Linh đã hoảng loạn khi Liên Xô sụp đổ và vội vàng chấp nhận ôm chân Trung Quốc ở Hội nghị Thành Đô. Lần này thì họ sẵn sàng chấp nhận ôm chân Hoa Kỳ; trong nước thì vẫn tiếp tục trấn áp những tiếng nói đối lập.
Nhưng lịch sử quan hệ ngoại giao với Mỹ đã chỉ ra một điều rằng các nhà độc tài cho dù có sự chống lưng của một tổng thống Hoa Kỳ sẽ không thể duy trì quyền lực của mình một cách lâu dài. Lý do là dù các tổng thống Mỹ thay đổi liên tục nhưng có một điều họ luôn giống nhau: đó là họ là những lãnh đạo dân cử và họ buộc phải đặt đạo đức lên trước chính sách của mình. Khi đối diện với một nhà độc tài đàn áp nhân dân của mình một cách thậm tệ, dưới áp lực của người dân Mỹ, các tổng thống của họ buộc phải can thiệp.
Ở Chile, Mỹ đã đứng về phe đối lập để ủng hộ cuộc trưng cầu dân ý cuối thập niên 1980 và cuối cùng dẫn đến nhà độc tài Pinochet phải ra đi, dù Pinoche là người đã được Mỹ hỗ trợ lên nắm quyền qua đảo chính năm 1973.
Ở Philippines, sau vụ ám sát thủ lĩnh đối lập Benigno Aquino ngày 21/8/1983, áp lực từ Mỹ tăng dần. Reagan ban đầu ủng hộ Marcos vì lợi ích chiến lược, nhưng Quốc hội cắt giảm viện trợ quân sự từ 1984–1985. Tháng 11/1985, Marcos tuyên bố bầu cử sớm (snap election). Mỹ cử đoàn quan sát do Thượng nghị sĩ Richard Lugar dẫn đầu. Trong cuộc bầu cử ngày 7/2/1986, Corazon Aquino thắng theo quan sát viên, nhưng Marcos gian lận quy mô lớn và tự tuyên thệ. Việc gian lận đã kích hoạt cuộc Cách mạnh Quyền lực Nhân dân (22–25/2/1986) khi hàng triệu người biểu tình ôn hòa tại đại lộ EDSA, được Giáo hội Công giáo hỗ trợ. Dưới áp lực cuối cùng từ Mỹ (Reagan gửi thông điệp “Cut and cut cleanly” (Bỏ nó gọn nhẹ) qua Thượng nghị sĩ Paul Laxalt, Đại sứ Bosworth cảnh báo cắt viện trợ nếu dùng vũ lực), Marcos lưu vong đến Hawaii ngày 25/2/1986 bằng máy bay Mỹ. Corazon Aquino lên nắm quyền hòa bình, chấm dứt độc tài Marcos và mở đầu quá trình dân chủ hóa.
Ở Hàn Quốc, Chun Doo-hwan lên nắm quyền qua đảo chính quân sự tháng 12/1979 và đàn áp mạnh mẽ các phong trào dân chủ, đặc biệt là vụ thảm sát Gwangju năm 1980. Mỹ ban đầu ủng hộ Chun vì coi Hàn Quốc là đồng minh chiến lược chống Triều Tiên và Liên Xô trong Chiến tranh Lạnh; Reagan thậm chí tiếp đón Chun tại Nhà Trắng năm 1981. Tuy nhiên, đến năm 1987, dưới sức ép khổng lồ từ phong trào dân chủ nội địa (June Democratic Struggle – Tháng Sáu Dân chủ), với hàng triệu người biểu tình đòi bầu cử tổng thống trực tiếp sau các sự kiện như cái chết của Park Jong-chul và Lee Han-yeol, chính quyền Reagan mới gây áp lực quyết định. Tổng thống Reagan gửi thư cá nhân (thông qua Đại sứ Jim Lilley) cảnh báo Chun không được áp đặt thiết quân luật hoặc hủy bầu cử, đe dọa liên minh Mỹ-Hàn sẽ chịu “áp lực nghiêm trọng” nếu quá trình chính trị sụp đổ. Dưới áp lực chính từ nội địa cộng thêm sự can thiệp của Mỹ (chủ yếu ngăn chặn đàn áp quân sự), Roh Tae-woo (người được Chun chọn kế nhiệm) ban hành Tuyên bố 29/6/1987, chấp nhận sửa hiến pháp để cho phép bầu cử trực tiếp tổng thống, thả tù nhân chính trị và tự do báo chí. Điều này dẫn đến bầu cử trực tiếp đầu tiên năm 1987, Roh đắc cử, mở đường chuyển giao hệ thống chính trị Hàn Quốc sang nền dân chủ Đệ Lục Cộng hòa năm 1988.
Ở Haiti, Mỹ từng ủng hộ lâu dài chế độ Duvalier (François “Papa Doc” từ 1957 và con trai Jean-Claude “Baby Doc” từ 1971) vì lợi ích chống cộng sản trong Chiến tranh Lạnh, cung cấp viện trợ kinh tế và quân sự lớn dù chế độ đàn áp tàn bạo, tham nhũng và vi phạm nhân quyền nghiêm trọng. Đến giữa thập niên 1980, áp lực lên chính quyền tăng cao do biểu tình lớn lan rộng từ năm 1984–1985 (phản đối giá thực phẩm cao, bạo lực nhà nước và tham nhũng), đặc biệt sau các vụ giết sinh viên năm 1985. Mỹ (dưới thời Reagan) đe dọa cắt viện trợ – khoản tài chính chiếm tới 70% ngân sách Haiti – và giảm hỗ trợ nếu không cải thiện nhân quyền, dẫn đến một số quan chức cấp cao từ chức. Ngày 7/2/1986, dưới sức ép từ phong trào quần chúng (biểu tình, đình công toàn quốc) và áp lực ngoại giao từ Mỹ, Jean-Claude Duvalier buộc phải chạy trốn khỏi Haiti bằng máy bay quân sự C-141 của Mỹ (do Mỹ sắp xếp theo yêu cầu của ông để tránh đổ máu), cùng gia đình đến Pháp lưu vong. Trước khi đi, ông trao quyền cho Hội đồng Chính phủ Quốc gia (CNG) do tướng Henri Namphy lãnh đạo. Sự kiện này chấm dứt 29 năm cai trị độc tài của gia đình Duvalier (từ 1957–1986), mở đường cho quá trình chuyển tiếp chính trị sang dân chủ. Tuy nhiên, Haiti sau đó lại rơi vào chu kỳ bất ổn kéo dài hàng thập kỷ sau đó từ chính trị cho tới xã hội và thiên tai.
Ở Cộng hòa Dominica, Mỹ từng ủng hộ mạnh mẽ Rafael Trujillo (lên nắm quyền 1930) như đồng minh chống cộng trong Chiến tranh Lạnh, dù chế độ ông tàn bạo và vi phạm nhân quyền nghiêm trọng. Đến cuối thập niên 1950, quan hệ giữa Mỹ và chế độ của Trujillo xấu đi do Trujillo ngày càng độc tài và âm mưu ám sát Tổng thống Venezuela Rómulo Betancourt (1960). Dưới thời tổng thống Eisenhower rồi Kennedy, Mỹ cắt quan hệ ngoại giao (8/1960), rút đại sứ, và ngầm hỗ trợ phe đối lập. Ngày 30/5/1961, một nhóm chống đối đã ám sát Trujillo. Vụ ám sát đã gây ra hỗn loạn chuyển tiếp: Gia đình Trujillo cố nắm quyền tạm thời nhưng bị buộc phải lưu vong dưới áp lực của các cuộc biểu tình trong nước và đe dọa can thiệp từ Mỹ. Hội đồng lâm thời quốc gia được thành lập và cuộc bầu cử tự do diễn ra vào năm 1962 (Juan Bosch đắc cử). Dù dân chủ hóa ban đầu có nhiều biến động (đảo chính 1963, nội chiến 1965, can thiệp Mỹ-OAS 1965), nền dân chủ nước này dần ổn định hơn kể từ những năm 1970–1980.
Bài học từ các sự kiện lịch sử đó là cho dù giới lãnh đạo độc tài lúc đầu có thể nhận được một số ưu ái khi thoả mãn những lợi ích của Hoa Kỳ, nhưng khi mà họ đi ngược lại nguyện vọng của nhân dân họ thì ngay lập tức, dưới tiếng gọi của đạo đức, người dân và giới lãnh đạo Hoa Kỳ đã nhanh chóng vứt bỏ nhà độc tài và đứng về phía nhân dân. Nhà độc tài lúc này chỉ còn hai chọn lựa: hoặc là chuyển đổi trong hoà bình để bảo toàn mạng sống của mình và gia đình, hoặc là tiếp tục đàn áp để lãnh nhận hậu quả.
Cuối cùng thì dân chủ rồi cũng sẽ đến ở những nước mà người dân dám cất lên tiếng nói và dám xuống đường. Đối với những nước là đồng minh của Mỹ, sự hỗ trợ của chính quyền Mỹ có một sức mạnh ảnh hưởng đặc biệt.
Trong thời Chiến tranh Lạnh, con bài “chống Cộng sản” đã được dùng bởi các nhà độc tài để mặc cả cho sự hỗ trợ của Hoa Kỳ và sự ngó lơ chuyện đàn áp nhân quyền. Nhưng đã qua rồi thời Chiến tranh Lạnh, ngày nay ông Tô Lâm còn con bài nào để mặc cả và để Mỹ ngó lơ cho thành tích đàn áp nhân quyền và sự tồn tại của một chế độ độc tài? Mỹ đã bố trí quân ở Philippines, Úc, Nhật, và Hàn Quốc để tạo thế liên hoành bao vây Trung Quốc. Họ chắc chắn sẽ không cần con bài Việt Nam với chính sách đu dây. Nhưng nếu Việt Nam là một nước dân chủ, tự do, và giàu mạnh, thì hẳn nhiên mối quan hệ giữa Việt Nam và Mỹ sẽ tự động gắn kết. Dân chủ vì vậy có thể được coi như một phương thức giúp tạo nên sự thịnh vượng và sức mạnh quốc gia khi nó có thêm sự trợ giúp từ các đồng minh phương Tây.
17/2/2026
(Mồng 2 Tết Bính Ngọ)