Trong mấy ngày gần đây, các bài phóng sự về Tổng Bí thư ĐCSVN Tô Lâm xuất hiện trên truyền thông Pháp và Hoa Kỳ không chỉ đơn thuần là những câu chuyện về một cá nhân lãnh đạo hàng đầu của Đảng. Nó trở thành biểu tượng cho cách phương Tây đang nhìn nhận quỹ đạo chính trị của Việt Nam. Một đất nước tự tin, cải cách và cởi mở hơn sẽ không cần lo ngại trước bất kỳ ẩn dụ nào – bởi khi thực tế thay đổi, cách nhìn cũng sẽ thay đổi theo. Đừng quên một tư tưởng từ Nho gia, nhưng đã trở thanh minh triết của dân gian: “Thuốc đắng giã tật, sự thật mất lòng!”

Tác giả: Đinh Hoàng Thắng *

(Dự án Mỹ – Việt, CRT)

Khi Tạp chí Courrier international (Pháp) sử dụng đến ẩn dụ “Frankenstein lai tạp giữa Tập Cận Bình và Vladimir Putin” (1), hay khi The New York Times (Mỹ) nhấn mạnh đến xu hướng tập trung quyền lực cao độ (2) để nói về TBT Tô Lâm, điều này không chỉ phản ánh phong thái tự do và chuộng giật gân của nền báo chí phương Tây. Nó phản ánh mối hoài nghi sâu sắc và cố hữu về con đường và thể chế mà Việt Nam đang lựa chọn để tiến bước.

Độc giả nào muốn đọc hai bài báo trên qua bản dịch, phần nào có thể tham khảo ngay tại chú thích dưới bài viết này, mục (3) & (4). Dịch không hẳn là phản (hay xuyên tạc) theo như quan niệm của văn hóa Pháp, “traduire, c’est trahir!” (Dịch thuật đôi khi phản lại nguyên tác!) Nhưng rõ ràng nếu đọc được hai bản gốc thì mới có thể cảm thấu hết những “nuance” (độ tinh vi về sắc thái) hay nói như các cụ ở ta – Ý tại ngôn ngoại (lire entre les lignes).

Điều đáng suy nghĩ là Cộng hòa Pháp và Hợp chúng quốc Hoa Kỳ đều là những “đối tác chiến lược toàn diện” (CSP) của Việt Nam. Trong logic ngoại giao, là cấp độ hợp tác cao nhất. Nhưng báo chí ở các nước này lại không ngần ngại đưa ra những nhận định gay gắt. Sự “thiếu thiện cảm” ấy không xuất phát từ ác ý, mà từ một hệ giá trị khác biệt. Trong môi trường truyền thông tự do, quyền lực càng tập trung thì càng bị soi xét. Khi họ quan sát thấy sự gia tăng vai trò cá nhân và sự “soán ngôi hiếm thấy” của bộ máy an ninh trong quản trị quốc gia, họ diễn giải điều đó theo khuôn mẫu quen thuộc: xu hướng “độc tài toàn trị” và thu hẹp không gian chính trị. 

Nếu tham khảo thêm trên cả báo chí Anh quốc, thì bài viết gần đây của Reteurs cũng cho thấy một bức tranh chính trị tập trung quyền lực lớn hơn, với Tô Lâm là một nhà lãnh đạo mới được củng cố vị thế, đặt ra cả cơ hội nhưng cũng nhiều rủi ro khi dự đoán về chính sách và ảnh hưởng tới hình ảnh của Việt Nam đối với quốc tế và các nhà đầu tư nước ngoài (5).

Những cấu trúc tương đồng

Khi các tác giả nói trên so sánh Hà Nội với Bắc Kinh hay Moskva, không chỉ vì Việt Nam là quốc gia có nhiều “duyên nợ” với hai nước ấy, mà vì phương Tây nhìn thấy những đặc điểm cấu trúc tương đồng: đàn áp trong nước khắc nghiệt dưới mũ “ưu tiên ổn định chính trị” và vai trò nổi trội của các cơ quan an ninh. Tuy nhiên, điều nghịch lý là với Bắc Kinh hay Moskva, phương Tây thường viết về các đối tượng ấy trong tư thế đối đầu chiến lược dài hạn; còn đối với Hà Nội, họ viết trong tâm thế vẫn còn kỳ vọng là quốc gia này vẫn còn cơ hội để tiếp cận tới chuẩn mực pháp quyền và minh bạch. Nghịch lý thay, chính vì kỳ vọng ấy mà giọng điệu truyền thông của họ trở nên gay gắt hơn khi họ cho rằng Việt Nam đang đi theo chiều hướng ngược lại các xu thế tiến bộ.

Trong một nền kinh tế phụ thuộc sâu vào đầu tư và thị trường quốc tế, quyền lực không thể chỉ dựa vào sự kiểm soát nội bộ; nó nó còn phụ thuộc vào mức độ minh bạch và niềm tin mà quốc gia đó tạo ra đối với thế giới. Một nền kinh tế phụ thuộc mạnh vào xuất khẩu và đầu tư nước ngoài không thể tách rời khỏi cách mình được bên ngoài nhìn nhận như thé nào. Khi báo chí quốc tế thẩm định hình ảnh Việt Nam như một “mô hình lai ghép cứng rắn”, điều đó có thể không làm thay đổi ngay các thỏa thuận chiến lược, nhưng rõ ràng nó sẽ ảnh hưởng đến niềm tin dài hạn của giới đầu tư, học giả và công luận quốc tế.

Vì thế, thay vì phản ứng bằng tâm thế phòng thủ hay quy kết cho “thiên kiến kiểu phương Tây”, có lẽ điều cần thiết hơn là một sự tự vấn nghiêm túc. Một đảng cầm quyền tự tin vào tính chính danh của mình không cần phải dựa quá nhiều vào cơ chế kiểm soát để duy trì ổn định. Ổn định bền vững trong thế kỷ XXI không chỉ đến từ kỷ luật và trật tự, mà từ minh bạch, trách nhiệm giải trình và sự tham gia rộng rãi của xã hội.

Nên thoát khỏi lối sống trong nghịch lý

Lời kêu gọi ở đây không phải là từ bỏ vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, mà là nên tái định nghĩa vai trò của đảng theo hướng phù hợp với một quốc gia đã hội nhập sâu vào kinh tế toàn cầu. Nếu tiếp tục siết chặt không gian chính trị trong khi mở rộng cánh cửa kinh tế, Việt Nam sẽ phải sống trong nghịch lý: muốn thu hút niềm tin quốc tế nhưng lại tạo ra ấn tượng thiếu cởi mở về thể chế. Sự mâu thuẫn ấy, nếu kéo dài, có thể trở thành lực cản nội tại.

Tương lai của Tổng Bí thư Tô Lâm và của Đảng Cộng sản Việt Nam trong đánh giá của phương Tây nhiều khả năng sẽ tiếp tục mang tính hai mặt. Một mặt, Việt Nam được xem là đối tác chiến lược quan trọng trong cân bằng khu vực và chuỗi cung ứng toàn cầu. Mặt khác, những lo ngại về tập trung quyền lực và tự do chính trị sẽ vẫn là chủ đề thường trực trong báo chí và giới học giả. Phương Tây có thể tiếp tục hợp tác vì những lý do thực dụng, nhưng hình ảnh “đối tác chiến lược toàn diện đáng tin cậy” chỉ thực sự bền vững khi đi kèm với cải cách thể chế tương thích với chuẩn mực quốc tế.

Không ai có thể đưa ra con số phần trăm để đoán định khả năng thay đổi mô hình quản trị ở Việt Nam. Nhưng lịch sử nhiều lần cho thấy, những hệ thống biết điều chỉnh để thích nghi sẽ tồn tại lâu dài hơn những hệ thống khép kín. Trong một thế giới cạnh tranh khốc liệt về vốn, công nghệ và nhân tài, quyền lực tập trung có thể tạo ra quyết đoán ngắn hạn; nhưng pháp quyền và minh bạch mới tạo ra sức mạnh dài hạn.

Nếu coi các bài viết trên báo chí phương Tây là những lời cảnh báo, đấy chưa hẳn là những tiếng nói thù địch. Đôi khi, sự phê phán từ bên ngoài chính là cơ hội để nhìn lại mình. Một Việt Nam tự tin, cải cách và cởi mở hơn sẽ không cần lo ngại trước bất kỳ ẩn dụ nào – bởi khi thực tế thay đổi, cách nhìn cũng sẽ thay đổi theo. Đừng quên một tư tưởng từ Nho gia, nhưng đã trở thanh minh triết của dân gian:“Thuốc đắng giã tật, sự thật mất lòng!”

_

Tham khảo:

1- https://www.nytimes.com/2026/02/09/world/asia/vietnams-leader-has-new-power-and-hes-in-a-hurry.html

2- https://www.courrierinternational.com/article/politique-au-vietnam-l-ambitieux-to-lam-se-reve-en-monstre-de-frankenstein-mi-xi-jinping-mi-poutine_239501

3- https://dcvonline.net/2026/02/11/lanh-dao-viet-nam-nam-them-quyen-luc-va-dang-voi-va/?utm_source=chatgpt.com (Bài trên NYT)

4- https://mail.google.com/mail/u/0/?pli=1#inbox/FMfcgzQfBkQvhJqnpHnskXtnGGZSHxWQ (“Au Vietnam, l’ambitieux To Lam se rêve en “monstre de Frankenstein” mi-Xi Jinping, mi-Poutine”, Bản lược dịch do AI Gemini thực hiện từ Tạp chí “Courrier international”)

5- https://www.reuters.com/world/asia-pacific/vietnam-political-shake-up-consolidates-power-2025-xx-xx/ 

* Phiên bản tiếng Anh của bài viết trên có thể xem tại đây: https://www.cauxroundtable.org/2026/02/13/to-lam-through-the-lens-of-western-media/