Tác giả: Nguyễn Huy Vũ

Hôm rồi, nhận được một tin nhắn của một người bạn mà tôi rất quý mến, nội dung rằng, thời này khó làm cách mạng lắm, vì làm gì họ cũng biết hết, khó mà tụ tập đông người. 

Hai mươi năm theo dõi phong trào dân chủ Việt Nam, tôi đã chứng kiến nhiều người tham gia rồi rời đi, bỏ cuộc. Vì mệt mỏi, vì không thấy hướng đi. Đó là điều dễ hiểu. 

Khi quyết định thành lập Phong trào Duy Tân, một người bạn của tôi nhắn: Vũ, em phải làm cho nó công khai, vì không thể nào dấu được đâu. Tôi đồng ý với ý tưởng đó, tất cả những thông tin của Phong trào Duy Tân không có gì phải dấu giếm cả, đều được đưa lên công khai trên web. Ai cũng đọc được, và ai cũng sẽ thấy nó hữu ích, cả những người bên trong chính quyền. Nó chỉ có 2 phần là phản biện, còn 8 phần còn lại là những tư liệu, mà sau này nhiều người Việt sẽ cần. Nó hoạt động như một think-tank (tổ chức nghiên cứu chính sách), nơi đưa ra những thảo luận và suy nghĩ cho quốc gia, và như là một thư viện giúp đào tạo nên những nhà hoạt động trẻ trong tương lai. Nó là nơi gieo hạt để ngày mai thu hoạch. 

Trong suốt một thời gian dài, nhiều tổ chức đấu tranh không thể kiếm được những cá nhân có năng lực chính trị và kinh tế để tham gia tổ chức của mình. Lý do chính là cộng đồng không có những tổ chức giúp nuôi dưỡng những người như vậy. Bạn không thể có những cầu thủ giỏi nếu không có những câu lạc bộ giúp đào tạo đội tuyển trẻ, hay ít nhất là thiết lập các sân bóng ở cấp địa phương. Muốn gặt thì phải trồng. Vì vậy mà Phong trào Duy Tân đảm nhận công việc đó. Đó là một sứ mệnh lâu dài, và chắc chắn là nó đi cùng dân tộc. Ở các nước khác nhau, đặc biệt là ở Mỹ, họ có hàng trăm think-tank và các tạp chí nghiên cứu kinh tế – chính trị khác nhau. Ở Việt Nam hầu như không có, vì vậy mà trí thức Việt Nam có những hiểu biết chính trị và kinh tế rất sơ sài. 

LÀM SAO ĐỂ DÂN CHỦ HOÁ?

Hơn mười năm trước, tôi có dịp nói chuyện với Srđa Popović, ông là một lãnh đạo sinh viên ở Nam Tư, người đồng sáng lập phong trào sinh viên Otpor! (Kháng cự), và dẫn dắt phong trào này lật đổ chế độ độc tài của Milosevic ở đây. 

Trong cuộc trò chuyện, tôi có hỏi ông rằng ông đánh giá sao nếu tôi chọn mục tiêu là đòi hỏi một cuộc bầu cử tự do. Ông bảo đó là một quyết định đúng đắn. Bạn nên thúc đẩy những mục tiêu mà họ cảm thấy chấp nhận được. 

Sau đó, ông chỉ thêm một kinh nghiệm nữa, đó là mỗi ngày bạn nên đẩy cái biên giới trói buộc đi xa hơn một chút và ở mức chấp nhận được đối với nhà độc tài. 

Đó là một ý kiến tuyệt vời mà tôi nghĩ nhiều người ở Việt Nam ngày nay mỗi ngày họ đều làm như vậy. Những ý kiến phê bình và chỉ trích của họ mỗi ngày đi xa hơn một chút, và họ vẫn an toàn trong sự chấp nhận của nhà cầm quyền. Và bằng cách nới rộng không gian tự do mỗi ngày, người ta sẽ dần dần đạt được một xã hội tự do. Điều đó có nghĩa là không cần phải tụ tập đông người, người ta vẫn có thể làm một “cuộc cách mạng mềm” để thay đổi không gian tự do. Người ta có thể không cần phải tụ tập đông người về mặt vật lý, tức là xuống đường, nhưng giờ đây, với những tiếng nói phản biện trên mạng xã hội, sự “tụ tập” trong lý tưởng và ý kiến tạo ra một sức ảnh hưởng không hề nhỏ. Xuống đường chỉ lên bước cuối cùng. 

Dân chủ hoá là một con đường, và bầu cử tự do là đích đến. Trên con đường đó, chắc chắn có nhiều chiến dịch mà mọi người đều có thể tham gia ít nhiều. George Lakey, một trong những nhà hoạt động xã hội với 50 năm kinh nghiệm, có nói một câu mà tôi luôn nhớ, đó là chiến dịch + chiến dịch + chiến dịch = phong trào. Khi bạn thực hiện nhiều chiến dịch liên tiếp nhau, nó sẽ hình thành nên một phong trào. Một phong trào hình thành bởi nhiều chiến dịch, có cái thành công, có cái thất bại, nhưng nếu bạn tiếp tục, bạn sẽ thành công — người thành công là người đến đích chứ không phải là nhận bao nhiêu lần thất bại. 

Một chế độ giống như một ngôi nhà có nhiều cây cột. Muốn ngôi nhà sập thì bạn phải cưa từng cây cột. Quyền lực của một người có được nhờ ở sự tuân phục của người khác. Khi người khác không còn tuân phục nữa, ông ta sẽ mất quyền lực. Một chế độ tồn tại vì có những người tuân theo sự chỉ đạo của cấp trên. Nếu họ không còn tuân theo sự chỉ đạo của cấp trên hoặc họ lơ là, hoặc họ làm sai, hoặc họ trì hoãn, hoặc họ không tạo ra tác động như mong muốn của cấp trên thì chế độ sẽ dần suy yếu mà sụp đổ. Những người đóng vai trò làm cây cột của chế độ đó là an ninh, công chức, tuyên giáo, và trí thức. Nếu trí thức không còn hợp tác với chế độ nữa thì chế độ sẽ suy yếu. Nếu tuyên giáo không còn giá trị nữa, thì chế độ sẽ mất thiêng. Cuối cùng, không chế độ nào chỉ tồn tại nhờ khả năng đàn áp cả, nó cần một sự tuân thủ của xã hội theo thói quen. Khi mà người dân không còn tuân thủ theo thói quen nữa thì nó sẽ sụp đổ. Dùng an ninh để đàn áp bằng bạo lực nó chỉ nhanh chóng làm chế độ mất tính chính danh nhanh hơn. 

Vì vậy, mỗi chiến dịch đồng nghĩa với cưa một cây cột: hoặc là bạn làm ngôi nhà yếu đi, hoặc là bạn làm cho mình mạnh hơn khi có thêm những đồng minh. 

TÌNH HÌNH THẾ GIỚI

Chúng ta đang ở trong một thời điểm quyết định mà dự đoán là đất nước sẽ có những thay đổi lớn trong những ngày sắp tới. 

Sự thay đổi chính trị ở Việt Nam luôn gắn liền với các chuyển động chính trị lớn trên thế giới. Năm 1945, Đệ nhị Thế chiến kết thúc đã là chất xúc tác để chế độ thực dân sụp đổ. Năm 1972, Hoa Kỳ bắt tay với Trung Quốc dẫn đến Hoa Kỳ rút quân và Việt Nam Cộng Hoà sụp đổ. Năm 1990 Liên Xô sụp đổ, đảng Cộng sản quyết định chấp nhập khấu đầu trước Trung Quốc trong Hội nghị Thành Đô. Kể từ đó Việt Nam chấp nhận đi theo mô hình kinh tế – chính trị của Trung Quốc. 

Ngày nay, trật tự thế giới đang thay đổi một cách chóng mặt. Vai trò và vị thế của Trung Quốc và Nga đang dần suy giảm một cách đáng kể. Các đồng minh Cuba, Venezuela và Iran không còn nữa. Trước đây, lượng dầu của Venezuela và Iran cung cấp cho Trung Quốc chiếm gần 20% lượng dầu nhập khẩu của quốc gia này; lượng dầu này đã từng được cung cấp với giá rẻ, và được trả bằng tiền Nhân dân tệ. Giờ đây, để bù đắp cho 20% lượng dầu nhập khẩu này, Trung Quốc phải mua bằng đô la Mỹ với giá thị trường trên trường quốc tế. Chi phí tăng lên, rủi ro mất an ninh năng lượng tăng lên, dự trữ ngoại hối sẽ bốc hơi, thị trường và đồng minh dần biến mất. Tất cả những điều đó, cộng với việc Hoa Kỳ cố gắng tách khỏi sự phụ thuộc vào thị trường Trung Quốc, đã đẩy nền kinh tế Trung Quốc — một nền kinh tế sống dựa vào xuất khẩu — rơi vào khủng hoảng lớn. Mục tiêu tăng trưởng của Trung Quốc cho năm 2026 chỉ vỏn vẹn 4,5%, và đó là con số lý thuyết, được tô hồng thường thấy ở các chế độ độc đoán. Thực tế thì tình hình bi thảm hơn nhiều. 

Cách đây 10 năm, người ta nói về vị thế đang lên của Trung Quốc, và lo ngại rằng hệ thống các chế độ độc tài với tiềm lực, đồng minh, và thị trường sẽ ngày càng chiếm ưu thế và hất cẳng hệ thống của thế giới tự do, gồm Mỹ và các đồng minh. Giờ đây, hệ thống độc tài suy yếu và đang trên đà sụp đổ. BRICS coi như tan rã khi Ấn Độ, Brazil, và Nam Phi không còn mặn nồng khi hai trụ cột Trung Quốc và Nga suy yếu. Các quốc gia ở Nam Mỹ đa số đã ngã về cánh hữu, các cảng ở Panama và Peru không còn bị kiểm soát bởi Trung Quốc. Chiến lược Vành đai Con đường cũng coi như phá sản khi Iran sụp đổ và các nước ở châu Âu bắt đầu tỉnh giấc.

Nỗ lực xây dựng ảnh hưởng chính trị ở Nam Mỹ, Trung Đông, và châu Âu của Trung Quốc trong mấy mươi năm coi như mất trắng. 

Sự sụp đổ kinh tế và vị thế của Trung Quốc làm mất chỗ dựa chính trị của đảng Cộng sản Việt Nam, và mất luôn mô hình phát triển. Trong suốt một thời gian dài, giới lãnh đạo Việt Nam tin rằng chỉ cần dựa vào những kinh nghiệm phát triển kinh tế của Trung Quốc thì Việt Nam cũng sẽ thành công như Trung Quốc. Nhưng giờ đây, họ bỗng nhiên thấy lạc đường, khi chiến lược kinh tế dựa vào xuất khẩu không còn chạy được nữa. 

TÌNH HÌNH VIỆT NAM

Khi Mỹ tấn công Iran. Những người chống đối chiến tranh một phần chỉ trích Mỹ thiếu một kế hoạch chắc chắn hoặc lo ngại về ảnh hưởng của toàn cầu, chứ chẳng ai tiếc thương gì chế độ độc tài Iran. Bởi đơn giản là nó đã mất tính chính danh. 

Một chế độ tổ chức một cuộc bầu cử giả hiệu để hợp pháp hoá nhóm cầm quyền tự nó đã đánh mất tính chính danh. 

Thêm nữa, một chế độ đã tàn sát hơn ba vạn người dân của mình thì không có lý do nào để bào chữa cho sự tồn tại của nó. 

Việt Nam cũng tương tự Iran. Giới lãnh đạo cứ mỗi 5 năm tổ chức một cuộc bầu cử giả hiệu để hợp pháp hoá hình ảnh của mình trước công luận, nhưng người dân và thế giới ai cũng biết đó là một màn kịch tự biên tự diễn, không hơn, không kém. Chính quyền do đó không có tính chính danh.

Việt Nam đang ở giai đoạn của Iran trước khi người dân xuống đường. Nếu một ngày nào đó người dân xuống đường vì không thể chấp nhập những người lãnh đạo của chế độ thì lịch sử sẽ sang trang. Bởi đơn giản là lúc này nhà cầm quyền có hai lựa chọn: hoặc họ sẽ chấp thuận một cuộc bầu cử tự do dưới yêu cầu của nhân dân, hoặc họ sẽ đàn áp nhân dân như Iran. Đằng nào thì sự thay đổi chế độ cũng diễn ra, có điều cách hai nó sẽ khiến đảng cầm quyền mất hết, còn cách đầu thì đảng cầm quyền còn giữ được một sự ảnh hưởng nhất định.  

Trong hai mươi năm qua, người dân Việt Nam chấp nhận sự cai trị, dù biết rằng nó không có tính chính danh, vì họ cảm thấy rằng họ còn sống được — họ có công ăn việc làm và thu nhập đủ nuôi sống bản thân và gia đình. Nhưng khi mà cuộc khủng hoảng kinh tế như hiện nay tiếp tục kéo dài, không có lý do gì để họ tiếp tục chấp nhận sự dẫn dắt của những lãnh đạo không có khả năng và không chính danh. 

LỜI CUỐI

Nếu có một điều muốn nói với các bạn trẻ, điều mà tôi hay nói, là hãy chuẩn bị kiến thức và kinh nghiệm, tự trau dồi bản thân, để một ngày nào đó bạn sẽ ra đảm trách những trọng trách của quốc gia. Hãy đẩy không gian tự do ngày một rộng mở hơn. Và hãy cùng tạo ra những chiến dịch để thúc đẩy không gian tự do này. Để đến một ngày nào đó, đích đến của chúng ta là một cuộc bầu cử tự do. Hãy làm tất cả điều đó trong tinh thần bất bạo động — điều đó sẽ tạo cho chúng ta một chính nghĩa lớn. 

7/3/2026