Nguồn: Gene Sharp. The Politics of Nonviolent Action.

Phong trào Duy Tân dịch.

Chương 6. Can thiệp bất bạo động

Mục 6.2. Can thiệp thể chất 

Nhóm thứ hai trong các phương pháp can thiệp bất bạo động là can thiệp thể chất. Điểm chung của chúng là sức ép đến từ chính sự hiện diện cơ thể của người tham gia, nhất là khi họ bước vào, hoặc không chịu rời khỏi, một nơi mà họ không được chào đón hay bị cấm có mặt.

162. Ngồi lì

Ngồi lì (sit-in) là phương pháp trong đó người tham gia chiếm một cơ sở bằng cách ngồi lên những chiếc ghế, ghế đẩu có sẵn, đôi khi ngồi cả xuống sàn. Họ có thể ngồi trong một khoảng thời gian có hạn hoặc không hạn định, chỉ một lần hoặc nhiều lần, nhằm làm gián đoạn nếp sinh hoạt bình thường của nơi đó.

Mục đích của ngồi lì có thể là thiết lập một nếp mới, chẳng hạn mở cửa cơ sở cho những người trước đây bị loại trừ. Cũng có khi họ dùng nó để phản đối một vấn đề không liên quan trực tiếp đến nơi bị chiếm. Phương pháp này thường được dùng trong phong trào dân quyền ở Hoa Kỳ, nhưng về ý tưởng thì không hề mới.

Những ý tưởng đầu tiên

Theo Mabee, ngay từ năm 1838, Đại hội Chống Chế độ Nô lệ của Phụ nữ Hoa Kỳ đã thông qua một chính sách toàn diện ủng hộ ngồi lì và đi xe phản đối. Tuy nhiên, sau đó không có chiến dịch nào được triển khai một cách có hệ thống.

Đến cuộc họp tháng 8 năm 1841 của Hội Chống Chế độ Nô lệ Massachusetts, Stephen S. Foster, một nhà hoạt động bất bạo động theo Garrison, đã tỏ ra sốt ruột với các phương pháp chính trị thông thường. Ông đề xuất một nghị quyết nêu rõ nền tảng của ngồi lì, đi xe phản đối và các phương pháp tương tự: “Chúng tôi khuyến nghị những người bãi nô [da trắng], như cách nhất quán và hiệu quả nhất để xóa bỏ ‘ghế dành riêng cho người da đen’, hãy đến ngồi vào đó ở bất cứ nơi nào có nó, dù là trong nhà thờ, toa tàu hỏa, tàu hơi nước hay xe ngựa đường dài.”

Nghị quyết này làm những người chủ trương bất bạo động trong Hội chia rẽ. Chính William Lloyd Garrison phản đối, dù bản thân ông từng tham gia đi xe phản đối, và nghị quyết bị bác. Tuy vậy, nguyên tắc ấy vẫn được áp dụng qua một loạt cuộc đi xe phản đối, sẽ được kể ở phần về phương pháp đó.

Chicago, cuối năm 1869 hoặc đầu năm 1870

Một dạng ngồi lì sớm, có điều chỉnh, đã xảy ra ở Chicago. Người da đen phản đối nhiều lần nhưng không xóa bỏ được Bộ luật Da đen mang tính phân biệt và nền giáo dục phân biệt, theo đó trẻ em da đen bị buộc học ở cái gọi là “Trường Da đen”. Các bậc cha mẹ và trẻ em da đen bèn chuyển sang một hình thức ngồi lì. Vì lúc đó phân biệt là luật, cách làm này cũng là bất tuân dân sự.

Cha mẹ chỉ việc cho con đến ngôi trường gần nhà nhất. Giáo viên không xếp các em vào lớp hay giao bài, nhưng “các em vẫn đến mỗi ngày, ngồi vào chỗ một cách trật tự trong suốt cuộc tranh cãi sau đó”. Hội đồng nhà trường cố dàn xếp bằng cách chỉ nhận vào trường thường những em có một phần tám dòng máu da đen. Tuy nhiên, người da đen ở Chicago đã kéo vào văn phòng của hội đồng và văn phòng thị trưởng, và cuối cùng Trường Da đen bị xóa bỏ.

Người Chippewa, Minnesota, năm 1938

Người da đỏ Chippewa ở khu bảo tồn vùng Cass Lake, bang Minnesota, phản đối quyết định của Ủy viên Sự vụ Người da đỏ John Collier. Ông này định dời trụ sở Cục Sự vụ Người da đỏ từ khu bảo tồn về Duluth. Các thủ lĩnh Chippewa cho rằng như vậy là vi phạm chính sách mới của Hoa Kỳ về trao quyền tự trị cho người da đỏ. Dù vậy, Giám đốc cơ quan địa phương Lewis Balsam vẫn tiến hành kế hoạch dời trụ sở.

Sau đó, vài trăm chiến binh Chippewa, vẽ mặt và mặc trang phục truyền thống, diễu hành đến trụ sở và nhảy múa quanh tòa nhà theo nhịp trống. Một nhóm phụ nữ Chippewa đi theo, bước vào văn phòng, và Balsam bỏ chạy. Các chiến binh trẻ liền tiến vào, ngồi lên bàn làm việc và tủ hồ sơ, trong khi bên ngoài một hàng người biểu tình đứng canh. Ủy viên Collier vẫn khăng khăng đòi dời văn phòng về thành phố, nhưng cấp trên của ông, Bộ trưởng Nội vụ Harold L. Ickes, đã ra lệnh tổ chức trưng cầu ý kiến trong bộ lạc về vấn đề này và cam kết chấp nhận kết quả.

Người Croatan, Bắc Carolina, năm 1960

Người da đỏ gốc Cherokee, gọi là người Croatan, đã dùng phương pháp ngồi lì sau sáu năm cố gắng không thành để được nhận vào Trường Trung học Dunn ở Dunn, quận Hartnett, bang Bắc Carolina. Đầu năm học 1960-1961, chín học sinh da đỏ cố đăng ký học tại Dunn nhưng bị từ chối và được bảo phải đến trường trung học dành riêng cho người da đỏ. Như vậy, mỗi ngày các em phải đi lại tổng cộng bảy mươi dặm.

Ngày 31 tháng 8, bảy thanh niên da đỏ cùng hai người lớn bắt đầu cuộc ngồi lì kéo dài ba ngày tại Trường Trung học Dunn. Đến ngày thứ ba, bảy thanh niên và năm người lớn bị bắt vì xâm phạm trái phép. Khi được hứa sẽ có một trường dành cho người da đỏ tại Dunn vào mùa thu năm 1961, họ chấm dứt hành động.

Tuy vậy, trước làn sóng phản đối từ khắp nước Mỹ, thị trưởng địa phương G.F. Blalock khẳng định vấn đề không phải lỗi của thị trấn và đa số người dân địa phương ủng hộ việc nhận học sinh da đỏ. Đến tháng 6 năm 1961, Hội đồng Giáo dục quận Hartnett thông báo sẽ cho hai mươi học sinh da đỏ đăng ký vào Trường Trung học Dunn trong năm học tới.

Ngồi lì ở quán ăn và quầy ăn trưa

Ở Hoa Kỳ, ngồi lì được dùng rộng rãi để phá bỏ phân biệt chủng tộc tại các nhà hàng và quầy ăn trưa. Người tham gia lần lượt chiếm nhiều ghế, thậm chí tất cả ghế trống, và không chịu rời đi cho đến khi những người Mỹ gốc Phi trong nhóm được phục vụ. Họ cũng có thể ở lại cho đến khi quán đóng cửa, cả nhóm bị bắt, hoặc hết khoảng thời gian đã định trước.

Trong thập niên 1940 và 1950, Đại hội Bình đẳng Chủng tộc (C.O.R.E.) dùng cách này ở các bang miền Bắc và các bang giáp ranh. Đầu năm 1960, ngồi lì lần đầu được thực hiện trên quy mô lớn ở miền Nam, tại cửa hàng Woolworth ở Greensboro, bang Bắc Carolina, do sinh viên Trường Cao đẳng Nông nghiệp và Kỹ thuật Bắc Carolina tiến hành. Ngay sau đó, học sinh trung học và sinh viên đại học khắp miền Nam cũng tổ chức những cuộc ngồi lì tương tự tại các quầy ăn trưa, và một phong trào quy mô lớn hình thành. Theo báo cáo của Hội đồng Khu vực Miền Nam, chỉ trong vòng bảy tháng đã có ít nhất 70.000 người da đen và da trắng tích cực tham gia, và 3.600 người bị bắt.

Ngày 11 tháng 12 năm 1961, Tòa án Tối cao Hoa Kỳ ra phán quyết cấm dùng các điều luật về hành vi gây rối làm cơ sở để bắt những người da đen ngồi lì đòi được phục vụ bình đẳng.

Những tình huống khác

Nguyên tắc cơ bản của ngồi lì cũng được áp dụng trong nhiều hoàn cảnh khác, chẳng hạn để phản đối phân biệt trong nhà ở hoặc để bày tỏ các bất bình chính trị.

• Berkeley, ngày 3 tháng 12 năm 1964: Sau cuộc ngồi lì đòi quyền tự do hoạt động chính trị, 801 người biểu tình ủng hộ Phong trào Tự do Ngôn luận tại Đại học California ở Berkeley bị bắt.
• New York, tháng 11 năm 1966: Hội đồng Sinh viên kêu gọi sinh viên ngồi lì tại tòa nhà hành chính của City College ở thành phố New York, đòi những biện pháp cụ thể để sinh viên được tham gia nhiều hơn vào các quyết định quản lý của trường.
• Boston, tháng 6 năm 1963: Một cuộc ngồi lì suốt đêm diễn ra tại trụ sở Ủy ban Trường học Boston, nhằm phản đối việc đa số thành viên ủy ban không chịu thừa nhận rằng hệ thống trường học đang có sự phân biệt chủng tộc trên thực tế.

Đại hội Đảng Dân chủ, năm 1964

Năm 1964, tại Đại hội toàn quốc của Đảng Dân chủ, các đại biểu của Đảng Dân chủ Tự do Mississippi, phần lớn là người da đen, đòi được ngồi vào những ghế dành cho đoàn đại biểu “chính thức” của Mississippi. Đoàn “chính thức” là đoàn do tổ chức Đảng Dân chủ hiện hành của bang cử đi. Tổ chức này gồm toàn người da trắng, vì thời đó người da đen ở Mississippi gần như bị ngăn cản không cho bầu cử. Còn Đảng Dân chủ Tự do là tổ chức do người da đen và những người ủng hộ họ lập ra để đối lại, mở cửa cho mọi người tham gia chọn đại biểu.

Lý do họ đưa ra là chỉ có họ cam kết ủng hộ liên danh tranh cử quốc gia của Đảng Dân chủ. “Liên danh tranh cử quốc gia” là cặp ứng cử viên tổng thống và phó tổng thống mà đảng đưa ra tranh cử trên toàn nước Mỹ, và đại hội là nơi chính thức chọn ra liên danh ấy. “Cam kết ủng hộ” nghĩa là hứa sẽ bỏ phiếu và vận động cho liên danh đó. Ngụ ý của họ là đoàn “chính thức” không đưa ra cam kết như vậy, vì nhiều chính trị gia da trắng ở miền Nam khi đó phản đối chủ trương dân quyền của đảng. Nói cách khác, họ lập luận rằng mình mới thật sự đứng về phía đảng, nên xứng đáng đại diện cho Mississippi hơn.

Yêu cầu của họ không được chấp nhận trọn vẹn. Vì vậy, trong các phiên họp buổi tối ngày 25 và 26 tháng 8, các đại biểu Tự do, cùng một số đại biểu đồng cảm từ các bang khác, đi vào hội trường và ngồi xuống chính những chiếc ghế của đoàn Mississippi. Ban tổ chức thoạt đầu cố dùng vũ lực đuổi họ đi, nhưng nhanh chóng bỏ cuộc và để mặc họ. Đoàn đại biểu da trắng “chính thức” của Mississippi đành phải ngồi chỗ khác.

Ngồi lì ở văn phòng chính quyền

Ngoài các cuộc ngồi lì của sinh viên tại các trường đại học trong những năm gần đây, cũng có những cuộc ngồi lì trong văn phòng thị trưởng và thống đốc. Tuy nhiên, những vụ này, cũng như các đề xuất ngồi lì ở Đồi Capitol và trong văn phòng các nghị sĩ, đã bị lên án rộng rãi và bị coi là “sự phá hoại chính quá trình cai quản”.

Một trường hợp rất khác: Moscow, năm 1964

Ngày 19 tháng 3, bốn mươi lăm sinh viên Maroc bắt đầu ngồi lì và nhịn ăn hai mươi bốn giờ tại Đại sứ quán Maroc ở Moscow, để phản đối các bản án tử hình và án tù nặng dành cho những người bị cáo buộc âm mưu chống chính phủ ở Maroc. Theo yêu cầu của phía Maroc, nhà chức trách Liên Xô đã trục xuất họ khỏi đại sứ quán.

163. Đứng tại chỗ

Đứng tại chỗ (stand-in) là phương pháp trong đó những người tham gia đứng yên, trật tự và ôn hòa tại quầy bán vé, lối vào, quầy tiếp nhận, cửa ra vào hoặc những nơi tương tự. Họ đến để mua vé, xin vào cửa, xin phỏng vấn hoặc thực hiện một yêu cầu đã bị từ chối.

Phương pháp này được các nhà hoạt động dân quyền ở Hoa Kỳ sử dụng rất nhiều để đòi quyền được phục vụ bình đẳng cho mọi khách hàng, chủ yếu trong các chiến dịch đòi vào rạp chiếu phim và hồ bơi công cộng. Chẳng hạn, khi một người da đen bị từ chối bán vé hoặc không cho vào cửa, tất cả những người tham gia hành động, kể cả người bị từ chối, sẽ kiên nhẫn xếp hàng chờ được phục vụ và không chịu rời đi. Họ ở lại cho đến khi mọi người được đối xử bình đẳng, hoặc hết thời gian đã định, hoặc cả nhóm bị bắt, hoặc cơ sở buộc phải đóng cửa. Họ có thể lặp lại hành động nhiều lần cho đến khi cơ sở đó đổi chính sách và cho phép tất cả mọi người sử dụng dịch vụ.

Ví dụ năm 1947. Phương pháp này được dùng để chấm dứt nạn phân biệt đối xử tại hồ bơi trong Công viên Giải trí Palisades, bang New Jersey. Vào các ngày Chủ nhật, những nhóm gồm nhiều sắc tộc thuộc Đại hội Bình đẳng Chủng tộc (C.O.R.E.) kiên trì xếp hàng ôn hòa trước quầy bán vé của hồ bơi sau khi bị từ chối cho vào. Họ liên tục bị nhân viên bảo vệ và cảnh sát hành hung, nhiều người bị bắt, nhưng các cuộc đứng tại chỗ vẫn diễn ra vào mỗi Chủ nhật suốt mùa hè năm đó. Người ta cho rằng dự luật dân quyền của New Jersey năm 1949 được thông qua một phần nhờ các bản tin và bài xã luận trên báo ở miền bắc bang, đăng sau những vụ hành hung và bắt giữ của mùa hè 1947.

Một hình thức khác, được đề xuất năm 1837. Tại các nhà thờ, người da đen được phép vào dự lễ nhưng bị buộc ngồi ở khu riêng. Tờ Colored American khi ấy kêu gọi độc giả rằng nếu không được ngồi cùng khu với người da trắng, họ nên “đứng ở lối đi và thà cầu nguyện với Chúa trong tư thế đứng còn hơn là tự làm nhục mình. Các bạn phải khiến những kẻ áp bức mình cảm thấy hổ thẹn và làm tiêu tan định kiến bằng phương thức cao cả này.”

164. Đi xe phản đối

Đi xe phản đối (ride-in), ở Mỹ còn gọi là “chuyến đi tự do” (freedom ride), là cách ngồi lì phản đối được dùng trên các phương tiện giao thông công cộng. Phương pháp này được dùng rất nhiều trong thập niên 1960 ở Hoa Kỳ để chống phân biệt chủng tộc trên xe buýt, dù trước đó nó đã có nhiều cách dùng đa dạng hơn.

Người da đen và người da trắng cố ý ngồi vào khu vực trên xe buýt (hoặc phương tiện khác) vốn dành cho nhóm kia. Đôi khi làm vậy là vi phạm quy định của công ty vận tải hoặc luật của địa phương và của bang. Về sau, khi các phán quyết của liên bang đã cấm kiểu phân biệt này, các cuộc đi xe phản đối được tổ chức để buộc thực tế ở địa phương phải làm đúng theo luật.

New England, năm 1841

Năm 1841, một chiến dịch đi xe phản đối bắt đầu ở New England để chống nạn phân biệt đối xử trên phương tiện giao thông. Nạn này xảy ra thường xuyên, dù không phải nơi nào cũng có. Thời đó, người da đen ở các bang này là thiểu số rất nhỏ (khoảng 1% dân số ở Massachusetts và 3% ở Rhode Island) và bị đối xử rất tệ. Trên xe ngựa đường dài, họ có thể bị từ chối chở, hoặc bị bắt ngồi trên nóc xe giữa trời, kể cả khi thời tiết xấu. Trên tàu thủy, họ có thể không được thuê cabin mà chỉ được ở trên boong cùng gia súc. Còn trên các tuyến đường sắt mới, người da đen tự do bị bắt ngồi ở toa riêng. Nhưng nếu là nô lệ đi cùng chủ từ miền Nam sang thăm, thì họ lại được phép ngồi cùng chủ.

Theo Mabee, chiến dịch chống phân biệt này do những người bãi nô bất bạo động theo Garrison lãnh đạo. Trong số đó có chính Garrison, John A. Collins (hoạt động trong Hội Bất kháng cự) và Frederick Douglass, người từng là nô lệ và về sau trở thành nhà hoạt động nổi tiếng đòi xóa bỏ chế độ nô lệ.

David Ruggles làm gương. Tháng 6 và tháng 7 năm 1841, David Ruggles, một thanh niên da đen ở New York, đến thăm Massachusetts. Ông bị mù một nửa, nhưng luôn tích cực đấu tranh cho quyền lợi của người da đen. Ở đây, ông trở thành tấm gương đầu tiên cho phương pháp đi xe phản đối. Ông nhất quyết mua vé hạng nhất trên chuyến tàu đi Nantucket. Ông cũng không chịu rời khỏi toa dành cho người da trắng trên tuyến đường sắt New Bedford. Cả hai lần, ông đều bị tấn công. Dù theo tinh thần bất bạo động, ông vẫn đưa vụ việc ra tòa. Ruggles giải thích rằng khi đã cổ vũ cho tự do bình đẳng, ông thấy mình có bổn phận làm đúng điều mình nói: “Khi tôi cổ vũ cho nguyên tắc tự do bình đẳng, bổn phận của tôi là làm đúng điều mình nói, và đòi quyền của mình mọi lúc.”

Chuyến tàu đi Nantucket. Sau một cuộc họp phản đối của người da đen ở New Bedford, do Douglass (khi ấy còn trẻ) chủ tọa, Garrison, Douglass và khoảng bốn mươi người bãi nô, cả da đen lẫn da trắng, cùng lên một chiếc tàu hơi nước cùng đi Nantucket. Trên tàu, chỗ ngồi bị phân biệt theo màu da. Thuyền trưởng không chịu cho tàu chạy cho đến khi những người da đen lên boong trên. Một số người trong nhóm bỏ xuống tàu. Những người ở lại thuyết phục được thuyền trưởng đồng ý cho cả nhóm cùng ngồi ở boong trên. Theo Mabee, khi tàu chạy về phía Nantucket, những người bãi nô vui vẻ họp ngay trên tàu để phản đối chính sách phân biệt của công ty tàu hơi nước, một chính sách vốn đã bắt đầu lung lay.

Các chuyến đi trên đường sắt. Năm 1841 có một loạt cuộc đi xe phản đối trên các tuyến đường sắt New England. Có khi người da trắng ngồi vào toa của người da đen, có khi người da đen đi một mình vào toa của người da trắng, có khi các nhóm hỗn hợp hai, ba người cùng ngồi toa người da trắng. Bị đánh đập là chuyện thường. Một người tham gia, James N. Buffum, tín đồ Quaker, kể rằng các cuộc đi xe phản đối cùng phản ứng của nhân viên đường sắt đã thu hút thêm người ủng hộ. Ở Lynn, và thậm chí ở Salem, nơi tưởng như chỉ có sự phán xét của Đấng Toàn Năng mới đánh thức được họ khỏi giấc ngủ tội lỗi, người dân đã tỉnh ngộ và bàn tán về cách đối xử “đáng xấu hổ” với những người đi xe phản đối.

Tẩy chay và kết quả. Những người bãi nô tổ chức một cuộc tẩy chay các tuyến đường sắt có phân biệt ở Massachusetts, kêu gọi người dân chuyển sang đi các tuyến không phân biệt hoặc đi xe ngựa. Theo Mabee, nếu không có tính kịch tính của các cuộc đi xe phản đối, vốn thường càng thêm nổi bật nhờ sự hung bạo của nhân viên soát vé, thì khó có thể xuất hiện một cuộc tẩy chay với quy mô đáng kể. Từ tháng 4 năm 1842, mỗi tuần suốt một năm, cuộc tẩy chay này được tờ Liberator của Garrison và cuốn American Antislavery Almanac ủng hộ mạnh mẽ.

Sức ép bất bạo động ấy, cộng với khả năng cao sắp có luật cấm phân biệt, đã khiến hai công ty đường sắt New Bedford và Eastern lặng lẽ chấm dứt chính sách phân biệt. Năm 1849, khi nhắc đến việc người da đen đã bước vào “các toa chỉ dành cho hành khách da trắng và cam chịu bị đánh, bị lôi ra ngoài”, Douglass nhận định rằng chính điều đó đã chấm dứt nạn phân biệt trên đường sắt, vì các công ty “đã thấy xấu hổ với sự kỳ thị của chính mình”.

Xe ngựa ở New York và Philadelphia

Vài năm sau, phương pháp này được dùng trên các xe chạy bằng ngựa ở New York và Philadelphia. Năm 1854 và 1855, nhiều lần người da đen kiên quyết đòi đi xe ngựa trên cơ sở bình đẳng. Trong số đó có các thành viên trong giáo đoàn của Tiến sĩ Pennington, một người da đen được kính trọng, tốt nghiệp Heidelberg và là chủ tọa Giáo hội Trưởng lão. Năm 1858, tại Philadelphia, nhà thơ da đen nổi tiếng Frances Watkins, cũng là người theo Garrison, kiên quyết ngồi xe như mọi hành khách khác. Trong thời Nội chiến, một doanh nhân da đen cùng vợ cũng nhất quyết ngồi bên trong toa chứ không chịu đứng ngoài sàn. Cuối cùng, người soát vé quá bực bội, đã mở hết cửa sổ, tháo ngựa khỏi xe và bỏ mặc toa xe ở đó.

Louisville, Kentucky, năm 1871

Sau Nội chiến, một cuộc đi xe phản đối khác nổ ra ở Louisville, Kentucky. Những người da đen mới được giải phóng tổ chức nó để chấm dứt nạn phân biệt trên xe điện của thành phố.

Mọi chuyện bắt đầu vào tháng 1, khi Robert Fox trả tiền vé và nhất quyết ngồi ở khu dành cho người da trắng. Ông không chịu đổi chỗ khi bị ra lệnh nên cuối cùng bị quăng khỏi xe. Ông thắng một phán quyết tại Tòa án Liên bang quận, nhưng công ty xe điện địa phương phớt lờ phán quyết và vẫn giữ chỗ ngồi phân biệt. Có điều, thay vì quăng người da đen ra khỏi xe vì ngồi sai chỗ, công ty chỉ cho xe dừng lại, chờ đến khi họ chịu đổi chỗ.

Sau khi tham khảo ý kiến các quan chức liên bang địa phương và các luật sư da trắng, các lãnh đạo da đen ở Louisville phát động một cuộc đi xe phản đối quy mô lớn. Vào tháng 5, một cậu bé da đen ngồi ở khu dành cho người da trắng bị đuổi xuống xe và bị một đám đông da trắng thù địch đánh. Sau đó cậu bị bắt, bị tòa thành phố phạt tiền, và thẩm phán cảnh cáo không được tái phạm. Dù vậy, chiến dịch vẫn tiếp tục: hết xe điện này đến xe điện khác, người da đen ngồi vào các ghế “dành cho người da trắng”. Các tài xế bèn bỏ xe, và đôi khi chính người da đen tự lái xe.

Bạo lực của người da trắng bùng lên, và nguy cơ bạo loạn chủng tộc đến gần. Các tờ báo ôn hòa ở Kentucky cùng nhiều lãnh đạo cộng đồng lên án các vụ đánh nhau. Ứng viên thống đốc của đảng Cộng hòa, John Marshall Harlan, một cựu chủ nô, công khai phản đối chính sách phân biệt. Cả nước bắt đầu chú ý, và có tin đồn Tổng thống Grant có thể điều quân liên bang đến. Các thẩm phán liên bang (marshal) và một luật sư của chính phủ liên bang đứng về phía người da đen. Cuối cùng, công ty xe điện phải đầu hàng, và tất cả các công ty giao thông trong thành phố Louisville từ bỏ phân biệt vĩnh viễn.

Thế kỷ 20: các “chuyến đi tự do”

Năm 1946, Tòa án Tối cao ra phán quyết chống phân biệt chủng tộc trong việc di chuyển giữa các bang. Một năm sau, năm 1947, George Houser và Bayard Rustin tổ chức chuyến đi tự do kéo dài đầu tiên. Nhóm đi xe buýt liên bang khắp vùng thượng Nam, kiên quyết và không dùng bạo lực đòi quyền được ngồi không bị phân biệt, quyền mà hiến pháp vừa trao cho họ.

Tuy nhiên, làn sóng lớn của các chuyến đi tự do chỉ thực sự bắt đầu vào năm 1961, dưới sự bảo trợ của Đại hội Bình đẳng Chủng tộc (C.O.R.E.), lúc đó là một tổ chức bất bạo động do James Farmer lãnh đạo. Ngày 4 tháng 5, một nhóm gồm cả người da đen lẫn da trắng rời Washington, D.C., ban đầu dự định đến New Orleans. Dọc đường, họ liên tục bị bắt giữ, quấy nhiễu và bị đám đông da trắng tấn công, nhưng cũng nhận được thêm sự ủng hộ và sự bảo trợ từ nhiều phía hơn. Dù vậy, chuyến đi phải dừng lại vào ngày 28 tháng 5 tại Jackson, Mississippi, nơi một chiến dịch “tự vào tù” (jail-in) được phát triển. Trong giai đoạn này có ít nhất mười hai cuộc đi xe phản đối như vậy, với hơn một nghìn người thuộc bốn tổ chức lớn tham gia.

Kết quả. Từ ngày 1 tháng 11 năm 1961, theo quy định liên bang, mọi xe buýt liên bang phải dán biển ghi: “Ngồi trên phương tiện này không phân biệt chủng tộc, màu da, tín ngưỡng hay nguồn gốc quốc gia, theo lệnh của Ủy ban Thương mại Liên bang”. Năm sau, dòng chữ này cũng được in trên mọi vé xe buýt liên bang, và các bến xe buýt buộc phải treo biển tương tự.

165. Xuống nước phản đối

Xuống nước phản đối (wade-in) là phương pháp nhằm chống nạn phân biệt chủng tộc tại các bãi biển mà ai cũng có thể tiếp cận về mặt vật lý, tức là không có hàng rào hay vật cản tương tự và không bán vé vào cửa. Những người phản đối chỉ cần bước vào khu vực đó và sử dụng bãi biển cũng như vùng nước một cách bình thường, bất chấp các tập quán phân biệt hay lệnh cấm của pháp luật.

Ví dụ năm 1961. Từ ngày 16 tháng 7 cho đến hết mùa hè năm ấy, một nhóm 75 người thuộc nhiều chủng tộc, từ Ủy ban Công tác Thanh niên của chi nhánh Chicago thuộc Hiệp hội Quốc gia vì Sự Tiến bộ của Người Da màu (NAACP), đã tổ chức xuống nước phản đối tại Bãi biển Rainbow bên hồ Michigan, thuộc khu South Shore của Chicago.

Nguyên tắc bước vào và sử dụng cơ sở vật chất theo cách này cũng có thể áp dụng cho các khu vực khác bị hạn chế nhưng không có hàng rào bao quanh. Phương pháp này có liên quan, nhưng không hoàn toàn giống với xâm nhập bất bạo động, sẽ được trình bày ở phần sau.

166. Đi lại phản đối

Đi lại phản đối (mill-in) là hình thức người tham gia tụ tập tại một nơi có ý nghĩa biểu tượng hoặc liên quan trực tiếp đến điều họ bất bình, chẳng hạn văn phòng của đối phương, và ở lại đó trong một khoảng thời gian thường được định trước. Khác với ngồi lì hay ngồi xuống, họ không ngồi yên một chỗ mà đi lại tự do trong tòa nhà (hoặc khu vực đó), và từng người có thể đến hay rời đi bất cứ lúc nào trong suốt cuộc phản đối.

Nhờ vậy, phương pháp này được cho là vừa đạt được mục tiêu đối đầu trực tiếp và can thiệp, vừa ít bị đàn áp nặng nề hơn, chẳng hạn so với chiếm đóng bất bạo động. Dù đám đông đi lại có thể làm gián đoạn công việc bình thường của những người đang làm việc trong tòa nhà, việc cố ý cản trở hoạt động của họ không phải là một phần của phương pháp này.

Ví dụ: Đại học Tufts, tháng 11 năm 1969

Vào tháng 11 năm 1969, Hội Người Mỹ gốc Phi của Đại học Tufts cùng những người ủng hộ đòi nhà trường tuyển thêm người thuộc nhóm thiểu số vào làm công trình xây ký túc xá trong khuôn viên ở Medford, bang Massachusetts. Khi một lực lượng cảnh sát lớn chiếm giữ chính công trường, Hội chuyển sang tổ chức phản đối kiểu đi lại tại Ballou Hall, tòa nhà hành chính của trường. Họ làm vậy hai lần: thứ Sáu ngày 7 tháng 11 và thứ Hai ngày 10 tháng 11.

Về hành động hôm thứ Sáu, tạp chí cựu sinh viên Criterion tường thuật như sau. Lúc 9 giờ sáng, khoảng 400 sinh viên (50 người da đen, 350 người da trắng) cùng vài giảng viên tụ tập trước Ballou Hall. Họ chia thành bốn nhóm bằng nhau, mỗi nhóm đến gặp một trong bốn quan chức nhà trường. Cuộc phản đối diễn ra ôn hòa và được ban giám hiệu cho phép, nên không có cảnh sát ở trong hay ngoài tòa nhà. Sinh viên đi vào các văn phòng hành chính và hỏi các quan chức về vấn đề đang tranh cãi. Khoảng 9 giờ 30, một cuộc họp được tổ chức tại phòng Coolidge, chật kín khoảng 300 sinh viên. Tại đây, họ nghe Hiệu trưởng Hallowell trình bày lập trường của nhà trường trong khoảng nửa giờ.

Sinh viên rời khỏi phòng và tòa nhà trước giờ đóng cửa bình thường ba mươi phút. Theo ghi nhận, trong suốt cuộc đi lại phản đối này, công việc hành chính thường ngày của tòa nhà đã “bị chậm lại hoặc ngưng hẳn”.

167. Cầu nguyện tập thể

Cầu nguyện tập thể (pray-in) là phương pháp trong đó những người tham gia bước vào, hoặc tìm cách bước vào, một nhà thờ mà theo tập quán hay chính sách họ bị cấm vào, để dự lễ trên cơ sở bình đẳng với mọi người. Nếu họ được phép vào nhưng chỗ ngồi bị phân biệt, họ sẽ ngồi vào những hàng ghế vốn dành riêng cho nhóm khác.

Lời kêu gọi của Frederick Douglass

Đầu năm 1848, Frederick Douglass kêu gọi tất cả người da đen rời bỏ các nhà thờ dành riêng cho người da đen, và cùng đến các nhà thờ của người da trắng trong một cuộc “cầu nguyện tập thể quy mô lớn” (cách gọi của Carleton Mabee). Ông tuyên bố người da đen “nên bước vào và ngồi xuống mà không cần quan tâm đến màu da của mình, rồi để cho các mục sư, trưởng lão và phó tế kéo họ ra ngoài. Hành động này sẽ sớm giải quyết được vấn đề và theo đúng cách.”

Cuộc hành động quy mô lớn ấy không diễn ra. Tuy nhiên, nhiều trường hợp cá nhân cầu nguyện tập thể đã được ghi nhận tại Philadelphia, bang New York và một số vùng của New England. Phản ứng của những người xung quanh không phải lúc nào cũng thân thiện.

Những trường hợp thế kỷ 19

• Randolph, Massachusetts (trước năm 1835): Một gia đình da đen mua một hàng ghế trong nhà thờ Baptist của người da trắng. Một sáng Chủ nhật, họ thấy hàng ghế đã bị dỡ đi, nên ngồi xuống sàn nhà ở chính chỗ đó. Chủ nhật sau, ngay cả những tấm ván sàn ở vị trí ấy cũng bị dỡ bỏ.
• Marlborough, New York (1837): Nhà hoạt động bãi nô da trắng Lewis Tappan đến thăm Nhà thờ Trưởng lão và cùng ngồi với những người da đen, những người được nhận lễ Thánh Thể sau cùng. Vị mục sư rất ngạc nhiên, rồi quyết định cho tất cả mọi người nhận lễ cùng một lúc.
• Newark, New Jersey (1838): Một mục sư da trắng đưa người hầu gái da đen đến nhà thờ và cho bà ngồi cùng vợ mình. Ông bị buộc phải rời khỏi bục giảng.
• Quận Genesee, New York (1840): Seth Gates, nghị sĩ bãi nô duy nhất của New York, mời một nhà hoạt động bãi nô da đen đang đến thăm ngồi cùng mình trong nhà thờ. Báo địa phương lên án ông là kẻ “ủng hộ sự pha trộn chủng tộc”, nhưng ông vẫn tái đắc cử vào Quốc hội.
• Một nhà thờ Quaker (1840): Một thanh niên Quaker da trắng bị khiển trách vì ngồi cùng người da đen ở khu ghế dành riêng cho họ, với cáo buộc là đang “phán xét” những tín hữu đã sắp xếp việc phân chia chỗ ngồi. Hai chị em Angelina và Sarah Grimké, mới cải đạo sang Quaker, cũng kiên quyết ngồi cùng những phụ nữ da đen trong nhà thờ ở Philadelphia. Khi bị quở trách, họ đáp: “Chừng nào các vị còn gán cho các chị em của chúng tôi cái mác tủi nhục này, thì chúng tôi cảm thấy bổn phận của mình là cùng chia sẻ nó với họ.”
• Newport, Rhode Island (1858): Một nhà thờ Baptist đa số là người da trắng từ chối gia hạn thuê ghế của một phụ nữ da trắng, vì bà mời một cô gái da đen, cũng là thành viên nhà thờ, ngồi cùng. Đáp lại, bà mang một chiếc ghế xếp đến và ngồi ở lối đi, ngay cạnh chỗ cũ của mình.

Thập niên 1960: biểu tình quỳ gối

Trong các cuộc đấu tranh dân quyền những năm 1960, khi người da đen tìm cách vào các nhà thờ chỉ dành cho người da trắng ở miền Nam Hoa Kỳ, họ thường quỳ ngay trước lối vào. Hình thức này được gọi là biểu tình quỳ gối (kneel-in).

• Rock Hill, Nam Carolina (tháng 2 năm 1961): Vào một ngày Chủ nhật tháng 2 năm 1961, thành phố Rock Hill (Nam Carolina) lần đầu tiên có biểu tình quỳ gối. Lúc đó, nhiều sinh viên vẫn đang bị giam vì ngồi biểu tình (sit-in) tại các quầy ăn trưa. Kết quả khác nhau tùy nhà thờ: người da đen được cho vào ba nhà thờ của người da trắng, nhưng bị từ chối ở hai nhà thờ còn lại.
• Birmingham, Alabama (1963): Ban tổ chức thông báo rằng vào Chủ nhật Phục sinh, ngày 14 tháng 4, chiến dịch sẽ có một phần là đồng loạt đến dự lễ tại các nhà thờ của người da trắng, với quy mô lớn. Họ vẫn làm theo cách đã dùng nhiều lần trước đây: nếu bị từ chối cho vào, họ sẽ quỳ xuống trên các bậc thềm trước nhà thờ và cầu nguyện.

168. Đột kích bất bạo động

Đột kích bất bạo động (nonviolent raids) là khi các tình nguyện viên tiến đến một số địa điểm then chốt, có ý nghĩa biểu tượng hoặc chiến lược, và đòi được giao quyền sở hữu nơi đó. Phương pháp này thường đòi hỏi sự bất tuân dân sự và có nguy cơ bị cảnh sát, binh lính đàn áp nặng nề.

Ví dụ ở Ấn Độ, chiến dịch 1930-1931. Chính quyền Anh đã chiếm nhiều văn phòng của Đảng Quốc đại, và người dân nhiều lần chiếm lại. Cũng có những nỗ lực thiếu tổ chức nhằm chiếm các tòa nhà của chính quyền.

Một ví dụ rõ hơn là cuộc “chiếm” kho muối Dharasana. Gần như ngày nào trong nhiều tuần liền, các tình nguyện viên cũng xếp hàng ngay ngắn đi về phía kho và đòi được giao quyền sở hữu. Họ muốn lấy số muối cất trong kho để thách thức Luật Muối, vì đây là mục tiêu tấn công chính của cả chiến dịch. Họ đã bị đàn áp dữ dội.

Mục đích thật sự

Các tình nguyện viên không dùng bạo lực để chiếm hay giữ những nơi ấy, nên họ không thực sự nhắm đến việc giành quyền kiểm soát. Điều họ muốn là thách thức chính quyền và công khai cho thấy mình không chấp nhận chế độ đang cầm quyền. Việc sẵn sàng chịu đau khổ cũng tạo ra tác động tâm lý, khiến người xem động lòng và đứng về phía họ.

Tuy nhiên, khi một cuộc nổi dậy bất bạo động đã phát triển rất cao, đám đông lớn có thể vây quanh những nơi đã “chiếm” để cản quan chức giành lại. Điều này chỉ khả thi nếu chính quyền bị hạn chế trong việc đàn áp, hoặc nếu binh lính, cảnh sát đứng về phía người dân.

Một biến thể: đòi hàng hóa thay vì đòi địa điểm

Cách đột kích này cũng có thể dùng để đòi hàng hóa thay vì chiếm một nơi nào đó. Ví dụ xảy ra ở Boston, thuộc Thuộc địa Vịnh Massachusetts, ngày 18 tháng 1 năm 1770. Lúc đó, tám thương nhân đã vi phạm thỏa thuận không nhập hàng. Họ không chịu sửa sai và không chịu giao số hàng nhập khẩu cho ủy ban kiểm tra.

Theo Arthur Schlesinger, hơn một nghìn người đã kéo nhau đi thành đoàn, trật tự nhưng đầy uy thế, đến từng nhà và cửa hàng của những thương nhân này. William Molineux thay mặt đoàn người đòi họ phải giao ngay số hàng đang cất trong cửa hàng cho ủy ban kiểm tra. Trong tám người, chỉ có Cary chịu nhượng bộ.

169. Không kích bất bạo động

Máy bay, khinh khí cầu hoặc các phương tiện hàng không khác có thể bay vào không phận của đối phương mà không dùng hay đe dọa dùng bạo lực, cũng không gây phá hoại. Mục đích là thả truyền đơn xuống cho người dân, hoặc có thể là thực phẩm và quà tặng. (Các chuyến bay tiếp tế nhằm phá vỡ phong tỏa được xếp thành một phương pháp riêng.) Trong một số trường hợp, một cuộc không kích thả truyền đơn như vậy có thể tạo ra tác động tâm lý đáng kể.

Ví dụ từ cuộc đảo chính Kapp. Vào ngày 16 tháng 3, những ngày cuối của cuộc đảo chính, Berlin vẫn đang do phe đảo chính kiểm soát. Hôm đó, một máy bay của chính phủ Đức (chính phủ này đã chạy trốn đến Stuttgart) bay qua thành phố và thả truyền đơn xuống. Dòng chữ trên truyền đơn là: “SỰ SỤP ĐỔ CỦA CHẾ ĐỘ ĐỘC TÀI QUÂN SỰ”.

Theo Trung tá Goodspeed, người dân Berlin, kể cả ở những khu phố giàu có, đổ xô nhặt truyền đơn để đọc. Đọc xong, họ reo hò rất to. Tiếng reo lớn đến mức các sĩ quan của Ủy ban Kiểm soát Đồng minh phải chạy ra cửa sổ khách sạn xem có chuyện gì.

Hoàn cảnh bất lợi. Các cuộc không kích bất bạo động thường chỉ là những hành động nhỏ giữa một cuộc xung đột vô cùng bạo lực, nên rất khó đạt được kết quả. Chẳng hạn:

• Cuối tháng 7 năm 1965: Máy bay Mỹ thả đồ chơi và quần áo xuống các làng gần Hà Nội, nhằm gây ấn tượng với dân thường về thiện chí của Mỹ.
• Vài tuần sau, ở miền Nam Việt Nam: Máy bay Mỹ bay lượn trên các vị trí của Mặt trận Dân tộc Giải phóng và phát băng ghi âm những âm thanh quen thuộc của một gia đình. Tiếp đó là lời van nài đầy xót xa của một phụ nữ Việt Nam: “Hãy trở về nhà.” Các quan chức Mỹ tin rằng cách này khiến nhiều người đào ngũ, và gọi nó là “một hình thức khủng bố nhân đạo.”

170. Xâm nhập bất bạo động

Xâm nhập bất bạo động (nonviolent invasion) là khi một nhóm tình nguyện viên bất bạo động công khai, cố ý bước vào một khu vực bị cấm. Qua đó, họ cho thấy mình không công nhận quyền của chính quyền hay cơ quan đang kiểm soát nơi ấy, dù là quyền cai quản hay quyền dùng nơi ấy cho một mục đích nào đó. Phương pháp này đòi hỏi sự bất tuân dân sự và có nguy cơ bị đàn áp nặng nề.

Các ví dụ:

• Goa, năm 1955: Đây có lẽ là ví dụ tiêu biểu nhất của phương pháp này. Một đoàn đông đảo người tham gia đã tiến vào Goa để thách thức quyền cai quản của Bồ Đào Nha đối với vùng đất này của Ấn Độ.
• Gần Omaha, bang Nebraska, năm 1959: Những người theo chủ nghĩa hòa bình tìm cách tiến vào các bãi tên lửa.
• Harrington, Anh: Những người hoạt động cố “đòi lại” một khu đất quân sự để dùng cho mục đích hòa bình.
• Reggan, Bắc Phi, tháng 1 năm 1960: Các tình nguyện viên vào khu vực cấm với mục tiêu ngăn vụ thử bom nguyên tử của Pháp. Họ định chặn ngay tại bãi thử, tức là hành động theo kiểu can thiệp bất bạo động. Tuy nhiên, họ không đến được gần bãi thử, nên cuộc hành động chỉ dừng lại ở mức xâm nhập vào vùng lãnh thổ do Pháp kiểm soát.
• Thái Bình Dương, năm 1958 và 1962: Những người Mỹ phản đối vũ khí hạt nhân đã đi thuyền vào vùng biển bị cấm để tìm cách ngăn các vụ thử.

171. Can thiệp bất bạo động

Can thiệp bất bạo động (nonviolent interjection) là khi người biểu tình dùng chính cơ thể mình để chen vào giữa một người và việc người đó đang làm. Đôi khi họ chen vào giữa lính hoặc cảnh sát và người mà lính, cảnh sát đang đối đầu. Đôi khi họ đứng hoặc nằm chắn trước một chiếc xe.

Phương pháp này khác với cản trở bất bạo động (phương pháp kế tiếp) ở chỗ: cơ thể người biểu tình không tạo thành vật cản đủ chắc để đối phương không thể đi qua. Người hoặc xe phía bên kia vẫn có thể tiến lên bằng cách bước hoặc chạy qua người biểu tình. Với cản trở bất bạo động thì không thể làm vậy.

Người biểu tình muốn thuyết phục những người bị chặn (lính, tài xế…) dừng lại việc mà họ cho là sai trái. Nếu chưa thuyết phục được, thì ít nhất cũng làm cho đối phương ngần ngại không muốn tiếp tục, vì tiến lên nghĩa là làm người đang nằm chắn phía trước bị đau, bị thương.

Ít người cũng được.Vì sức mạnh của phương pháp không nằm ở một vật cản thật sự, nên đông người hay ít người không quyết định kết quả. Một người, hay một nhóm nhỏ, nằm hoặc ngồi trước xe tăng hay tàu chở đồ tiếp tế chiến tranh, cũng có thể khiến người lái không dám chạy tiếp, vì không muốn làm người khác bị thương hoặc chết. Thậm chí có ý kiến cho rằng càng ít người thì tác động đến lương tâm càng mạnh.

Bradford Lyttle chia làm hai dạng:

• Can thiệp cá nhân: nguy hiểm nhất cho người tham gia, vì đứng một mình nên dễ bị người lái xe hoặc lính không để ý thấy, hoặc bị nghĩ là chỉ làm bộ dọa chơi, nên họ vẫn tiến lên.
• Can thiệp tập thể: đi cùng nhiều người nên mỗi người ít nguy hiểm hơn.

Vì thế Lyttle cho rằng can thiệp cá nhân có thể có sức mạnh lớn hơn.

Các ví dụ dưới đây chia thành ba nhóm: (I) chen vào hoạt động xã hội và việc làm, (II) chen vào hoạt động của cảnh sát và quân đội, (III) chặn phương tiện giao thông.

I. Chen vào hoạt động xã hội và việc làm

Oslo, 13 tháng 5 năm 1964 (một trường hợp đặc biệt). Những người chống phân biệt chủng tộc ngồi xuống sân quần vợt ở Madserud Arena để phản đối trận Davis Cup giữa Na Uy và đội Nam Phi toàn người da trắng.

Thông thường, phương pháp này được dùng để chen vào giữa người biểu tình và công việc của một nhóm người nào đó.

Ấn Độ, 1922. Lúc này, phong trào bất hợp tác do Gandhi lãnh đạo đang kêu gọi người Ấn tẩy chay các cơ sở của chính quyền thực dân Anh, trong đó có các trường học do Anh quản lý hoặc tài trợ. Theo quan điểm của phong trào, đi học ở những trường này là tiếp tay cho bộ máy cai trị của Anh. Hưởng ứng lời kêu gọi đó, một số sinh viên ngồi xuống ngay trước cổng Đại học Calcutta để ngăn các sinh viên khác vào lớp. Họ không dùng sức mạnh để cản. Họ chỉ ngồi đó và khuyên các bạn đừng đến lớp. Nếu có người vẫn quyết vào trường, họ buộc phải bước qua, thậm chí giẫm lên những người đang ngồi. Các sinh viên biểu tình chấp nhận nguy cơ bị giẫm đạp ấy, hy vọng các bạn sẽ không nỡ làm họ bị thương mà quay về.

Trong các cuộc đấu tranh giành độc lập ở Ấn Độ, người dân dùng cách này theo nhiều cách:

• Phụ nữ ngồi hoặc nằm chắn trước các cửa hàng rượu để ngăn việc bán rượu.
• Những người bất hợp tác ngồi chặn trước lối vào nơi làm việc để thuyết phục các công chức còn trung thành với chính quyền Anh nghỉ việc.
• Phụ nữ cũng chặn như vậy để thuyết phục chồng, những người đang làm cho chính quyền Anh, thôi hợp tác với chế độ.

Reading, bang Pennsylvania, 1957. Một nhóm công nhân dệt kim đang đình công, tức là đã nghỉ làm để đòi quyền lợi. Họ nằm xuống vỉa hè ngay trước cổng nhà máy. Những công nhân khác không tham gia đình công vẫn muốn vào làm việc, nhưng lúc này họ phải chọn một trong hai: bước qua người đồng nghiệp đang nằm trên đường, hoặc quay về, không đi làm nữa.

Phong trào dân quyền ở Mỹ. Các nhà hoạt động dùng cách này như một biện pháp gây sức ép mạnh, buộc các chủ doanh nghiệp phải tuyển thêm người da đen.

• Philadelphia, tháng 5 năm 1963: Hai tổ chức C.O.R.E. và NAACP chặn lối vào của công nhân da trắng tại những nơi bị cho là phân biệt đối xử khi tuyển dụng. Họ gọi cách làm này là “phong tỏa việc làm”. Có xảy ra một số vụ xô xát với công nhân xây dựng da trắng.
• San Francisco: Cách làm tương tự đã thành công. Nhiều khách sạn và đại lý ô tô buộc phải nhận hàng trăm người da đen vào làm. Tuy nhiên, một số người biểu tình bị kết án tù dài hạn, cho thấy phương pháp này thường gặp sự chống trả mạnh.
• New York: Người biểu tình chặn lối vào trụ sở công đoàn thợ sửa ống nước. Kết quả là đạt được thỏa thuận cho phép người da đen học nghề.

Người da trắng phân biệt chủng tộc cũng dùng cách này để ngăn việc xóa bỏ phân biệt ở miền Nam. Ví dụ, ở Greenwood, Mississippi, mùa hè 1964, một cặp vợ chồng da đen và con trai nhiều lần cố vào ăn tại một quán cà phê. Có lần, một luật sư đứng chặn trước cửa quán. Họ không nản và quay lại hôm sau, mang theo bản sao Đạo luật Dân quyền. Lần này chính chủ quán đứng chặn cửa, liên tục quát họ đi đi. Sau đó, hai vợ chồng nói với các nhà hoạt động rằng lần tới họ sẽ đến một nơi khác.

II. Chen vào hoạt động của cảnh sát và quân đội

Người biểu tình từng cản trở cảnh sát hay quân đội, nhất là khi họ đang bắt người, hoặc để ngăn họ dùng bạo lực. Cách này cũng từng giúp người da đen bị bắt, bị cho là nô lệ bỏ trốn, thoát thân.

Boston, 1851. Lúc ấy, Luật Liên bang về Nô lệ Bỏ trốn đang có hiệu lực, cho phép bắt người da đen bị nghi là nô lệ trốn thoát và đưa về cho chủ. Theo Mabee, Shadrach, một người phục vụ ở quán cà phê, bị bắt vì bị cho là nô lệ trốn từ Virginia, rồi bị đưa ra tòa.

Khi đó, khoảng 20 đến 40 người da đen bước vào phòng xử án. Họ vừa cười nói vừa chen lấn đi lại khắp phòng, khiến cả phòng trở nên hỗn loạn. Nhờ vậy, họ che Shadrach giữa đám đông đủ lâu để đưa anh ra ngoài. Từ đó anh bắt đầu hành trình trốn sang Canada.

Phản ứng của mọi người rất khác nhau. Daniel Webster, lúc đó là Ngoại trưởng Mỹ, gọi việc giải cứu này là phản quốc. Thượng nghị sĩ Henry Clay cho rằng cần siết chặt luật hơn. Hiệp hội Chống Chế độ Nô lệ Hoa Kỳ và Nước ngoài nhấn mạnh rằng không ai dùng vũ khí và không ai bị thương. Garrison ca ngợi đây là “một hành động giải thoát không gây tổn hại cho những người bị áp bức khỏi tay kẻ áp bức”, do “những người bạn không vũ trang của tự do bình đẳng” thực hiện.

Bulgaria, cuối đông hoặc đầu xuân 1943. Khi tin đồn lan ra rằng đợt trục xuất người Do Thái đầu tiên sắp diễn ra, “các lực lượng cách mạng tại Sofia” đã kêu gọi người dân đứng ra bảo vệ những người hàng xóm Do Thái: “Hãy đứng trước nhà của các gia đình Do Thái sống cạnh bạn, đừng để họ bị cưỡng ép đưa đi! Hãy giấu trẻ em, đừng giao chúng cho bọn đao phủ! Hãy kéo đến thật đông các khu người Do Thái sinh sống, để cho họ thấy bạn đứng về phía họ!”

Algeria, cuối tháng 8 và đầu tháng 9 năm 1962. Algeria vừa giành độc lập thì các phe đối địch đe dọa kéo đất nước vào nội chiến. Nhiều người dân tay không dùng thân mình chặn con đường nối Oran với Constantine. Họ thách binh lính cứ nổ súng nếu muốn tiến lên đánh phe kia. Ở vùng Boghari, phía nam Algiers, người dân đứng giữa lực lượng ủng hộ Ben Bella và quân đội đối lập, để biểu tình phản đối việc tiếp tục giao tranh. “Nhiều người trong số họ đã nằm xuống đường.”

Việt Nam, tháng 6 năm 1965. Các Phật tử đối lập ngồi trước cổng Viện Hóa Đạo (Viện Phật giáo Quốc gia) để ngăn quân đội, lực lượng đang đàn áp phong trào Phật giáo, tiến vào chùa.

III. Chặn các phương tiện giao thông

Người biểu tình dùng phương pháp này để chặn xe hơi, xe tải và tàu lửa đang chở những thứ họ phản đối, chẳng hạn hàng hóa bị tẩy chay hay vật tư cho công trình mà họ không muốn được xây. Phương pháp này cũng được dùng để cản máy móc xây dựng, thậm chí cả xe tăng.

Chặn xe để đòi an toàn giao thông:

• Nairobi, Kenya, ngày 11 tháng 2 năm 1963: Sinh viên ngồi xuống đường bên ngoài Royal College để kêu gọi mọi người chú ý đến việc sinh viên phải băng qua con đường rất nguy hiểm.
• Mỹ và Anh: Nhiều bà mẹ đẩy xe nôi, có người chở theo cả trẻ sơ sinh, đã nhiều lần chặn đường cao tốc và đường phố. Họ đòi lắp đèn giao thông hoặc các thiết bị an toàn khác để bảo vệ trẻ em và người đi bộ.
• Glasgow, năm 1963: Cuộc chặn xe này nằm trong chiến dịch tẩy chay trường học, nhằm phản đối một con kênh nguy hiểm không có hàng rào bảo vệ. Năm mươi bà mẹ đẩy xe nôi, mang theo con nhỏ, chặn cây cầu bắc qua kênh và làm giao thông tắc nghẽn. Ví dụ này cho thấy phương pháp can thiệp bất bạo động đôi khi được kết hợp với các phương pháp khác.

Palermo, Sicily, 1963. Một thợ xây thất nghiệp cùng bốn trong số bảy người con nắm tay nhau thành hàng rào người chắn ngang một con phố đông xe. Họ làm vậy để phản đối việc ông thất nghiệp và “đình công” đòi việc làm.

Bombay, 1930-1931. Trong chiến dịch bất hợp tác thời gian này, người dân tẩy chay vải nhập khẩu. Một thanh niên tên Babu Ganu đã nằm xuống ngay trước đầu một chiếc xe tải chở loại vải bị tẩy chay, hy vọng người lái sẽ dừng lại. Nhưng xe vẫn chạy tới, cán qua người anh và anh đã thiệt mạng.

Chặn công trình xây dựng. Có nhiều ví dụ, đặc biệt là các công trình quân sự như căn cứ tên lửa:

• Gần Cheyenne, bang Wyoming, tháng 8 năm 1958: Bốn người cố chặn các xe tải chở vật tư vào một căn cứ tên lửa. Một người trong nhóm bị thương nặng.
• Gần Swaffham, Anh, tháng 12 năm 1958: Tại công trường xây bệ phóng tên lửa, những người biểu tình hai lần nằm ngang đường và vây quanh thiết bị thi công. Nhờ vậy, công nhân buộc phải chọn: hoặc dừng việc, hoặc làm bị thương người biểu tình. Cuối cùng không ai bị thương nặng, công việc chỉ bị gián đoạn tạm thời, và phần lớn các bài báo đưa tin đều tỏ ra thông cảm với người biểu tình.

Bộ lạc Tuscarora, bang New York, 1958. Cơ quan Điện lực bang New York muốn làm ngập 1.300 mẫu đất của người Tuscarora để xây một hồ chứa nước. Trong khi vụ kiện ngăn việc chiếm đất đang diễn ra tại tòa, người Tuscarora đã ba lần dùng cách can thiệp bất bạo động:

1. Tháng 4: Họ cầm những tấm biển ghi “CẢNH BÁO. CẤM XÂM NHẬP. KHU BẢO TỒN NGƯỜI DA ĐỎ.” và “CÁC ÔNG NHẤT ĐỊNH PHẢI LẤY ĐI MỌI THỨ CHÚNG TÔI CÓ SAO?”, rồi đứng hoặc nằm chắn trước nhân viên khảo sát và xe tải để không cho họ vào. Cảnh sát bắt ba người lãnh đạo với cáo buộc tụ tập trái phép và gây rối trật tự công cộng. Hai người bị khống chế rồi bị kéo lên xe cảnh sát. Cảnh sát cũng có xô xát với phụ nữ và trẻ em Tuscarora, nhưng phía người Tuscarora vẫn giữ tinh thần bất bạo động.
2. Tháng 5: Nhân viên khảo sát lại tiến vào khu bảo tồn. Người Tuscarora đứng chắn trước các thiết bị đo đạc, khiến việc khảo sát bị gián đoạn.
3. Sau đó: Khi xe ủi được đưa đến để dọn mặt bằng, những người đàn ông Tuscarora trong đội dọn đất không đến làm việc, nên công việc lại bị đình trệ.

Suốt thời gian ấy, luật sư Grossman vẫn tiếp tục theo đuổi vụ kiện. Trong cuốn Lời xin lỗi gửi người Iroquois, Edmund Wilson nhận xét rằng việc nhóm người da đỏ trực tiếp cản trở công trình, cùng sự bảo vệ pháp lý của Grossman, đã buộc Cơ quan Điện lực phải suy nghĩ lại và tác động đến dư luận.

Kết quả: Năm 1959, người Tuscarora thắng kiện. Ủy ban Điện lực Liên bang từ chối cấp phép cho Cơ quan Điện lực New York xây công trình trên đất của khu bảo tồn.

Cleveland, bang Ohio, ngày 7/4/1964

Một nhóm người biểu tình phản đối việc xây một trường học mới trong khu dân cư đông người da đen. Họ cho rằng trường này được xây để giữ học sinh da đen học riêng, tách khỏi các trường chủ yếu của người da trắng. Như vậy là tiếp tục sự phân biệt chủng tộc. 

Khi xe ủi tiến tới, ba người biểu tình nằm xuống trước xe để chặn đường. Mục sư Bruce William Klunder, 27 tuổi, thuộc Giáo hội Trưởng lão, nằm xuống phía sau xe ủi, vì sợ xe lùi lại sẽ cán qua họ. Người lái xe không nhìn thấy ông và cho xe lùi, cán lên người ông. Ông chết ngay tại chỗ.

Sau đó, bạo loạn nổ ra.

Slovakia, thời Đức Quốc xã chiếm đóng. Ở một thị trấn nhỏ, toàn bộ thanh niên nằm xuống đường ray để ngăn một đoàn tàu chở người Do Thái đi.

Jena, Đông Đức, năm 1953. Quân Nga dùng xe tăng để giải tán một đám đông khoảng 25.000 người. Họ đang đòi thả tám người biểu tình bị bắt trong cuộc nổi dậy hồi tháng Sáu. Theo Stefan Brant, đám đông nhất quyết không chịu giải tán, và phụ nữ ngồi thành từng hàng, buộc các tài xế xe tăng phải dừng lại. Người dân còn điều xe điện ra chặn xe tăng. Nhờ vậy, đám đông cầm chân quân Nga nửa giờ và buộc họ tạm thời rút lui. Cuối cùng, quân Nga giải tán người biểu tình bằng cách bắn chỉ thiên lên đầu đám đông.

172. Cản trở bất bạo động

Cản trở bất bạo động (nonviolent obstruction) giống can thiệp bất bạo động, nhưng có một điểm khác: cơ thể người tham gia không chỉ tạo áp lực tâm lý mà còn trở thành một vật cản thật sự. Việc chặn này chỉ thành công khi số người rất đông, hoặc khi họ đứng ở vị trí khiến công việc, xe cộ, cảnh sát hay binh lính không thể tiến lên, trừ khi chấp nhận làm người biểu tình bị thương hoặc chết. Cũng như phương pháp trước, người tham gia có nguy cơ bị bắt, bị thương hoặc thiệt mạng.

Cuộc cản trở thường khó kéo dài, trừ khi xảy ra ít nhất một trong bốn điều kiện sau:

1. Số người rất đông, duy trì được lâu, và vượt quá khả năng kiểm soát của nhân lực, thiết bị và vũ khí mà đối phương có thể và sẵn sàng dùng.
2. Đối phương không muốn giết hết những người cản trở bằng mọi phương tiện sẵn có.
3. Công nhân, quan chức thi hành lệnh, cảnh sát hoặc binh lính đồng cảm với người biểu tình, hoặc dần trở nên đồng cảm.
4. Sự phản đối của công chúng, đối với điều bất công hoặc đối với việc đàn áp người biểu tình, mạnh đến mức buộc đối phương bỏ hẳn hoặc tạm dừng hành động bị phản đối.

Các đề xuất dùng cản trở bất bạo động để bảo vệ nô lệ bỏ trốn ở Hoa Kỳ, 1850-1852

Trong giai đoạn 1850-1852, nhiều người ở Hoa Kỳ đề xuất dùng cản trở bất bạo động để bảo vệ nô lệ bỏ trốn.

Hội Chống Chế độ Nô lệ Rhode Island quyết định rằng khi không thể giấu một nô lệ đang bị lệnh bắt, hoặc không thể giúp người đó trốn đi, thì sẽ cho một “Ủy ban Hòa bình” bao quanh người ấy. Ủy ban này phải đủ đông và đủ uy tín để bảo vệ người nô lệ khỏi bị tấn công hoặc bắt đi.

Wendell Phillips đề xuất rằng nếu một người nô lệ bỏ trốn bị giam trong tòa án, thì hàng trăm nghìn người nên cùng bao quanh tòa nhà một cách ôn hòa, không dùng bạo lực. Mục đích là ngăn việc đưa người đó về miền Nam. Muốn đưa anh ta đi, các quan chức sẽ phải “bước qua đầu chúng ta”.

Tờ National Antislavery Standard cho rằng một đoàn người ôn hòa, sẵn sàng hy sinh tính mạng, có thể bảo vệ nô lệ bỏ trốn ngay cả trước quân đội. Báo kêu gọi những người “không vũ trang nhưng quyết tâm rằng không một nô lệ nào bị bắt đi… trừ khi bước qua xác họ”. Báo gọi đó sẽ là một “cuộc cách mạng” cao quý nhất mà thế giới từng thấy, và tin chắc nó sẽ có hiệu quả. Lý do là khó có thể tin rằng những người lính, vốn là công dân, lại nỡ cưỡi ngựa giẫm lên hay chém hạ chính đồng bào mình, những người đang đứng đó, bình tĩnh nhưng sẵn sàng chết, chỉ để một người bị bắt về làm nô lệ.

Ranh giới không phải lúc nào cũng rõ

Giữa can thiệp và cản trở đôi khi khó vạch ranh giới, như các ví dụ sau cho thấy:

Hungary, đầu tháng 12 năm 1956: Cảnh sát cùng hai xe tải chở sĩ quan quân đội Hungary đến nhà máy dệt Danubia để bắt ba thành viên hội đồng công nhân. Bảy trăm người đàn ông và phụ nữ, tay không, đứng chặn cổng nhà máy. Cuối cùng, những người đến bắt phải bỏ đi mà không bắt được ba người đó.

Sunakawa, Nhật Bản, 1956: Mười nghìn người kéo đến chiếm một khu đất đang được chọn để xây căn cứ không quân Mỹ. Họ chặn ở đó suốt nhiều ngày, và cuối cùng kế hoạch xây căn cứ bị hủy bỏ.

Brooklyn, New York, ngày 22 tháng 7 năm 1963: Khoảng 1.250 người cố chặn một công trình công cộng để đòi thuê thêm người da đen và người Puerto Rico vào làm. Hơn hai trăm người bị bắt, trong đó có ít nhất mười mục sư và chức sắc nhà thờ. Theo phóng viên Peter Kihss của The New York Times, suốt gần tám tiếng, những người ủng hộ cả da đen lẫn da trắng hết đợt này đến đợt khác lao ra trước các xe thi công đang chạy tới, ngồi hoặc nằm xuống mặt đường. Cảnh sát lần lượt đưa họ lên xe, mỗi lần khoảng một chục người.

Mississippi, mùa thu năm 1963: Những người da trắng ủng hộ phân biệt chủng tộc lo rằng Thống đốc Ross Barnett sắp bị nhân viên liên bang bắt, vì ông không chịu tuân theo lệnh tòa buộc Đại học Mississippi phải nhận sinh viên da đen. Theo Waskow, hàng nghìn người đã ngồi xuống quanh dinh thống đốc, dùng thân mình chắn giữa ông và lực lượng thực thi pháp luật. Có lẽ họ định kháng cự theo kiểu “gần như không bạo lực”.

173. Chiếm đóng bất bạo động

Chiếm đóng bất bạo động (nonviolent occupation) là việc người dân ở lại một nơi, dù bị yêu cầu rời đi, để giữ nơi đó bằng chính sự có mặt của mình. 

Phương pháp này thường xuất hiện trong hai trường hợp: người biểu tình ở lại sau khi đã bước vào một nơi bị cấm, tức là nối tiếp sau một cuộc xâm nhập bất bạo động hoặc chiếm đất bất bạo động, hoặc những người bị lệnh phải rời bỏ nhà cửa, đất đai của chính mình từ chối dọn đi và cứ ở yên tại chỗ. 

Vì cứ ở lại dù bị cấm hoặc bị ra lệnh rời đi, người tham gia có thể bị coi là vi phạm quyền sở hữu hoặc một số quy định pháp lý khác, dù chỉ ở mức kỹ thuật.

Milan, năm 385: Giám mục Ambrose ở lại nhà thờ dù bị quân đội bao vây 

Chính quyền Đế quốc La Mã ra lệnh cho Giám mục Ambrose giao một trong những nhà thờ lớn nhất Milan cho các tín đồ Cơ Đốc giáo Arian. Ambrose từ chối. Quân đội bao vây nhà thờ, nhưng ông vẫn ở lại bên trong, sẵn sàng đối mặt với nguy cơ bị bắt hoặc bị giết, và tiếp tục cử hành thánh lễ suốt năm ngày liền. Cuối cùng, chính quyền đành ra lệnh rút quân và hủy các khoản tiền phạt. Chính Ambrose kể lại: “Ngay khi nghe tin ấy, binh lính đã ùa vào nhà thờ để nhận cái hôn bình an.” Những người lính vừa bao vây nhà thờ nay lại chạy vào để chào hỏi ông trong tình hòa giải.

Chiến dịch Bardoli, Ấn Độ, năm 1928: Nông dân vẫn ở lại và canh tác trên đất bị tịch thu

Trong chiến dịch Bardoli năm 1928 ở Ấn Độ, nhiều nông dân từ chối nộp thuế nên bị chính quyền tịch thu ruộng đất. Có người không chịu rời khỏi đất của mình, có người bị cưỡng chế nhưng vẫn quay trở lại. Họ tiếp tục cày cấy và gieo trồng như bình thường. Họ khẳng định rằng, dù pháp luật lúc đó nói gì, về mặt đạo lý mảnh đất vẫn là của họ, và họ có quyền dùng nó để làm những việc có ích.

Người Mohawk ở lại trên vùng đất theo hiệp ước. Vào tháng 8 năm 1957, khoảng hai trăm người Mohawk, một bộ tộc thuộc Liên minh Iroquois, đến định cư ở bên bờ suối Schoharie, gần Fort Hunter, bang New York. Họ cho biết mình đã bị buộc phải rời nơi ở cũ vì công trình xây dựng Kênh đào Saint Lawrence. Họ cũng khẳng định vùng đất mới này vốn thuộc về người Mohawk theo một hiệp ước ký từ những năm 1700. Tại đây, họ dựng một nhà dài, nơi thờ cúng của tôn giáo Handsome Lake, cùng khoảng sáu căn nhà gỗ. Họ tuyên bố sẽ không công nhận bất kỳ thủ tục trục xuất nào của chính quyền địa phương và cũng không làm việc với chính quyền bang hay địa phương. Với tư cách là một dân tộc, họ chỉ làm việc với chính phủ liên bang.

Cuộc chiếm đảo Alcatraz (1969–1971)

Cuộc chiếm đóng bất bạo động nổi tiếng nhất của người Mỹ bản địa là việc chiếm đảo Alcatraz.

Ngày 9/11/1969, một nhóm nhỏ người Mỹ bản địa bơi qua Vịnh San Francisco và lên nhà tù cũ trên đảo Alcatraz, nơi chính phủ đã bỏ hoang bảy năm. Mười một ngày sau, thêm khoảng một trăm người nữa đến nhập cuộc. Họ tuyên bố hòn đảo thuộc về mình, dựa trên một số hiệp ước cũ quy định rằng đất bị bỏ hoang trong lãnh thổ truyền thống của một bộ lạc sẽ thuộc về cư dân bản địa ban đầu.

Họ muốn biến nơi này thành trung tâm giáo dục và văn hóa cho người Mỹ bản địa, và muốn chứng tỏ quyết tâm bằng cách ở lại đảo.

Chính quyền cắt điện và nước, nhưng những người chiếm đảo vẫn sống được nhờ hai máy phát điện hoạt động chập chờn và ít nước uống đựng trong các bình chứa. Trong đất liền, nhiều người ủng hộ, cả người bản địa lẫn không phải bản địa, đã quyên góp thực phẩm, quần áo và vật tư y tế. Họ còn mở một trường học nhỏ, và nhiều gia đình chuyển đến sống lâu dài trên đảo, mà họ gọi là “The Rock”.

Alcatraz trở thành trung tâm của phong trào “Người da đỏ mới” (Red Power) và là biểu tượng của niềm tự hào, cũng như của sự phản đối thành công đối với chính sách chưa thỏa đáng của chính phủ Mỹ về người bản địa.

Cuộc chiếm đóng kéo dài đến ngày 14/6/1971, khi mười lăm người cuối cùng bị cảnh sát liên bang đưa khỏi đảo.

Tiệp Khắc, tháng 8 năm 1968: Chính phủ và Quốc hội không rời tòa nhà

Tháng 8 năm 1968, quân đội Nga bao vây các cơ quan chính phủ Tiệp Khắc. Nhưng các quan chức và đại biểu quốc hội không rời đi. Họ vẫn ở trong các tòa nhà và tiếp tục làm việc theo đúng chức trách hợp pháp của mình.

Chẳng hạn, chiều ngày 24 tháng 8, báo Politika đưa tin về tòa nhà Văn phòng Chính phủ. Xe tăng chĩa súng vào tòa nhà từ mọi phía, còn pháo được đặt sẵn sàng khai hỏa trong công viên nhỏ ở Klarov. Tòa nhà bị phong tỏa, nhưng Chính phủ vẫn hoạt động. Hai mươi hai bộ trưởng vẫn họp, bàn bạc và đưa ra quyết định. Họ báo cáo công việc với Quốc hội và giữ liên lạc với ban lãnh đạo mới của Đảng.

Cũng theo Politika, kỳ họp bất thường lần thứ hai mươi sáu của Quốc hội đã kéo dài sang ngày thứ tư. Tòa nhà Quốc hội bị quân đội nước ngoài bao vây, nhưng các đại biểu không bỏ đi mà tự đặt mình trong tình trạng quản thúc tại chỗ. Theo lời triệu tập của Đoàn Chủ tịch Quốc hội, gần hai trăm đại biểu từ khắp nước đã có mặt, chiếm gần hai phần ba tổng số đại biểu. Đêm đầu tiên, họ ngủ trên sàn trong phòng làm việc. Những đêm sau, họ có chăn, và các nữ đại biểu có thêm giường xếp. Ban đêm, tiếng súng máy vang lên ngay dưới cửa sổ tòa nhà. Phòng ăn vẫn có thức ăn cho mọi người.

Nòng súng chĩa vào cửa sổ và lời đe dọa bắt giữ không buộc được các đại biểu đầu hàng. Phiên họp vẫn tiếp tục cho đến khi tìm ra cách giải quyết trước hành động xâm lược này.