Nguồn: Gene Sharp. The Politics of Nonviolent Action.

Phong trào Duy Tân dịch.

Chương 1: Các phương pháp phản kháng và thuyết phục bất bạo động

Mục 1.9. Hội họp công cộng 

Khi muốn bày tỏ quan điểm của mình trước đông đảo công chúng hoặc trực tiếp trước phe đối lập, một trong những cách phổ biến nhất mà người dân lựa chọn là tập hợp lại trong một cuộc họp hoặc một hình thức tụ họp nào đó.

47. Tụ họp phản đối hoặc ủng hộ

Sự phản đối các chính sách hoặc hành động của phe đối lập, cũng như việc bày tỏ sự ủng hộ đối với một số chính sách nhất định, có thể được thể hiện bằng cách một nhóm người công khai tập trung tại những địa điểm thích hợp, thường là những nơi có liên quan trực tiếp đến vấn đề đang được đề cập. Những địa điểm này có thể là các cơ quan chính phủ, tòa án hoặc nhà tù. Người dân cũng có thể tụ họp tại những nơi khác, chẳng hạn như xung quanh tượng đài của một anh hùng hoặc một nhân vật bị xem là ác nhân. Tùy thuộc vào luật pháp, các quy định hiện hành và mức độ kiểm soát chính trị ở mỗi quốc gia, những cuộc tụ họp này có thể hợp pháp hoặc bất hợp pháp. Nếu bị coi là bất hợp pháp, phương pháp này đồng thời trở thành một hình thức bất tuân dân sự.

Ngày 24 tháng 9 năm 1861, sinh viên Đại học St. Petersburg vừa phản đối, vừa yêu cầu được biết nội dung của những quy định mới được đồn đoán nhưng chưa được công bố — những quy định mà họ cho rằng sẽ gần như xóa bỏ mọi quyền tự do trong trường đại học. Họ tập trung tại sân trường với mong muốn được nói chuyện với người quản lý nhà trường. Khi người quản lý cho biết ông không còn giữ chức vụ này nữa, các sinh viên đã xếp thành một hàng dài, trật tự đi qua cây cầu bắc qua sông Neva để tiến đến nhà riêng của ông. Theo Venturi, đây là cuộc biểu tình đầu tiên ở St. Petersburg.

Sau khi Hội đồng hạt Pesth phản đối quyết định giải tán Quốc hội Hungary của Hoàng đế Franz Josef, hội đồng này cũng bị ra lệnh giải tán. Tuy nhiên, các thành viên đã phớt lờ mệnh lệnh và tiếp tục họp, cho đến khi bị binh lính Áo cưỡng chế đuổi khỏi phòng họp vào tháng 8 năm 1861. Để bày tỏ sự ủng hộ, đông đảo người Hungary đã tập trung trước trụ sở Hội đồng. Sau đó, họ diễu hành qua các đường phố và tập trung trước nhà của chủ tịch Hội đồng. Tại đây, ông tuyên bố: “Chúng ta đã bị giải tán bằng bạo lực chuyên chế — nhưng bạo lực sẽ không bao giờ khuất phục được chúng ta.”

Trong một sự kiện thuộc cuộc đấu tranh Ruhrkampf, hàng nghìn người đã tập trung bên ngoài một tòa án để bày tỏ tình đoàn kết với những người kháng chiến bị bắt giữ. 

Tại Na Uy, sự đoàn kết với các giáo viên bị bắt vì bất hợp tác được thể hiện bằng việc học sinh tập trung tại những ga xe lửa mà chuyến tàu chở các thầy cô sẽ đi qua trên đường đến con tàu đưa họ tới trại giam ở miền bắc Na Uy. 

Tại Berlin năm 1943 khoảng sáu nghìn phụ nữ không phải người Do Thái, là vợ của những người Do Thái bị bắt giữ, đã tập trung trước cổng khu giam giữ tạm thời gần trụ sở Gestapo, yêu cầu trả tự do cho chồng mình. Trong nhật ký ngày 6 tháng 3 năm 1943, Joseph Goebbels viết: “Đáng tiếc là đã xảy ra một số cảnh tượng khó chấp nhận tại một viện dưỡng lão dành cho người Do Thái, nơi một số lượng lớn người dân tụ tập và thậm chí một bộ phận còn công khai đứng về phía người Do Thái.”

Năm 1956, một cuộc biểu tình lớn phản đối việc áp dụng hệ thống giấy thông hành đối với phụ nữ Nam Phi đã diễn ra tại Pretoria, thủ đô hành chính của đất nước. Phụ nữ thuộc mọi chủng tộc từ khắp các miền đã tham gia cuộc biểu tình. Họ cùng hát: “Strijdom, ông đã đụng phải đá!”

Tại Algiers ngày 31 tháng 8 năm 1962, khoảng hai mươi nghìn người đã tập trung tại một quảng trường để phản đối cuộc tranh chấp đang diễn ra giữa các nhà lãnh đạo của quốc gia vừa giành được độc lập. Cuộc tập hợp đã thông qua một nghị quyết kêu gọi tổng đình công vô thời hạn nếu nội chiến xảy ra.

48. Các cuộc biểu tình phản đối

Một phương thức phản kháng và thuyết phục khác là tổ chức các cuộc biểu tình phản đối. Các cuộc biểu tình này có thể rất khác nhau về quy mô và tính chất, từ các cuộc tụ họp ngoài trời trên đường phố đến các buổi họp nhỏ mang tính địa phương, từ những cuộc biểu tình phản đối được tổ chức chặt chẽ, khá trang trọng cho đến các cuộc biểu tình quần chúng ngoài trời với hàng nghìn người tham gia. Vì phần lớn những người tham dự các cuộc biểu tình như vậy đều đã đồng thuận về sự cần thiết phải phản đối, nên các bài phát biểu thường chỉ đóng vai trò thứ yếu, và bản thân sự phản đối chủ yếu thể hiện qua việc mọi người cùng tụ họp lại như một phương cách để bày tỏ quan điểm của mình. Các cuộc biểu tình phản đối gắn liền với vô số nguyên nhân và các nhóm đối lập khác nhau. Cuộc biểu tình có thể là mục đích tự thân, hoặc gắn liền với các phương thức hành động khác.

Các cuộc mít-tinh quần chúng đã đóng vai trò quan trọng trong cuộc đấu tranh của những người thực dân Mỹ vào những năm 1760 và 1770, thường hòa quyện với hệ thống họp thị trấn (town meeting) vốn đã được thiết lập từ trước, trong đó mỗi người đàn ông có quyền bầu cử đều có tiếng nói và lá phiếu của mình. 

Để phản đối việc hải quan tịch thu chiếc thuyền buồm Liberty của John Hancock, với cáo buộc nhập khẩu rượu vang Madeira trái phép, tổ chức Sons of Liberty (Những Người Con của Tự Do) ở Boston, chẳng hạn, đã triệu tập một cuộc họp tại Cây Tự Do (Liberty Tree) vào ngày 13 tháng 6 năm 1768. Cuộc họp sau đó được dời sang Faneuil Hall, nơi có thể tổ chức một cuộc họp thị trấn hợp pháp, rồi tiếp tục chuyển đến Nhà thờ South Church do số lượng người tham dự quá đông. Cuộc họp đã thông qua một bản kiến nghị gửi Thống đốc Bernard, yêu cầu bảo đảm các quyền của người Anh theo hiến pháp Anh quốc – những quyền mà họ khẳng định đã quy định rằng “Không ai được phép bị luật pháp cai trị, hay bị đánh thuế, trừ khi chính người đó tự làm ra luật ấy — hoặc thông qua một người đại diện do chính họ bầu chọn một cách hợp pháp và công bằng, và người đó phải tự nguyện đồng ý với điều đó. Bằng cách vi phạm trắng trợn những quyền cơ bản này của người Anh, luật pháp và thuế khóa đã bị áp đặt lên chúng tôi một cách cưỡng ép — những thứ mà chúng tôi không những chưa từng đồng ý, mà còn kiên quyết phản đối.”

Các cuộc mít-tinh quần chúng, như những cuộc diễn ra tại Philadelphia, Boston và New York vào tháng 10, 11 và 12, cũng đóng vai trò hết sức quan trọng trong cuộc đấu tranh năm 1773. Chẳng hạn, vào ngày 16 tháng 12, hai nghìn người đã tụ họp tại New York bất chấp thời tiết xấu và quyết định thành lập một Ủy ban Liên lạc (Committee of Correspondence) để trao đổi thông tin với các tỉnh khác. 

Một cuộc mít-tinh với sự tham gia của tám nghìn người tại Philadelphia vào cuối tháng 12 đã ra lệnh cho thuyền trưởng một con tàu chở trà đang đến trong thời gian diễn ra cuộc tẩy chay trà không được đưa tàu vào cảng để làm thủ tục hải quan, mà phải quay trở về Anh ngay lập tức.

Sau khi chế độ Nga hoàng, trong Cách mạng năm 1905, buộc phải nhượng bộ và khôi phục lại quyền bất khả xâm phạm trong khuôn viên các trường đại học và các trường cao đẳng khác (nghĩa là cảnh sát không được tự ý vào bắt người trong khuôn viên trường), các thủ lĩnh sinh viên đã nhân cơ hội này. Họ hợp tác với những người theo chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tự do, và ngay đầu tháng 9 năm 1905, biến các tòa nhà trường học thành nơi tổ chức các cuộc họp chính trị.

Chỉ trong một buổi tối, đã có tới mười nghìn người — gồm sinh viên, công nhân và giới trí thức — cùng tụ họp trong các giảng đường, phòng thí nghiệm và hội trường của các trường đại học ở Saint Petersburg và Moskva. Ngoài ra, những cuộc họp quy mô nhỏ hơn cũng diễn ra ở nhiều nơi khác.

Đến ngày 14 tháng 10 năm 1905, khi cuộc tổng bãi công bắt đầu nổ ra ở Saint Petersburg, các sảnh đường và sân trong của trường đại học cùng Học viện Nghệ thuật đã chật kín người, với khoảng năm mươi nghìn người tham gia các cuộc mít-tinh quần chúng. Cùng lúc đó, các trường trung học trong thành phố cũng tràn ngập công nhân đình công và những người ủng hộ họ.

Vào tháng 5 năm 1917, các binh sĩ Pháp nổi loạn thường tự tổ chức những cuộc họp bất chợt, không có kế hoạch từ trước, để phản đối các cuộc tàn sát khủng khiếp và vô nghĩa mà binh lính phải gánh chịu. Khi binh lính thuộc Trung đoàn Bộ binh 370 được thông báo vào buổi sáng rằng ngay sau nửa đêm họ sẽ phải ra tiền tuyến, một số người trong số họ đã đứng lên phát biểu với lời lẽ kích động, kêu gọi anh em từ chối lên xe tải để bị đưa tới các chiến hào.

Đến 11 giờ đêm, binh lính đã say mèm vì rượu vang mà họ cướp được, tụ tập lộn xộn trên các con phố ở Soissons (cách Paris khoảng sáu mươi lăm dặm về phía tây bắc). Lúc đó, hai chiếc xe tải của các trung đoàn khác xuất hiện, chở đầy lính vẫy cờ đỏ và hô vang “Đả đảo chiến tranh!” (À bas la guerre!). Xe tải dừng lại, và từ đó trở thành bục phát biểu cho những người phản đối chiến tranh.

Với giọng nói nồng nặc hơi men, các diễn giả lớn tiếng lên án sự tàn sát dã man của chiến tranh, chỉ trích việc chính phủ Pháp — vốn đang nằm trong tay bọn con buôn trục lợi — đã khước từ mọi đề nghị hòa bình, và tố cáo các chính khách nhẫn tâm đẩy hàng loạt binh lính vào chỗ chết chỉ để ngăn chặn một hệ thống xã hội chủ nghĩa thực sự không thể tránh khỏi sẽ ra đời. Họ nói rằng: thay vì tiến lên tấn công Chemin des Dames, có lẽ Trung đoàn 370 nên làm một việc hữu ích hơn — đó là dọn sạch ổ rắn độc đang nắm quyền ở Paris!

Trong giây lát, đám đông vây quanh những chiếc xe tải im bặt, rồi bỗng bùng lên một tiếng gầm dữ dội đầy đe dọa. Người ta hô vang: “Chúng ta tiến về Paris!”, “Đuổi cổ các nghị sĩ ra khỏi Quốc hội!”, “Đả đảo chiến tranh!”. Chỉ trong chốc lát, đám đông say xỉn gồm năm trăm người đã ồ ạt tràn xuống những con phố lát đá, thẳng hướng về phía nhà ga xe lửa.

Vào đầu những năm 1940, ở thành phố New Orleans, bang Louisiana, chưa đến bốn trăm người da đen được đăng ký đi bầu cử. Trong bối cảnh đó, người ta đã tổ chức những cuộc mít-tinh ngoài trời để mọi người cùng lắng nghe những nạn nhân bị cảnh sát bạo hành kể lại chuyện đã xảy ra với họ, đồng thời để phản đối tình trạng bạo hành này cứ tái diễn nhiều lần. Các cuộc họp này do một lãnh đạo công đoàn người da đen đứng ra tổ chức. Đôi khi cũng có đại diện cảnh sát tới dự, và họ thường hứa sẽ điều tra và có biện pháp xử lý.

Một ví dụ khác là các cuộc biểu tình ngoài trời chống chế độ phân biệt chủng tộc Apartheid ở Nam Phi năm 1952, diễn ra trước và trong suốt Chiến dịch Bất tuân (Defiance Campaign) — một phong trào kêu gọi người dân cố tình không tuân theo các luật phân biệt chủng tộc để phản đối. Vào ngày 6 tháng 4 năm 1952, đúng lúc người da trắng đang tổ chức lễ kỷ niệm 300 năm họ đặt chân đến vùng đất này, thì nhiều thành phố như Sophiatown, Cape Town, Port Elizabeth, East London, Pretoria và Durban cũng đồng loạt tổ chức các cuộc mít-tinh lớn để phản đối. Sau đó, vào ngày 9 tháng 11 năm 1952, một cuộc mít-tinh khác cũng được tổ chức tại Durban để ủng hộ Chiến dịch Bất tuân này.

Ở Trung Quốc năm 1957, trong thời kỳ gọi là “Trăm Hoa Đua Nở” (giai đoạn chính quyền tạm thời cho phép người dân tự do bày tỏ ý kiến), tám nghìn sinh viên ở Bắc Kinh đã tổ chức một cuộc mít-tinh vào ngày 4 tháng 5. Mục đích ban đầu là để kỷ niệm 38 năm Phong trào Ngũ Tứ — một phong trào mà Đảng Cộng sản cho rằng có tinh thần xã hội chủ nghĩa. Nhưng sinh viên đã lợi dụng dịp này để lên tiếng tố cáo Đảng Cộng sản “đàn áp tự do và dân chủ” trong toàn bộ nền giáo dục, đồng thời kêu gọi cả nước cùng đứng lên phản kháng chế độ.

Ở Anh, trong khoảng năm 1961–1962, tổ chức Ủy ban 100 (Committee of 100) cũng thường xuyên tổ chức các cuộc biểu tình, cả nhỏ lẫn lớn. Ví dụ, chi nhánh Tây Bắc của tổ chức này đã tổ chức một buổi tụ họp công khai tại Đài tưởng niệm Victoria ở Manchester vào tháng 11 năm 1962 để ủng hộ đường lối hoạt động của mình.

Tại London, ngày 29 tháng 10 năm 1961, Ủy ban 100 tổ chức một cuộc mít-tinh lớn tại Quảng trường Trafalgar, thu hút khoảng năm nghìn người tham dự, để bàn về việc tại sao cần thực hiện hành động bất tuân dân sự (tức là cố tình không tuân theo luật pháp để phản đối) và cách thực hiện nó.

Sau đó, vào Chủ nhật ngày 25 tháng 2 năm 1962 — đúng lúc sáu thủ lĩnh của tổ chức đang bị đưa ra tòa xét xử vì tội tổ chức hành động bất tuân dân sự — Ủy ban 100 lại tổ chức thêm một cuộc tụ họp công khai khác, cũng tại Quảng trường Trafalgar. Tại đây, họ trình bày lý lẽ phản bác chính phủ, trong đó có cả những lời khai của nhân chứng mà trước đó tòa án đã không cho phép trình bày.

49. Các cuộc biểu tình trá hình

Trong một số hoàn cảnh chính trị nhất định, các cuộc biểu tình có thể được tổ chức dưới vỏ bọc — đôi khi công khai đến mức gần như không che giấu — của một mục đích khác vốn hợp pháp và được chính quyền chấp thuận. (Đôi khi mọi người đều biết rõ đó chỉ là một sự ngụy trang.) 

Điều này thường xảy ra dưới những chế độ chuyên chế tương đối ôn hòa: chưa đủ tự do để cho phép các cuộc biểu tình công khai, nhưng cũng chưa đến mức sẵn sàng đàn áp tàn bạo những người tham dự một cuộc tụ họp bề ngoài có vẻ hợp pháp và được chấp thuận, dù mục đích thực sự của cuộc tụ họp có thể ai cũng hiểu. 

Các cuộc biểu tình trá hình có thể được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau. Chẳng hạn, một cuộc họp có thể được tổ chức dưới danh nghĩa của một tổ chức vốn có mục đích hoàn toàn khác và vô hại, như thể thao, giải trí, nghệ thuật hoặc tôn giáo. Hoặc cuộc tụ họp có thể diễn ra dưới hình thức một buổi giao lưu xã hội.

Ví dụ, tại Pháp vào các năm 1847 và 1848, khi các cuộc họp phản đối công khai không được phép tổ chức, nhiều cuộc họp phản đối đã được ngụy trang dưới hình thức những bữa tiệc. Gauche Dynastique và các đồng minh cộng hòa ôn hòa của họ đã tìm cách huy động dư luận, buộc chính phủ phải hành động trước tình trạng nạn đói, bằng cách phát động tại Paris và nhiều tỉnh thành một “chiến dịch tiệc tùng” thành công, bắt đầu từ ngày 9 tháng 7 năm 1847. Buổi tiệc cuối cùng, do các nhóm khác dự định tổ chức vào năm 1848, đã bị chính phủ cấm. Chính lệnh cấm này đã góp phần châm ngòi cho Cách mạng năm 1848.

Những bữa tiệc chính trị cũng trở nên phổ biến trong Cách mạng Nga năm 1905. Hình thức này bắt đầu từ tháng 10 năm 1904, theo lời kêu gọi của Hội đồng Liên minh Giải phóng, một tổ chức theo khuynh hướng tự do, vào thời điểm nhiều loại hình hội họp bị coi là bất hợp pháp. Là một phần của một chiến dịch chính trị rộng lớn hơn, Liên minh Giải phóng đã chọn ngày 20 tháng 11 — kỷ niệm bốn mươi năm ngày ban hành Luật Tư pháp, văn bản đặt nền móng cho hệ thống tòa án hiện đại — làm ngày tổ chức các bữa tiệc.

Một bản tóm lược kế hoạch ban đầu còn được lưu lại đã kêu gọi các thành viên của Liên minh Giải phóng: “Hãy tổ chức các bữa tiệc vào ngày đó tại St. Petersburg, Moscow và càng nhiều thành phố khác càng tốt; tại đó cần thông qua những nghị quyết mang tính hợp hiến và dân chủ với lập trường kiên quyết hơn nhiều so với những gì có thể mong đợi từ một đại hội của các lãnh đạo Zemstvo và chính quyền đô thị.”

Nói cách khác, tại các bữa tiệc này, những người tham dự sẽ đề xuất và thông qua các nghị quyết kêu gọi thành lập một quốc hội do nhân dân bầu ra để xây dựng một bản hiến pháp dân chủ. Những bữa tiệc tương tự, với sự tham gia của giới trí thức, cũng được tổ chức trong cùng ngày tại nhiều thành phố khác như Kiev, Saratov, Odessa, Kaluga, Rostov-on-Don, Baku, Kostroma, Tiflis, Nizhny Novgorod và Tashkent.

Sau đó, những người theo khuynh hướng tự do đầy sáng tạo đã tìm thêm nhiều dịp khác để tổ chức các bữa tiệc — chẳng hạn như lễ kỷ niệm ngày thành lập Học viện Y-Ngoại khoa ở St. Petersburg, hoặc kỷ niệm một trăm năm mươi năm ngày thành lập Đại học Moscow. Hầu như bất kỳ ngày kỷ niệm nào cũng có thể trở thành cái cớ để tổ chức một bữa tiệc, và mỗi bữa tiệc lại trở thành một cơ hội để diễn ra những bài phát biểu dài, đầy nhiệt huyết chống lại chế độ, cùng những nghị quyết được đưa ra với lời lẽ đanh thép…

Phe đối lập chưa bao giờ lên tiếng mạnh mẽ đến thế, và cũng chưa bao giờ những lời công kích nhằm vào chế độ và các chính sách của nó lại được đưa ra công khai đến như vậy.

Những bữa tiệc như thế tiếp tục được tổ chức trong tháng 12 và kéo dài sang năm 1905, sau sự kiện “Ngày Chủ nhật Đẫm máu”.

50. Các buổi giảng dạy phản biện (Teach-in)

Một buổi “teach-in” và một cuộc mít-tinh phản đối có một số điểm giống nhau. Cả hai đều bàn về một chủ đề đang gây nhiều tranh cãi trong xã hội. Tuy nhiên, teach-in khác với mít-tinh phản đối thông thường ở chỗ: nó có sự tham gia của nhiều quan điểm chính trị khác nhau, cả ở phía diễn giả lẫn người tham dự. Các diễn giả thường là những chuyên gia hàng đầu về chủ đề đó, hoặc là những người được đánh giá là có khả năng đặc biệt trong việc trình bày quan điểm của mình, đồng thời cung cấp những thông tin nền tảng và dữ kiện quan trọng liên quan đến vấn đề đang bàn.

Vì vậy, một buổi teach-in thường có nhiều diễn giả hơn và kéo dài lâu hơn so với một cuộc họp thông thường. Mục đích của nó cũng không đơn thuần chỉ là để phản đối — mặc dù việc tổ chức một buổi teach-in về một chủ đề gây tranh cãi lớn trong công chúng đã ngầm thừa nhận rằng có nhiều quan điểm khác nhau về vấn đề này, và tạo ra một diễn đàn để tất cả các quan điểm đó được trình bày.

Mục tiêu quan trọng nhất của một buổi teach-in là tạo cơ hội để mọi người được lắng nghe nhiều góc nhìn khác nhau, tiếp cận những thông tin liên quan, từ đó tự mình đưa ra kết luận riêng. Việc đối chất giữa các quan điểm trái ngược nhau, đặt câu hỏi cho diễn giả, và thảo luận mở với khán giả chính là những phần quan trọng của một buổi teach-in.

Các buổi teach-in đã được tổ chức rộng rãi trên khắp nước Mỹ và nước Anh vào năm 1965 — thời điểm mà hình thức này còn khá mới mẻ và độc đáo. Ví dụ như: tại Washington, D.C. vào ngày 15 tháng 5; tại Đại học California ở Berkeley vào ngày 21 tháng 5; tại Đại học Minnesota vào ngày 4 tháng 6; và tại Đại học Oxford vào giữa tháng 6 năm 1965.