Nguồn: Gene Sharp. The Politics of Nonviolent Action.
Phong trào Duy Tân dịch.
Chương 6. Can thiệp bất bạo động
Mục 6.1. Can thiệp tâm lý
Bốn phương pháp can thiệp tâm lý dưới đây khác nhau khá nhiều về thái độ của người thực hiện đối với cá nhân hoặc nhóm mà họ nhắm tới, về cách thức tạo ra sự thay đổi mà họ mong muốn, và về các hành động cụ thể được sử dụng, nhưng điểm chung duy nhất của chúng là chủ yếu, hoặc hoàn toàn, tác động vào mặt tâm lý của con người.
158. Phơi mình trước thời tiết khắc nghiệt
Một hình thức can thiệp tâm lý là để cơ thể mình chịu đựng sự khó chịu hoặc đau đớn do thời tiết, chẳng hạn cái nắng gắt. Đây là một trong nhiều dạng của tự chịu phạt. Tự chịu phạt nghĩa là tự nguyện nhận lấy sự khó chịu, nhục nhã, hình phạt hay đau khổ về mình, nhằm tạo áp lực tâm lý, đạo đức hoặc tình cảm để người khác thay đổi thái độ hoặc hành động. Trong đấu tranh bất bạo động, tự chịu phạt còn có các dạng khác: cởi áo phản đối và tự hủy tài sản của mình (như một số người Doukhobor đã làm), cả hai đã được bàn ở phần trước, cùng với nhịn ăn, sẽ được nói đến ngay sau đây.
Một ví dụ ở Trung Quốc. Vào giữa thế kỷ 19, quan tòa Lu Chia-shu phải xử một vụ tranh chấp giữa hai anh em. Ch’ien Yung ghi lại rằng hai người này đánh nhau không ngừng, không chịu hòa giải. Ông Lu nói với họ: anh em bất hòa là dấu hiệu của sự đổ vỡ lớn trong quan hệ giữa người với người; ông là cha mẹ của dân trong vùng, nên đây hẳn là lỗi của ông vì đã không dạy dỗ được họ. Nói rồi, ông quỳ xuống giữa trời nắng như thiêu. Hai anh em cảm động, bật khóc, và từ đó đối xử tốt với nhau.
Giáo sư Wolfram Eberhard, người cung cấp ví dụ này, nhận xét: lẽ ra quan Lu có thể đánh đòn nặng cả hai người vì vi phạm đạo lý huynh đệ của Nho giáo. Đó là cách làm thông thường của các quan tòa thời ấy, và không quan tòa nào bận tâm tìm xem ai đúng ai sai. Việc ông Lu nhận lỗi về mình đã khiến hai anh em xấu hổ, sửa đổi hành vi, mà không cần dùng đến bạo lực như người ta vẫn chờ đợi.
Một ví dụ nhẹ hơn ở Nga. Có lẽ vào thập niên 1880, những công nhân nông nghiệp thời vụ ở tỉnh Kherson thuộc Đế quốc Nga đã làm một việc tương tự để phản đối bữa ăn nghèo nàn do chủ đất cung cấp. Trotsky, khi còn nhỏ, đã chứng kiến cảnh này ở trang trại của cha mình. Những người làm thuê bỏ ruộng, tụ tập ở sân, nằm sấp dưới bóng nhà kho, giơ lên trời đôi bàn chân trần nứt nẻ, bị rơm đâm xước, rồi chờ xem chuyện gì xảy ra. Sau đó cha ông cho họ ít sữa đông, dưa hấu hoặc nửa bao cá khô, và họ lại quay về làm việc, thường vừa đi vừa hát.
Một ví dụ gần đây hơn. Mùa hè năm 1972, một số tù nhân Anh và Mỹ đã phản đối bằng cách ở lại rất lâu, trong tình trạng nguy hiểm, trên những mái nhà dốc của nhà tù, thậm chí trên đỉnh tháp nước, như tại Trại cải huấn Liên bang Danbury ở bang Connecticut.
159. Nhịn ăn
Nhịn ăn thường được dùng như một cách tác động lên tâm lý người khác. Con người có thể kiêng một số món ăn, hoặc kiêng ăn hoàn toàn, vì nhiều lý do: để giữ sức khỏe, vì tôn giáo, để chuộc lỗi, để thanh lọc bản thân, hoặc để đạt mục tiêu xã hội và chính trị. Lý do cuối cùng (mục tiêu xã hội và chính trị) là điều quan trọng nhất ở đây. Tuy nhiên, trong một số hoàn cảnh, việc nhịn ăn vì tôn giáo, chuộc lỗi hay thanh lọc bản thân cũng có thể trở thành một cách tác động lên người khác. Ngoài ra, nhịn ăn còn có thể chỉ đơn giản là một hình thức phản đối về mặt đạo đức.
Trong phần này, chúng ta sẽ phân biệt ba loại nhịn ăn:
- Nhịn ăn để gây áp lực đạo đức
- Tuyệt thực
- Nhịn ăn kiểu “satyagraha” (đấu tranh bất bạo động dựa trên sự thật), như ông Gandhi từng áp dụng trong một số trường hợp
Nhịn ăn để gây áp lực đạo đức có những đặc điểm nằm giữa hai loại còn lại (tuyệt thực và nhịn ăn kiểu satyagraha).
Loại này cũng có nhiều khả năng không đáp ứng đầy đủ các yêu cầu của “can thiệp bất bạo động”. Thay vào đó, nó thường trở thành một hình thức phản đối và thuyết phục bất bạo động. (Tuy nhiên, để cho đơn giản, loại nhịn ăn này không được liệt kê ở cả hai nhóm.)
Nhịn ăn để gây áp lực đạo đức thường là nỗ lực có chủ ý nhằm tạo ảnh hưởng về mặt đạo đức lên người khác để đạt một mục tiêu nào đó. Tuy nhiên, nó không có ý định cưỡng ép công khai như tuyệt thực, cũng không nhằm “thay đổi hoàn toàn tấm lòng” của đối phương như nhịn ăn kiểu satyagraha.
Nhiều người cho rằng người phương Tây sẽ không hiểu được việc nhịn ăn. Nhưng thực tế có rất nhiều ví dụ ở phương Tây. Ngay cả khi nhịn ăn là điều xa lạ với mọi người, phản ứng nhận được thường tốt hơn mong đợi.
Ví dụ, vào năm 1960 và 1961, những người ủng hộ giải trừ vũ khí hạt nhân và những người theo chủ nghĩa hòa bình ở Anh cho rằng không nên dùng nhịn ăn trong chiến dịch giải trừ vũ khí, vì người Anh sẽ không hiểu. Nhưng đến năm 1962, khi phương pháp này được đưa ra để ủng hộ phong trào đơn phương giải trừ vũ khí hạt nhân và đồng thời quyên tiền cứu trợ nạn đói, số người nhịn ăn tăng nhanh trong năm đó và năm 1963. Công chúng đón nhận họ với sự thông cảm và đồng cảm đáng kể.
Thánh Patrick. Ông từng nhịn ăn để chống lại vua Trián của xứ Ulster, nhằm buộc nhà vua phải thương xót những người nô lệ của mình. Một lần khác, ông nhịn ăn ba ngày ba đêm để chống lại tà thuyết Pelagius trong một thành phố, nhằm buộc người dân ở đó trở về với giáo lý chính thống.
Những người định cư Mỹ thời thuộc địa. Họ cũng nhiều lần nhịn ăn. Ví dụ, ngày 24 tháng 5 năm 1774, Viện Dân biểu bang Virginia quyết định lấy ngày 1 tháng 6 (ngày Đạo luật Cảng Boston bắt đầu có hiệu lực) làm ngày “nhịn ăn, tự hạ mình và cầu nguyện”. Mục đích là cầu xin sự can thiệp của Thượng đế để tránh “sự hủy hoại các quyền công dân của chúng ta và những tai họa của nội chiến”. Họ cũng cầu mong tâm trí của nhà vua và Nghị viện được soi sáng bằng sự khôn ngoan, ôn hòa và công bằng, để chấm dứt mọi nguy cơ đối với người dân Mỹ trung thành, vốn đang bị đe dọa bởi những chính sách có thể dẫn đến sự diệt vong của họ.
Hai ngày sau, viên Thống đốc triệu tập các dân biểu đến gặp ngay tại phòng Hội đồng. Ông tuyên bố rằng nghị quyết này được viết bằng những lời lẽ xúc phạm nặng nề đến nhà vua và Nghị viện Anh, rồi giải tán Viện Dân biểu; hành động này khiến các dân biểu không thể tiếp tục họp, cũng không thể thực hiện thêm các hành động “thù địch” khác.
Có một câu chuyện thú vị đằng sau việc nhịn ăn được đưa vào cuộc đấu tranh của những người định cư Mỹ.
Trước đó, một số người ở Boston đã đổ số trà của Công ty Đông Ấn xuống cảng Boston. Để đáp lại, chính phủ Anh quyết định đóng cửa cảng Boston từ ngày 1 tháng 6 năm 1774 và ban hành Đạo luật Cảng Boston để thực hiện việc đó.
Tin này đến Virginia đúng lúc Viện Dân biểu đang họp. Sau này, Thomas Jefferson viết rằng vai trò dẫn dắt trong Viện không còn chỉ thuộc về các thành viên lớn tuổi nữa. Một nhóm nhỏ các dân biểu trẻ tuổi hơn đã họp bàn xem nên làm gì. Nhóm này gồm Patrick Henry, Richard Henry Lee, chính Jefferson và bốn, năm người khác. Họ quyết tâm đưa ra một lập trường mạnh mẽ, rõ ràng để ủng hộ bang Massachusetts.
Jefferson mô tả việc họ đã họp như sau:
Chúng tôi họp ở phòng Hội đồng để bàn các biện pháp thích hợp, vì phòng đó có thư viện mà chúng tôi cần dùng. Chúng tôi tin rằng cần phải đánh thức người dân của mình khỏi sự thờ ơ mà họ đã rơi vào trước những sự việc đang diễn ra. Chúng tôi nghĩ rằng việc ấn định một ngày nhịn ăn và cầu nguyện chung cho cả xứ sẽ có nhiều khả năng nhất để thu hút và làm họ lo lắng chú ý. Từ những ngày khốn khó trong cuộc chiến năm 1755 (chống người Pháp), chưa có một nghi lễ trang nghiêm nào như thế được tổ chức, và từ đó đã có một thế hệ mới lớn lên. Vì vậy, với sự giúp đỡ của cuốn sách của Rushworth, mà chúng tôi lục tìm kỹ để lấy các tiền lệ và nghi thức cách mạng của những người Thanh giáo thời đó, chúng tôi đã soạn ra một nghị quyết, có sửa lại phần nào lời văn cho hiện đại hơn. Nghị quyết ấn định ngày 1 tháng 6, ngày Đạo luật Cảng bắt đầu có hiệu lực, là ngày nhịn ăn, tự hạ mình và cầu nguyện, để cầu xin trời cao tránh cho chúng ta những tai họa của nội chiến, ban cho chúng ta sự kiên định trong việc bảo vệ các quyền của mình, và hướng lòng nhà vua cùng Nghị viện đến sự ôn hòa và công bằng.
Edmund Randolph cho rằng Jefferson và Charles Lee là những người nghĩ ra ý tưởng về một ngày ăn chay, nhằm khơi dậy tinh thần của người dân thông qua các bài giảng trên bục giảng đạo.
Những chàng trai trẻ soạn nghị quyết này nổi tiếng nhờ chơi vĩ cầm giỏi và khiêu vũ duyên dáng hơn là nhờ lòng sùng đạo hay việc cầu nguyện. Vì vậy, để tránh bị chế giễu và thất bại nếu tự mình đưa ra một nghị quyết nghiêm trang như thế, sáng hôm sau họ thuyết phục Robert Carter Nicholas, chủ tịch ủy ban tôn giáo, một người lớn tuổi và rất mộ đạo, đứng ra đề xuất nghị quyết. Ông Nicholas đã làm như vậy ngay trong ngày, và nghị quyết được thông qua mà không ai phản đối.
Có một người chống đối đã lên án ngày ăn chay này là “một mưu đồ nhằm kích động lòng nhiệt thành cuồng tín trong dân chúng, núp dưới vỏ bọc tôn giáo…”
Sau khi Viện bị giải tán, các thành viên họp lại ở một nơi khác và đồng ý kêu gọi tổ chức một cuộc họp của Đại hội các đại biểu Mỹ, đại diện cho tất cả các thuộc địa. Sau đó, họ trở về địa phương của mình để thúc giục các giáo sĩ và người dân dấy lên tinh thần yêu nước.
Khi ngày mùng 1 tháng 6 đến, B.O. Flower viết:
Ngày ăn chay trọng đại ấy đã giúp củng cố tinh thần cách mạng của thuộc địa, đúng như các nhà lãnh đạo đã dự đoán. Chưa bao giờ trước đó, và hiếm khi sau này, các giáo sĩ lại dũng cảm và thẳng thắn đến vậy. Một mục sư đã hô lên: “Sự nghiệp tự do chính là sự nghiệp của Thượng đế!” Và tinh thần này vang vọng từ bờ biển đến vùng núi.
Về sau, chính Jefferson đã viết: “Người dân nhìn chung đều tụ họp lại, trên gương mặt ai cũng lộ vẻ lo âu và hoảng sợ. Tác động của ngày hôm đó trên khắp thuộc địa giống như một cú giật điện, đánh thức từng người và khiến họ đứng thẳng, vững vàng trên đôi chân của mình.”
Vào mùa hè năm 1774, tại Rhode Island, người ta tuyên bố một ngày nhịn ăn và cầu nguyện “vì tình hình đáng lo ngại của các công việc chung của chúng ta”.
Mùa xuân năm sau, ngày 16 tháng 2 năm 1775, Quốc hội Tỉnh Massachusetts Bay họp tại Cambridge, cũng quyết định dành riêng một ngày để nhịn ăn và cầu nguyện. (Đây là một cơ quan lập pháp không hợp hiến, gồm các thành viên của Viện Dân biểu trước đó.) Họ còn đề nghị cầu nguyện cho Vua George III. Điều này cho thấy rõ rằng cuộc xung đột không nhắm vào nhà vua, mà nhắm vào chính quyền của nhà vua.
Thành phố Boston đã tưởng niệm ngày này một cách “hết sức trang nghiêm”. Tuy nhiên, trong lúc một buổi lễ tôn giáo đang diễn ra, đội quân “King’s Own” lại đánh trống và thổi sáo ngay cách nhà thờ khoảng mười thước Anh (khoảng 9 mét).
Còn rất nhiều ví dụ khác về việc nhịn ăn để tạo áp lực đạo đức. Chẳng hạn, vào tháng 4 năm 1962, một số người Pháp đã nhịn ăn để đòi hòa bình cho Algeria. Cũng trong tháng 6 năm đó, Louis Lecoin, một nhà hoạt động vì hòa bình người Pháp, đã nhịn ăn để yêu cầu pháp luật công nhận những người phản đối nghĩa vụ quân sự vì lý do lương tâm.
Danilo Dolci đã dùng cả hình thức nhịn ăn cá nhân lẫn nhịn ăn tập thể để cố gắng xóa bỏ cảnh nghèo đói ở đảo Sicily.
Tháng 12 năm 1952, khi một đứa trẻ chết vì suy dinh dưỡng, Dolci quyết định nhịn ăn để thu hút sự chú ý đến cảnh khốn cùng và nạn thất nghiệp ở Trappeto. Ông từ chối ăn cho đến khi quyên góp đủ một số tiền nhất định để cứu giúp những người đang đói.
Ngày 30 tháng 1 năm 1956, ông dẫn đầu khoảng một nghìn ngư dân thất nghiệp trong một cuộc nhịn ăn tập thể kéo dài 24 giờ trên bãi biển, nhằm kêu gọi sự chú ý đến hoàn cảnh khó khăn của họ. Cảnh sát đã giải tán cuộc biểu tình này.
Ngày 16 tháng 1 năm 1966, Dolci hoàn thành bảy ngày nhịn ăn chống lại mafia. Ông kêu gọi mọi người vứt bỏ nỗi sợ hãi, thứ đã tạo ra “omertà” (luật im lặng) và khiến người ta không dám cung cấp bằng chứng về các tội ác của mafia.
Ông nhịn ăn trong một ngôi nhà truyền thống của người Sicily, chỉ có một phòng duy nhất, ở Castellammare del Golfo, miền Tây Sicily. Đây là khu vực mà đại diện trong quốc hội là ông Mattarella, cựu Bộ trưởng Ngoại thương, người từng bị cáo buộc có quan hệ với mafia.
Người ta cho biết cuộc nhịn ăn này đã tạo ra một “cuộc cách mạng” trong thái độ của người dân: họ sẵn sàng chỉ trích chính quyền hơn và dám chống lại mafia nhiều hơn.
Trong những năm 1960, các Phật tử cũng dùng hình thức nhịn ăn trong các cuộc đấu tranh bất bạo động ở miền Nam Việt Nam. Có khi một người nhịn ăn một mình, có khi cả một nhóm, và có khi hàng nghìn người cùng tham gia. Đôi lúc chỉ có các bậc trưởng lão của giáo hội Phật giáo nhịn ăn. Thích Nhất Hạnh cho biết Hòa thượng Thích Trí Quang đã nhịn ăn một trăm ngày tại bệnh xá Duy Tân vào năm 1966. Thích Nhất Hạnh viết tiếp: “Mục đích của việc nhịn ăn là để cầu nguyện, để làm sạch tâm hồn và củng cố ý chí, hoặc để đánh thức sự nhận thức và lòng từ bi vốn có sẵn trong lòng mọi người.”
Tuyệt thực là loại nhịn ăn thứ hai được bàn đến ở đây. Có thể hiểu đó là việc từ chối ăn nhằm ép đối phương phải chấp nhận một số yêu cầu, mà không thật sự cố gắng thuyết phục họ hay làm họ “thay đổi trong lòng”. Ở điểm này, tuyệt thực khác hẳn với hình thức nhịn ăn satyagraha mà Gandhi đã áp dụng, sẽ được bàn ngay sau đây.
Tuyệt thực có thể kéo dài trong một khoảng thời gian định sẵn, hoặc không giới hạn thời gian, hoặc kéo dài cho đến chết nếu yêu cầu không được chấp nhận. Những tù nhân cảm thấy mình không còn cách phản đối nào mạnh mẽ khác thường dùng hình thức nhịn ăn này. Có rất nhiều ví dụ, và chúng rất đa dạng.
Theo bộ luật của Ireland cổ đại, khi mọi cách khác đều thất bại, người bị hại có bổn phận tự mình trừng phạt kẻ làm sai. Trong một số trường hợp, trước khi giải quyết bằng cách tịch thu tài sản để bồi thường (chẳng hạn gia súc hoặc các đồ vật khác), thì:
Người đi kiện sẽ nhịn ăn để gây áp lực lên người mà mình kiện. Cách làm này gọi là troscad, nghĩa là “nhịn ăn”. Thủ tục này là bắt buộc trong một trường hợp: khi người bị kiện có địa vị cao (hàng thủ lĩnh) còn người đi kiện có địa vị thấp hơn. Họ phải nhịn ăn trước, rồi mới được lấy tài sản của đối phương để bù đắp thiệt hại. Cách tiến hành như sau: người đi kiện báo trước cho đối phương theo đúng quy định, sau đó đến nhà người ấy, ngồi trước cửa và không ăn gì cả. Thường thì người mắc nợ sẽ chịu nhượng bộ trước khi cuộc nhịn ăn kết thúc. Họ hoặc trả nợ ngay, hoặc đưa ra một vật làm tin để cam kết sẽ giải quyết sau. Tuy nhiên, nếu người đi đòi nợ đã được đề nghị trả mà vẫn cứ tiếp tục nhịn ăn, thì họ sẽ mất luôn khoản nợ đó.
Theo một số điều luật, người mắc nợ dường như cũng phải nhịn ăn suốt thời gian người đi kiện còn nhịn ăn.
Ngoài ra, nếu người bị kiện không chịu nhượng bộ trước việc nhịn ăn này, họ sẽ bị coi là đáng xấu hổ. Luật có câu: “Ai không đưa vật bảo đảm khi bị đối phương nhịn ăn thì là kẻ trốn tránh trách nhiệm. Người coi thường mọi điều như vậy sẽ không được ai trả công, dù là Chúa hay con người.”
(Nguồn: British Laws, I, 113)
Nghĩa là, người đó sẽ bị mọi người trong xã hội tẩy chay hoàn toàn.
Điều này có liên quan chặt chẽ với tục dhurna (hay “ngồi dhurna”) của Ấn Độ, được Shridharani mô tả như sau:
Vào thời Trung Cổ, thỉnh thoảng có những chủ nợ cho vay tiền không đòi được nợ đúng hạn. Khi đó, ông ta sẽ ngồi trước cửa nhà con nợ, không chịu nhúc nhích và không ăn gì cho đến khi được trả đủ tiền. Cảnh tượng lạ này luôn thu hút một đám đông người rảnh rỗi đến xem. Vì vậy, con nợ sẽ cố hết sức để trả nợ, thay vì phải chịu cảnh bị “bao vây” kéo dài và xấu hổ trước mặt mọi người.
Các Bhat (thi sĩ trong cung đình của nhà vua) cũng dùng cách tương tự khi muốn nhà vua “ra dáng đàn ông” và chiến đấu. Khi nhà vua vì hèn nhát hoặc vì lý do nào đó không chịu giao chiến với vị vua khác đến xâm lược hay xúc phạm mình, Bhat sẽ ngồi ở cổng cung điện và bắt đầu tuyệt thực. Trong hầu hết các trường hợp, cách này buộc nhà vua phải ra trận.
Nước Nga cũng có khá nhiều cuộc tuyệt thực, như các ví dụ sau.
Mùa hè năm 1875, các tù nhân chính trị ở Pháo đài Peter-Paul (St. Petersburg) đã tuyệt thực một thời gian dài. Sau khi một số người tuyệt thực chết, người đứng đầu Chi nhánh Thứ Ba (bộ phận cảnh sát có mạng lưới mật thám và điệp viên rất rộng) đã bị ám sát để trả thù.
Một trường hợp khác: nhà cách mạng khét tiếng Sergei Nechaev bị giam trong ngục tối của Pháo đài Peter-Paul. Vào khoảng cuối năm 1877, sau bốn năm bị biệt giam, ông đã tuyệt thực để đòi những cuốn sách không có trong thư viện nhà tù.
Tháng 7 năm 1878, theo lời Peter Kropotkin, sáu tù nhân ở nhà tù Kharkov “quyết định nhịn đói đến chết” để phản đối điều kiện giam giữ quá tồi tệ. Họ chống lại việc bị ép ăn bằng cách tiêm truyền. Các quan chức hứa sẽ cho tù nhân đi bộ tập thể dục và tháo xiềng cho người bệnh. Nhưng những lời hứa này không được giữ. Chỉ về sau, khi đã có nhiều người chết và hai người phát điên, các tù nhân mới được cho phép làm một “đặc quyền”: cưa gỗ ngoài sân, cùng với hai người Tatar không hiểu một chữ tiếng Nga nào.
Kropotkin cũng cho biết, quyền được người thân thăm mỗi hai tuần của tù nhân ở Pháo đài Peter-Paul vào năm 1879 và 1880 là nhờ “cuộc tuyệt thực nổi tiếng”. Trong cuộc đó, một số tù nhân ở pháo đài Trubetskoi đã từ chối mọi thức ăn trong năm hay sáu ngày, và chống lại mọi cách ép ăn bằng tiêm truyền.
Năm 1898, khi bị giam ở Kherson, Trotsky lúc còn trẻ đã thuyết phục các bạn tù chính trị cùng tuyệt thực. Họ phản đối đề nghị của cảnh sát: tù nhân vị thành niên sẽ được thả nếu cha mẹ hứa đánh con một trận và không cho con tham gia hoạt động chính trị. Theo Trotsky, đây là “một sự xúc phạm đến danh dự của người thanh niên cách mạng”.
Đầu năm 1922, hai nghìn người thuộc phái Menshevik bị bắt và bị đe dọa đày hàng loạt đến các tỉnh xa xôi theo lệnh hành chính. Một số người trong họ đã tuyệt thực, và cuối cùng khoảng mười hai người được phép rời khỏi đất nước.
Tuy nhiên, kết quả lại hoàn toàn khác khi người ta thử làm điều tương tự vào mùa thu năm 1936.
Theo lời một nhân chứng là Boris Podolak, khai vào năm 1951, tại trại giam Vorkuta có một nhóm lớn tù nhân theo phái Trotsky, được tổ chức chặt chẽ, cùng với sự tham gia của các nhóm chính trị khác. Họ đã tổ chức một cuộc tuyệt thực với bốn trăm tù nhân. Họ nằm yên trên giường và cũng từ chối đi lao động. Họ gửi bản tuyên bố đến cơ quan cảnh sát nội vụ N.K.V.D., lên án chế độ chính trị lúc bấy giờ là phát xít, và nêu ra các yêu sách.
Nhiều tù nhân khác tỏ ra đồng cảm, nhưng số người tuyệt thực không tăng lên mà còn giảm dần. Sau khoảng một tháng rưỡi đến hai tháng, hầu hết không thể chống lại việc bị ép ăn nữa. Chỉ khoảng bốn mươi người cầm cự cho đến khi chết.
Báo cáo kể tiếp: vào mùa thu năm 1937, một ủy ban đặc biệt từ Moscow đến. Những người từng lãnh đạo cuộc tuyệt thực cùng nhiều tù nhân khác bị bắt. Sau một thời gian bị giữ trong một doanh trại, họ bị chuyển đến một xưởng gạch bỏ hoang cách đó khoảng hai mươi dặm (khoảng 32 km), nơi này “trở thành một kiểu nhà giam chờ chết”. Đến cuối tháng 2 năm 1938, có khoảng bảy trăm tù nhân bị giữ ở đó. Các vụ xử bắn hàng loạt bắt đầu vào đêm 8 rạng sáng 9 tháng 5 và tiếp tục diễn ra sau đó.
Phong trào dân tộc chủ nghĩa Ireland hiện đại cũng từng có các cuộc tuyệt thực. Chẳng hạn, cuối tháng 9 năm 1917, hai người theo chủ nghĩa dân tộc Ireland bị kết án một năm tù khổ sai tại nhà tù Mountjoy đã tuyệt thực. Họ là Thomas Ashe, thành viên Quân Tình nguyện Ireland, và Austin Stack, thành viên Quân Tình nguyện vùng Kerry. Cả hai đều bị buộc tội “cố gắng gây bất mãn trong dân chúng”.
Trong tù, họ tổ chức tuyệt thực để đòi được đối xử như tù nhân chính trị, hoặc được thả. Tuy nhiên, ban quản lý nhà tù đã ép họ ăn. Sau một tuần như vậy, Ashe gục ngã và qua đời chỉ năm tiếng sau khi được đưa vào bệnh viện.
Người Anh còn áp dụng những biện pháp khác để đối phó với những người tuyệt thực, trong đó có cái gọi là “đạo luật mèo vờn chuột”. Trước đó, biện pháp này đã được dùng với các nữ đấu tranh đòi quyền bầu cử ở Anh, những người thường xuyên tuyệt thực.
Cách làm là: khi tù nhân tuyệt thực yếu đi, họ được thả ra. Nhưng khi họ khỏe lại, họ lại bị bắt giam lần nữa. Edgar Holt cho biết: “Đây là một biện pháp hiệu quả… và không còn ai chết vì tuyệt thực cho đến năm 1920.”
Vào thứ Hai Phục Sinh, ngày 5 tháng 4 năm 1920, khoảng một trăm tù nhân thuộc đảng Sinn Fein tại nhà tù Mountjoy bắt đầu một cuộc tuyệt thực tập thể. Lần này, họ đòi được đối xử như tù binh chiến tranh, hoặc được thả.
Quan điểm chính thức của Anh trước thách thức này được Bonar Law nêu ra tại Hạ viện. Ông là lãnh đạo Hạ viện kiêm Chưởng ấn Đại thần. Ông nói: “Sẽ hoàn toàn vô ích nếu người ta được thả chỉ vì họ chọn cách từ chối ăn.”
Tuy vậy, tại Ireland, sự ủng hộ ngày càng tăng. Các thành viên Đảng Lao động Ireland kêu gọi tổng đình công vào ngày 13 tháng 4 để ủng hộ các tù nhân ở Mountjoy. Giáo hội Công giáo La Mã cũng công khai tuyên bố đó là “bổn phận thiêng liêng của họ” khi kêu gọi mọi người chú ý đến “thảm kịch kinh hoàng dường như sắp xảy ra” tại nhà tù Mountjoy.
Sau mười ngày, chính phủ đã thả các tù nhân vô điều kiện.
Cũng trong năm đó, có một người không may mắn như vậy: Thị trưởng thành phố Cork, Terence McSweeney, đã qua đời sau 74 ngày nhịn ăn.
Tháng 10 năm 1944, một số người Mỹ từ chối đi lính vì lý do lương tâm đang bị giam ở nhà tù liên bang Lewisburg. Trước đó, họ từng tham gia một cuộc đình công lao động để phản đối chế độ tạm tha, và bị trừng phạt vì việc này. Để phản đối hình phạt ấy, họ tổ chức tuyệt thực theo kiểu “luân phiên”. Cách làm như sau: mỗi lần có năm người nhịn ăn trong một khoảng thời gian đã định sẵn nhưng không công bố trước. Hết thời gian đó, năm người khác sẽ nhịn ăn thay cho họ.
Tháng 5 năm 1958, gần mười ba nghìn phụ nữ hành nghề mại dâm ở Ấn Độ đã đe dọa sẽ tuyệt thực tập thể. Nguyên nhân là các nhà thổ bị đóng cửa theo một đạo luật cấm cho thuê nhà để hành nghề mại dâm.
Tháng 8 năm 1959, có một trường hợp giống với tục “ngồi dhurna” đã nói ở phần trước. Một công nhân đốt lò trong nhà máy ở New Delhi đã nhịn ăn đến chết ngay bên ngoài biệt thự của ông chủ, để phản đối lương thấp và điều kiện làm việc tồi tệ.
Loại nhịn ăn cuối cùng được bàn đến ở đây là nhịn ăn satyagraha. Hình thức này chủ yếu do Gandhi thực hành. Ông phân biệt những lần nhịn ăn vì mục tiêu xã hội của mình với tuyệt thực thông thường, vì ông cho rằng tuyệt thực là cách ép buộc đối phương.
Dù có người cho rằng Gandhi không nhận ra yếu tố ép buộc trong chính các cuộc nhịn ăn của mình, ông vẫn khẳng định mục đích của chúng là để thuyết phục, làm người kia thay đổi từ bên trong.
Theo ông, người theo satyagraha có thể nhịn ăn để “đánh động” lương tâm của kẻ làm sai (có thể là một cá nhân, một nhóm người, hay thậm chí hàng triệu người) thông qua sự chịu đau khổ tự nguyện. Nhưng chỉ được làm vậy khi đã dùng hết mọi cách bất bạo động khác.
Nhịn ăn satyagraha có thể kéo dài trong một thời gian định sẵn, hoặc kéo dài cho đến chết nếu yêu cầu không được chấp nhận.
Gandhi muốn đặt ra những giới hạn chặt chẽ cho việc nhịn ăn kiểu này. Chẳng hạn, không thể nhịn ăn để chống lại bất kỳ ai, hay vì bất kỳ vấn đề nào.
Thông thường, người ta không nhịn ăn để chống lại đối thủ của mình, nhất là khi đối thủ đó là người lạ hoặc không phải bạn bè. Gandhi cho rằng người làm sai và người nhịn ăn phải có quan hệ gần gũi và có tình cảm với nhau. Chỉ khi đó, việc tự chịu đau khổ mới có lý do chính đáng và mới có thể làm đối phương thay đổi từ bên trong.
Tuy nhiên, trong một số hoàn cảnh đặc biệt, có thể nhịn ăn để chống lại người khác. Điều này chủ yếu áp dụng khi sự đàn áp và những hạn chế của đối phương đã chặn hết mọi con đường tiếp cận khác. Ví dụ, những người theo satyagraha đang bị giam mà bị đối xử tàn nhẫn, vô nhân đạo thì có thể nhịn ăn để đòi chấm dứt cách đối xử đó. Nhưng theo Gandhi, họ không được nhịn ăn để đòi được thả.
Dù trong trường hợp nào, “lỗi lầm” của cá nhân hay nhóm bị nhắm tới cũng phải rất nghiêm trọng, và phải làm người nhịn ăn xúc động sâu sắc đến tận đáy lòng.
Gandhi tin rằng một người cần chuẩn bị rất nhiều về mặt tinh thần và phải phục vụ người khác trước khi có đủ lý do chính đáng để nhịn ăn theo kiểu satyagraha. Ông cũng cho rằng chỉ nên nhịn ăn đến chết khi mọi hình thức satyagraha khác đều đã thất bại.
Một ví dụ là cuộc nhịn ăn của Gandhi trong vụ đình công của công nhân ở Ahmedabad, vào tháng 2 và tháng 3 năm 1918. Lúc đó, các công nhân đang đình công bắt đầu yếu lòng. Trước đó, họ đã hứa với ông là sẽ tiếp tục đình công cho đến khi yêu sách được chấp nhận. Gandhi nhịn ăn để thức tỉnh họ và giúp họ giữ vững lời hứa.
Một ví dụ rõ ràng hơn, thể hiện đúng những đặc điểm mà ông tuyên bố cho hình thức này, là lần nhịn ăn cuối cùng của ông tại Delhi vào tháng 1 năm 1948. Khi đó, bạo loạn đang xảy ra, và ông nhịn ăn để kêu gọi đoàn kết giữa người Hindu và người Hồi giáo. Bằng cách này, Gandhi muốn giúp mọi người nhận ra giá trị của sinh mạng mỗi người dân Ấn Độ, và đánh thức tình anh em giữa hai cộng đồng Hindu và Hồi giáo.
160. Phiên tòa đảo ngược
Phiên tòa đảo ngược là một hình thức can thiệp tâm lý khác. Đôi khi, hoàn cảnh cụ thể cùng cách ứng xử của những người bị truy tố vì lý do chính trị, tôn giáo hay lý do nào khác đã làm đảo lộn vai trò giữa bên buộc tội và bên bào chữa. Bị cáo trở thành người buộc tội, và phiên tòa biến thành một cuộc biểu tình chống lại chính quyền. Những người bị xét xử tận dụng nó để công bố niềm tin, cương lĩnh của mình và lên án trật tự đang tồn tại. Đó là điều chúng ta gọi là phiên tòa đảo ngược.
Sự đảo ngược vai trò này đã diễn ra trong rất nhiều vụ án chính trị.
Ở Nga, năm 1877 có một loạt phiên tòa lớn xử những người cách mạng. Trong cả ba phiên, các bị cáo đều cư xử khéo léo để người dân thông cảm và đứng về phía mình.
- Phiên thứ nhất xử những người biểu tình ở quảng trường Đức Mẹ Kazan, St. Petersburg. Công chúng dành cho họ rất nhiều thiện cảm.
- Phiên thứ hai xử “nhóm năm mươi” ở Moscow vào tháng Ba. Nhiều người theo dõi còn ví các bị cáo với những vị tử đạo của Kitô giáo thời đầu.
- Phiên thứ ba diễn ra ở St. Petersburg năm 1877-1878, xử một trăm chín mươi ba người thuộc phong trào “đi vào nhân dân” (những người về với dân chúng để truyền bá tư tưởng cách mạng). Dù báo chí bị kiểm duyệt rất gắt, phiên tòa vẫn gây tiếng vang lớn trong xã hội.
Tiếng vang ấy một phần đến từ bài phát biểu của Ippolit Nikitch Myshkin, một trong các bị cáo, về tư tưởng và mục tiêu của chủ nghĩa xã hội. Trong một bài phát biểu khác, ông còn chỉ trích thẳng tòa án là “một vở hài kịch vô dụng” và “nhục nhã hơn cả nhà chứa…”. Sau này, nhà cách mạng S.M. Kravchinsky nhận xét rằng sau những lời đó, tòa án coi như đã sụp đổ uy tín.
Với Gandhi, phong cách hoàn toàn khác. Khi ra tòa, ông cư xử sao cho ngay cả lúc nhận tội, ông vẫn tạo ấn tượng rằng mình chỉ có lỗi vì đã làm điều đúng. Chẳng hạn năm 1922, trong phiên xử ông về ba bài báo bị coi là nổi loạn đăng trên tờ Young India, ông yêu cầu thẩm phán hoặc từ chức, hoặc nếu tin vào hệ thống này thì hãy tuyên cho ông mức án nặng nhất có thể. Ông tuyên bố rằng chống đối một chính quyền mà xét toàn diện đã gây hại cho Ấn Độ nhiều hơn mọi hệ thống trước đó là “một vinh dự”.
Ở Đức, có ba trường hợp tiêu biểu:
- Cuộc đấu tranh Ruhr (Ruhrkampf): Pháp và Bỉ chiếm vùng Ruhr, và những người Đức bị các nước chiếm đóng đưa ra xét xử. Họ dùng chính phiên tòa để chỉ ra rằng việc chiếm đóng này là bất công.
- Adolf Hitler, 1923: Sau cuộc đảo chính thất bại, Hitler bị đưa ra tòa và tận dụng tối đa cơ hội này. Phiên tòa lần đầu tiên giúp hắn có khán giả ngoài phạm vi bang Bavaria. Theo nhà viết tiểu sử Alan Bullock, trong bài phát biểu cuối cùng, hắn đã hoàn toàn làm chủ cả phiên tòa.
- Georgi Dimitroff, 1933: Trong phiên xử nổi tiếng về vụ cháy Quốc hội Đức dưới chế độ Quốc xã, Dimitroff, một người cộng sản Bulgaria, tự bào chữa cho mình. Ông khéo léo thẩm vấn chính Göring, khiến y nổi giận mất kiểm soát. Kết quả là ông được tuyên trắng án, cùng với ba bị cáo khác.
Lưu ý: ví dụ về Hitler cho thấy phiên tòa đảo ngược chỉ là một kỹ thuật, ai dùng cũng có thể hiệu quả, dù mục đích có thể là cực kỳ đáng lên án.
Phiên tòa đảo ngược vẫn còn xuất hiện cho đến ngày nay. Nó thường xảy ra khi vụ án liên quan đến các vấn đề chính trị hoặc đạo đức, và bị cáo giành lại được thế chủ động, tức là họ không còn bị động chống đỡ mà quay sang buộc tội chính bên truy tố. Phương pháp này cho thấy chỉ cần dùng tâm lý một cách khéo léo cũng có thể tạo ra sức ảnh hưởng đáng kể, ngay cả khi bị cáo không có thêm bất kỳ lợi thế nào khác.
161. Quấy rối bất bạo động
Đây là phương pháp gây áp lực tâm lý lên một hoặc nhiều người đang làm những việc bị phản đối kịch liệt. Người thực hiện kết hợp nhiều hành động khác nhau để tạo sức ép đồng thời trong đời sống riêng tư lẫn trước mắt công chúng.
Hai công cụ chính của phương pháp này là bám theo (luôn có mặt ngay bên cạnh đối tượng) và chế nhạo (gọi bằng những cái tên miệt thị, nêu công khai các lời buộc tội). Cả hai đã xuất hiện ở mức nhẹ hơn trong nhóm phương pháp phản đối và thuyết phục bất bạo động. Ở đây, chúng được dùng mạnh hơn và liên tục hơn. Phương pháp này cũng tận dụng truyền thông đại chúng, như áp phích và quảng cáo trên báo, và không loại trừ các phương tiện khác.
Mục tiêu của việc kết hợp các hình thức gây sức ép này là buộc đối tượng chấm dứt hành vi bị coi là đáng lên án. Tuy nhiên, sức ép này không có khả năng thay đổi quan điểm hay niềm tin của người bị nhắm tới.
Nguồn gốc của phương pháp
Carleton Mabee là người gọi tên phương pháp này là “quấy rối bất bạo động” trong cuốn Black Freedom, công trình nghiên cứu về phong trào đấu tranh bất bạo động chống chế độ nô lệ ở Hoa Kỳ. Người trình bày chi tiết đề xuất áp dụng nó là Charles K. Whipple, nguyên thủ quỹ của Hội Bất kháng cự và là cộng tác viên của tờ Liberator do William Lloyd Garrison chủ biên.
Phương pháp được thiết kế để đối phó với những kẻ săn nô lệ ở các bang miền Bắc, tức những người được thuê để truy bắt nô lệ bỏ trốn và giải về cho chủ ở miền Nam. Đề xuất của Whipple dựa trên các khuyến nghị chung của Garrison, Wendell Phillips và Hội Chống chế độ nô lệ Rhode Island. Ủy ban Cảnh giới Boston đã thảo luận và chấp nhận một phần đề xuất, sau đó nó được đăng trên Liberator cùng nhiều tờ báo chống chế độ nô lệ khác trong những năm 1850-1851.
Nội dung đề xuất
Ngay khi những kẻ săn nô lệ đặt chân đến bất kỳ thị trấn nào, cần dán áp phích cỡ lớn ở mọi nơi công cộng, ghi rõ tên, đặc điểm nhận dạng và mục đích chuyến đi của chúng.
Tiếp đó, cần tìm cách thuyết phục chủ khách sạn hoặc nhà trọ nơi chúng lưu trú từ chối tiếp nhận, với lý do chúng làm nghề bất hảo, chẳng khác gì bọn móc túi, cờ bạc hay trộm ngựa.
Nếu không thành công, một số thành viên trong nhóm giám sát nên thuê phòng ngay trong khách sạn đó và, nếu có thể, chọn phòng ngủ cũng như chỗ ngồi đối diện trực tiếp với chúng.
Các cửa ra vào của khách sạn phải được canh chừng cẩn thận cả ngày lẫn đêm. Mỗi khi chúng ra ngoài, hai người kiên quyết nhưng không mang vũ khí phải theo sát từng tên đến bất cứ đâu, thỉnh thoảng chỉ tay vào chúng và hô lớn: “KẺ SĂN NÔ LỆ!” Họ phải theo chúng vào mọi cửa hàng, văn phòng hay nơi công cộng. Khi chúng vào trong, họ đứng chờ bên ngoài, quan sát mọi lối ra vào, sẵn sàng bám theo tiếp khi chúng bước ra. Nếu chúng đi xe ngựa, họ đi theo bằng một chiếc xe khác. Nếu chúng rời thị trấn, họ cũng theo sau. Nếu chúng lên tàu hỏa, họ lên cùng chuyến, đồng thời cho hành khách trên tàu và người dân ở các điểm dừng biết chúng là kẻ săn nô lệ.
Chúng không được có một khoảnh khắc nào thoát khỏi cảm giác rằng mục đích của mình đã bị phát hiện, rằng chúng không thể hành động trong bí mật, rằng chúng đang bị vây quanh bởi những người căm ghét chúng cùng việc chúng làm, và những người ấy luôn có sẵn trong tay phương tiện để ngăn chúng thành công.
Những trường hợp đã xảy ra
Theo Mabee, dựa trên đề xuất này và các đề xuất tương tự, suốt thập niên 1850 đã có nhiều nỗ lực bất bạo động nhằm bảo vệ nô lệ bỏ trốn ở miền Bắc.
Tại Philadelphia, một phụ nữ tên Wilson từ bang Maryland đến tìm người nô lệ đã trốn thoát của mình. J. Miller McKim, người theo đuổi đấu tranh bất bạo động và phụ trách văn phòng của Hội Chống chế độ nô lệ Pennsylvania, biết bà đang tìm thuê một thợ săn nô lệ địa phương. Ông bèn bố trí một nhà hoạt động bãi nô đóng vai thợ săn nô lệ. Người này được bà thuê và nhờ vậy biết được tên của người nô lệ đang bỏ trốn. McKim lập tức báo tin để người ấy kịp lẩn trốn. Đồng thời, ông cho in những tấm áp phích hình vuông, mỗi cạnh khoảng ba feet, với dòng chữ lớn “HÃY ĐỀ PHÒNG KẺ SĂN NÔ LỆ”. Áp phích được dán khắp thành phố, nêu rõ tên bà Wilson và tên người nô lệ, kêu gọi mọi người che giấu người này theo lời dạy của Kinh Thánh. Biết rằng áp phích đã phủ kín nơi đây, bà Wilson từ bỏ cuộc truy tìm và trở về Maryland.
Tại Boston có một trường hợp tương tự. Charles Hobson từ bang Virginia đến tìm Henry Langhorn, người nô lệ đã bỏ trốn của ông. Các nhà hoạt động bãi nô đăng lên báo một mẩu quảng cáo mô phỏng đúng mẫu mà Hobson dùng để tìm nô lệ, nhưng nội dung lại mô tả chính Hobson và cho biết ông đang trọ ở Khách sạn Tremont. Cùng lúc, họ dán khoảng một trăm tấm áp phích cảnh báo rằng Hobson đang có mặt trong thành phố để bắt nô lệ. Quá hoang mang trước phản ứng của dư luận, Hobson vội vã rời Boston về Virginia mà không bắt được Henry Langhorn.
Một lưu ý
Dù vậy, những vụ quấy rối bất bạo động nhằm vào bọn săn nô lệ như trên không được áp dụng rộng rãi. Phương pháp này chưa từng được triển khai ở quy mô đủ lớn để có thể đánh giá đầy đủ tiềm năng của nó trong hoàn cảnh ấy.