Nguồn: Gene Sharp. The Politics of Nonviolent Action.

Phong trào Duy Tân dịch.

Chương 4: Bất hợp tác kinh tế: Đình công

Mục 4.3. Đình công của các nhóm đặc biệt

101. Từ chối lao động cưỡng bức

Khi một số người bị bắt buộc phải lao động phục vụ lợi ích của người khác, đôi khi họ đã đáp trả bằng cách đơn giản là từ chối làm việc đó. Mục tiêu của việc từ chối này thường là để xóa bỏ hoàn toàn chế độ lao động cưỡng bức, chứ không chỉ đơn thuần là đòi cải thiện điều kiện làm việc.

Ví dụ, vào năm 1921, tại khu vực Kotgiri (còn gọi là Kotgarh) ở Ấn Độ, người dân đã tổ chức một chiến dịch từ chối lao động một cách bất bạo động, có tổ chức và kỷ luật, nhằm chống lại hệ thống “begar” — một chế độ lao động cưỡng bức đã tồn tại từ lâu đời.

Theo hệ thống này, người châu Âu có quyền tùy ý bắt những người nông dân nghèo phải làm các công việc nặng nhọc, nhưng chỉ trả cho họ mức thù lao rất thấp — bất kể việc này gây ảnh hưởng xấu như thế nào đến nông nghiệp của các bộ lạc sống ở vùng núi.

Cuối cùng, yêu cầu của những người nông dân đã được đáp ứng: người ta đặt ra những giới hạn chặt chẽ về loại công việc mà người châu Âu được phép bắt dân làm, và quy định mức thù lao hợp lý cho bất kỳ công việc nào họ thực hiện.

Trong Chiến tranh giành độc lập của Mỹ, người Anh đã cố gắng khôi phục lại chế độ lao dịch cưỡng bức (bắt dân lao động không công) mà trước đó người Pháp đã áp đặt tại tỉnh Quebec.

Trong hai năm, từ 1776 đến 1778, nông dân và người dân ở Quebec — ví dụ như ở vùng Chambly — thường xuyên từ chối làm việc trên đường, hay thực hiện bất kỳ nhiệm vụ vận chuyển nào phục vụ quân đội. Cuối cùng, người Anh đã phải rút lại đạo luật này, bãi bỏ chế độ lao dịch cưỡng bức, và trả tiền cho những người trước đó đã bị bắt làm việc không công.

Năm 1781, tại vùng Dương Tử, tỉnh Sơn Đông (Trung Quốc), một học giả (gọi là “sheng yüan”) đã kêu gọi, kích động dân làng từ chối tham gia công việc nạo vét sông. (Tuy nhiên, người dân sau đó cũng đã nổi giận và tấn công vào tài sản của chính quyền — họ tấn công nhà giam và phá hủy văn phòng thu thuế.)

102. Đình công của tù nhân

Có những lúc, tù nhân cũng đã từ chối thực hiện công việc do quản giáo yêu cầu. Việc từ chối này có thể xuất phát từ nhiều động cơ khác nhau: phản đối việc bị giam giữ nói chung, cố gắng cải thiện một số điều kiện cụ thể trong tù, hoặc các lý do khác.

Trong Thế chiến II, đã xảy ra một số cuộc đình công của những người phản đối chiến tranh vì lý do lương tâm (conscientious objectors), diễn ra ngay trong các nhà tù ở Mỹ.

Một trong số đó do 19 tù nhân thực hiện, bắt đầu tại Cơ sở Cải huấn Liên bang ở Danbury, bang Connecticut, vào ngày 11/8/1943. Mục đích của cuộc đình công này là để phản đối chính sách phân biệt chủng tộc trong các bữa ăn của nhà tù.

Sau 133 ngày bị giam trong phòng riêng, chỉ được vận động rất hạn chế, ăn uống đơn điệu, và bị hạn chế việc thăm nuôi, các tù nhân ghi nhận rằng nhà tù bắt đầu dần áp dụng hệ thống ăn tự chọn kiểu căng-tin (cafeteria) — điều mà những người đình công tin rằng sẽ giúp xóa bỏ vĩnh viễn chính sách phân biệt chủng tộc trong bữa ăn.

Vào mùa hè năm 1953, các tù nhân lao động khai thác than tại trại tù khổng lồ Vorkuta (Liên Xô) đã tổ chức một cuộc đình công để đòi cải thiện điều kiện sống. Vì ngành công nghiệp của khu vực này (khai thác than) có liên quan trực tiếp, và đây là một khu phức hợp chỉ có duy nhất một ngành công nghiệp, nên trường hợp này còn mang thêm đặc điểm của cả đình công theo ngành và tổng đình công.

103. Đình công theo nghiệp đoàn nghề

Đình công theo nghiệp đoàn nghề là khi những người lao động cùng làm một nghề cụ thể (ví dụ: thợ làm bánh, thợ mộc, thợ may…) đồng loạt ngừng làm việc — có thể tại một nơi làm việc, hoặc rộng hơn là trong cả một địa phương, khu vực, quốc gia, hoặc thậm chí toàn cầu. Tùy vào phạm vi rộng hay hẹp, người ta gọi đây là: đình công nghiệp đoàn nghề trong một cơ sở, đình công cấp địa phương, đình công cấp khu vực, v.v.

Loại đình công này gần như luôn xảy ra trong bối cảnh có “công đoàn nghề” — tức công đoàn chỉ gồm những người làm cùng một nghề, khác với “công đoàn công nghiệp” — loại công đoàn bao gồm tất cả người lao động trong một nhà máy hoặc một ngành công nghiệp, bất kể họ làm nghề gì.

Một số ví dụ về đình công theo nghiệp đoàn nghề:

• Năm 1741, các thợ làm bánh bậc thầy ở thành phố New York đã đình công để phản đối quy định của thành phố về giá bán bánh mì — đây được xem là cuộc đình công đầu tiên trong lịch sử nước Mỹ.
• Năm 1825, thợ mộc lành nghề ở Boston đã đình công để đòi được làm việc chỉ 10 giờ mỗi ngày.
• Vào tháng 1/1890, hơn ba nghìn công nhân may áo choàng ở New York đã đình công để phản đối điều kiện làm việc bị bóc lột nặng nề.
• Từ tháng 11/1909 đến tháng 2/1910, mười lăm nghìn công nhân may áo sơ mi và váy ở New York đã đình công để đòi tăng lương và cải thiện điều kiện làm việc.

104. Đình công của giới chuyên môn (nghề nghiệp)

Các nhóm người làm công ăn lương hoặc tự kinh doanh trong một ngành nghề cụ thể — như bác sĩ, luật sư, giáo viên — cũng có thể đình công vì lý do kinh tế, chính trị, hoặc lý do khác. Khi động cơ là chính trị, đình công của giới chuyên môn thường diễn ra trong khuôn khổ một cuộc đấu tranh rộng lớn hơn, có sự tham gia của nhiều tầng lớp dân chúng khác và nhiều hình thức đấu tranh bất bạo động khác, có thể diễn ra trước, cùng lúc, hoặc sau cuộc đình công của giới chuyên môn đó.

Ví dụ đầu tiên, xảy ra tại Oxyrhynchus, Ai Cập, vào năm 260 sau Công nguyên. Nhà nghiên cứu M. Rostovtzeff viết: sự mất giá nghiêm trọng của đồng tiền đã dẫn đến một cuộc đình công chính thức của các quản lý ngân hàng đổi tiền. Họ đóng cửa ngân hàng, từ chối nhận và đổi tiền của hoàng gia. Chính quyền đã dùng biện pháp cưỡng ép và đe dọa. Vị tướng chỉ huy khu vực (strategus) đã ra lệnh cho các ngân hàng và người đổi tiền khác “phải mở cửa ngân hàng, nhận và đổi mọi loại tiền, trừ tiền giả rõ ràng.” Đây không phải là vấn đề mới, vì vị tướng còn nhắc đến “những hình phạt đã từng được quan Tổng trấn ban hành trước đó.”

Vào khoảng năm 200 sau Công nguyên, thời Đế quốc La Mã, các thuyền trưởng chuyên chở hàng ngũ cốc từ vùng Tiểu Á (nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ) đến thành Rome dường như đã đe dọa sẽ ngừng làm việc, nếu một số yêu cầu của họ không được đáp ứng.

Vị Bộ trưởng phụ trách lương thực (praefectus annonae — chức vụ chịu trách nhiệm đảm bảo nguồn cung lúa mì cho thành Rome, một vị trí rất quan trọng vì Rome phụ thuộc nặng vào lúa mì nhập khẩu để nuôi dân) đã viết thư cho một cấp dưới ở địa phương. Trong thư, ông cho biết các thuyền trưởng đi biển thuộc năm liên minh (nghiệp đoàn nghề vận tải biển) ở thành phố Arles (một cảng biển quan trọng ở miền Nam nước Pháp ngày nay) “gần như đã báo trước rằng dịch vụ của họ sẽ sớm bị ngừng lại, nếu vấn đề bất bình này vẫn còn tiếp diễn.”

Chú thích: Đây được xem là một trong những ví dụ rất sớm trong lịch sử về hình thức “đình công nghề nghiệp” — khi một nhóm người làm cùng một nghề đồng lòng đe dọa ngừng làm việc để gây áp lực đòi quyền lợi. Vì công việc của họ liên quan trực tiếp đến nguồn lương thực của cả thành Rome, lời đe dọa này mang tính chất khá nghiêm trọng đối với chính quyền La Mã thời đó.

Việc luật sư ngừng hành nghề vì lý do chính trị cũng đã xảy ra nhiều lần trong lịch sử. Ví dụ, khi các tòa án tại các thuộc địa Mỹ bị yêu cầu phải sử dụng con dấu thuế theo Luật Con dấu (Stamp Act) — điều mà người dân thuộc địa từ chối tuân theo — các luật sư thường đáp lại bằng cách ngừng hành nghề và tìm cách đóng cửa tòa án.

Các luật sư ở St. Petersburg, Nga, đã phản ứng trước vụ “Ngày Chủ nhật Đẫm máu” (Bloody Sunday) xảy ra vào tháng 1/1905 bằng cách từ chối ra tòa làm việc, đồng thời đưa ra tuyên bố chính thức phản đối “bàn tay tàn nhẫn của chính quyền.”

Chú thích: “Ngày Chủ nhật Đẫm máu” là sự kiện quân đội Nga nổ súng vào đoàn người biểu tình ôn hòa ở St. Petersburg, khiến nhiều người thiệt mạng — sự kiện này được xem là một trong những nguyên nhân châm ngòi cho cuộc Cách mạng Nga năm 1905.

Đến tháng 10 cùng năm, nhiều nhân viên nhà nước ở thành phố này cũng đồng loạt đình công, bao gồm: thợ in làm việc cho hải quân, diễn viên, nhân viên làm việc tại cảng và hải quan, cùng với nhân viên chi nhánh địa phương của Ngân hàng Nhà nước.

Ngoài ra, nhiều nhóm nghề khác cũng từng sử dụng hình thức đình công theo nghề nghiệp, như giáo viên, bác sĩ và công chức nhà nước.

Ví dụ, giáo viên tại thị trấn Mayfield, bang Pennsylvania (Mỹ), đã đình công vào tháng 1 và tháng 4 năm 1934, sau khi phải làm việc suốt sáu tháng rưỡi liền mà không được trả lương.

Vào tháng 12/1956, tại Haiti, đã xảy ra một cuộc tổng đình công kết hợp với đóng cửa kinh tế, nhằm chống lại nỗ lực của Tướng Paul E. Magliore — người đang nắm quyền — muốn tiếp tục giữ chức vụ bất chấp những giới hạn mà hiến pháp quy định. Cuộc đấu tranh này có sự tham gia đình công của công chức, nhân viên ngân hàng, nhân viên trường học, cùng với việc các luật sư đồng loạt từ chối nhận xử lý các vụ kiện tại tòa án.