Tác giả: Nguyễn Văn Tuấn

Ngày hôm qua, trong lúc Mĩ và Do Thái tiếp tục không kích Iran, các nhóm người Kurd tuyên bố rằng họ đã bắt đầu các hoạt động quân sự ở miền tây Iran. Mục đích của họ là kiềm chế lực lượng an ninh của Iran, và tạo không gian cho biểu tình ở các thành phố lớn.

Ngoài ra, CIA đang đàm phán và có thể đang vũ trang các nhóm Kurd để khơi mào nổi dậy hoặc hoạt động mặt đất ở miền tây Iran.

Câu hỏi là người Kurd là ai và đóng vai trò gì? Tôi xin chia sẻ những gì tôi đọc được từ sách (“A Modern History of the Kurds” của David McDowall) và báo chí.

■ Người Kurd: một dân tộc vô quốc gia

Người Kurd (hay còn gọi là người Kurdistan) là một dân tộc cổ đại. Họ thuộc nhóm dân tộc Iranic, sống chủ yếu ở vùng Tây Á. Với lịch sử hàng ngàn năm gắn bó với dãy núi Zagros và Taurus, người Kurd đã hình thành một bản sắc văn hóa riêng biệt, giàu truyền thống dân gian, âm nhạc, thơ ca và tinh thần kiên cường.

Xin mở ngoặc để giải thích thêm: dân tộc Iranic (hay còn gọi là Iranic peoples / Iranian peoples theo nghĩa ngôn ngữ học) khác với Persian (người Ba Tư). Iranic là một nhóm lớn hơn, bao quát nhiều dân tộc, trong khi Persian / Ba Tư chỉ là một dân tộc trong nhóm đó.

Ngôn ngữ chánh của người Kurd là tiếng Kurd, với các phương ngữ chánh như Kurmanji (phổ biến ở Thổ Nhĩ Kì và Syria) và Sorani (ở Iraq và Iran). Đa số người Kurd theo Đạo Hồi, phái Sunni. Một số ít theo đạo Kitô giáo và Do Thái giáo.

Ít ai biết rằng nhân vật Saladin (1137–1193) là người Kurd. Ông là vị Sultan Hồi giáo đã lãnh đạo quân đội Hồi giáo đánh bại quân Thập Tự Chinh, và tái chiếm Jerusalem năm 1187. (Sultan có nghĩa là “vua” trong Hồi giáo, có thể dịch là “Hồi Vương” cũng ok). Saladin được cả phương Đông lẫn phương Tây tôn vinh như một biểu tượng của lòng dũng cảm, khoan dung và chiến lược quân sự đại tài.

Với một lịch sử lâu đời như vậy mà người Kurd không có quốc gia! Thật ra, Kurd là một dân tộc cổ xưa và lớn trên thế giới không có quốc gia riêng. Lớn? Hiện nay, có khoảng 30–45 triệu người Kurd (ước tính năm 2026). Họ sanh sống chủ yếu ở bốn quốc gia: Thổ Nhĩ Kì (khoảng 14–15 triệu), Iran (khoảng 8 triệu), Iraq (khoảng 5–6 triệu) và Syria (khoảng 2–3 triệu). Ở Đức cũng có một cộng đồng người Kurd tương đối lớn.

Nhưng người Kurd không có một quốc gia. Họ sống chủ yếu ở vùng gọi là Kurdistan. Danh từ Kurdistan có nghĩa đen là “Đất của người Kurd”, nhưng thực tế chỉ là một vùng địa lí – văn hóa ở Tây Á, nơi người Kurd chiếm đa số dân số và bản sắc văn hóa, ngôn ngữ, lịch sử của họ được hình thành mạnh mẽ nhất.

■ Ngược dòng lịch sử

Từ đầu thế kỉ 16, Đế quốc Ottoman (theo phái Sunni) và Ba Tư Safavid (phái Shia, tiền thân của Iran hiện nay) đã đánh nhau ác liệt để kiểm soát Kurdistan. Năm 1514, Hồi Vương Ottoman Selim Đệ Nhứt đánh bại Shah/Vua Safavid Ismail, và chiếm được phần phía tây Kurdistan.

Học giả kiêm chánh trị gia người Kurd là Sheikh Idris Bitlisi thiết lập các liên minh trao cho các bộ tộc Kurd quyền tự trị bán phần dưới sự bảo hộ của đế quốc Ottoman để đổi lấy sự hỗ trợ quân sự chống lại Safavid.

Đến năm 1639, Kurdistan bị chia cắt: phần phía tây thuộc đế quốc Ottoman, phần phía đông thuộc Iran/Ba Tư. Dưới sự cai trị của đế quốc Ottoman, người Kurd được quyền tự trị đáng kể thông qua các công quốc. Còn ở Ba Tư, họ chịu sự kiểm soát trung ương chặt chẽ hơn. Đây cũng là một trong những lí do người Kurd không ưa người Iran ngày nay.

Sau Thế chiến I, đế quốc Ottoman sụp đổ. Hiệp ước Sèvres (1920) được kí kết. Hiệp ước này nhằm phân chia và xóa sổ Đế quốc Ottoman. Đối với người Kurd, Hiệp ước Sèvres qui định thành lập một vùng tự trị Kurd ở phía Đông Thổ Nhĩ Kì, và trong tương lai tiến tới thành một quốc gia Kurd độc lập.

Nhưng Hiệp ước Sèvres không được phê chuẩn và không thành hiện thực.

Sau chiến thắng của phong trào Kemal (cách mạng Thổ Nhĩ Kì), các bên phải đàm phán lại, và Hiệp ước Lausanne được kí vào năm 1923, thay thế hoàn toàn Sèvres. Hiệp ước Lausanne công nhận biên giới hiện đại của Thổ Nhĩ Kì, nhưng bỏ qua các điều khoản về Kurdistan tự trị/độc lập.

Năm 1979 Giáo sĩ Ruhollah Khomeini (Hồi giáo phái Shia) lật độ chế độ quân chủ Ba Tư/Iran, và thành lập nước Cộng hòa Hồi giáo. Sự thù địch của người Kurd (đa số theo Hồi giáo phái Sunni) đối với Cộng hòa Hồi giáo càng gia tăng.

Xin nói thêm rằng trên thế giới, phái Sunni chiếm 85-90% tín đồ Hồi giáo (và 10-15% theo phái Shia), nhưng ở Iran, đa số theo phái Shia.

Người Kurd ở Iran bị kì thị tôn giáo, bị đàn áp văn hóa, và đàn áp bạo lực. Các cuộc nổi dậy lớn của người Kurd (1979–1980, 2000) đều bị dập tắt. Người Kurd dẫn đầu các cuộc biểu tình “Phụ nữ, Cuộc sống, Tự do” năm 2022 và bất ổn 2025–2026, phải trả giá đắt: hàng trăm người thiệt mạng và hàng ngàn người bị bắt chỉ trong đầu năm 2026.

■ Người Kurd trong chiến tranh hiện nay

Sự oán giận âm ỉ lâu ngày này bùng nổ thành sự liên minh công khai chống lại Cộng hòa Hồi giáo của Khomenei. Chỉ vài ngày trước khi các cuộc không kích Mĩ và Do Thái vào ngày 28/2/2026, người Kurd đã thành lập Liên minh Các Lực lượng Chánh trị Kurdistan Iran. Mục tiêu của họ là lật đổ Cộng hòa Hồi giáo và bảo đảm quyền tự quyết cho người Kurd.

Khi các cuộc không kích Mĩ và Do Thái tiêu diệt lãnh đạo Iran và làm suy yếu các cơ sở hạch tâm, người Kurd nổi lên như thành phần nội địa của cuộc xung đột.

Trước đây, CIA đã võ trang và phối hợp với các lực lượng Kurd đóng tại Kurdistan Iraq nhằm khơi mào nổi dậy quần chúng và tiến hành các hoạt động ở miền tây Iran. Các dân quân Kurd đã tham vấn Mĩ về việc tấn công lực lượng an ninh Cộng hoà Hồi giáo, với mục tiêu kiềm chế quân đội chế độ, khuyến khích đào ngũ, kéo giãn nguồn lực Iran.

Khomenei đáp trả bằng cách bắn hoả tiển và drone nhắm vào các căn cứ Kurd ở miền bắc Iraq. Nhưng các lực lượng Kurd tuyên bố vẫn duy trì các hoạt động cấp thấp, và sẵn sàng giúp Mĩ trong các chiến dịch mặt đất lớn hơn.

Nhìn lại lịch sử và diễn biến trên, có thể thấy vai trò của người Kurd hiện nay không phải là liên minh tiện lợi mới mẻ gì cả, mà là đỉnh điểm của các biến động lịch sử. Người Kurd một lần nữa đóng vai trò chiến binh biên giới chống lại Ba Tư/Iran suy yếu. Khi cuộc chiến bước sang tuần thứ hai, vai trò của người Kurd vẫn linh hoạt nhưng có tiềm năng quyết định.

Câu hỏi là sau cuộc chiến này có dẫn đến tự trị thực sự cho người Kurd hay không. Câu trả lời có lẽ phụ thuộc vào kết quả của cuộc chiến hiện nay và phụ thuộc vào sự đóng góp của người Kurd trong cuộc chiến. Qua hàng thế kỉ cạnh tranh giữa Ottoman và Ba Tư về đất đai, người Kurd ngày nay đã bước sang một chương mới, mà trong đó chính họ là những người chủ động tìm cách viết lại số phận của chính mình.