Nguồn: France Should Export a Warning, Not Its Tax Ideas. Cato Institute. 22/10/2026.
Tác giả: Veronique de Rugy
Bản dịch của Phong trào Duy Tân
Nhà kinh tế học người Pháp Gabriel Zucman đã đến California với một lời giải quen thuộc của Pháp cho bài toán tài khóa: đánh thêm một sắc thuế mới.
Từng làm việc tại Đại học California, Berkeley, nay Zucman quay lại để vận động cho Dự luật 40. Dự luật này sẽ áp một loại thuế được cho là chỉ thu một lần, mức 5% trên tài sản ròng của những người dân California có khối tài sản trên 1 tỷ USD. Zucman, đồng tác giả của dự luật, ước tính sắc thuế có thể thu về khoảng 100 tỷ USD và khẳng định 90% số tiền thu được sẽ dành cho y tế.
Văn phòng Phân tích Lập pháp California thận trọng hơn nhiều. Cơ quan này cho rằng thuế chỉ thu được “vài chục tỷ USD”, đồng thời có thể làm giảm nguồn thu thuế thu nhập về dài hạn, khi những người giàu rời bang cùng với các doanh nghiệp do họ gây dựng.
Tôi đã viết nhiều về lý do thuế tài sản gây tổn hại cho nền kinh tế, là cơn ác mộng về mặt quản lý, và khó có thể đạt được kết quả gần với những gì những người ủng hộ hứa hẹn. Nhưng đơn thuốc của Zucman sai vì một lý do căn bản hơn, như chính quê hương của ông (và của tôi) cho thấy: tăng thuế để đáp ứng những đòi hỏi chi tiêu ngày càng phình to của chính phủ là công thức dẫn đến thảm họa.
Nếu gần đây bạn không sống biệt lập trong hang núi, hẳn bạn đã thấy những cuộc biểu tình và bạo loạn ở Pháp. Nhưng bạn có biết nguyên nhân là gì không?
Năm 2017, một nhà kinh tế khác là Paul Krugman đã nhận xét rất đúng rằng nước Pháp có một mạng lưới an sinh xã hội vượt xa mọi tưởng tượng của giới cấp tiến Mỹ: chăm sóc y tế chất lượng cao được bảo đảm cho mọi người, chế độ nghỉ phép hào phóng cho cha mẹ có con mới sinh, giáo dục mầm non phổ cập, và nhiều điều khác nữa.
Suốt nhiều thập niên, nước Pháp đáp lại mọi nhu cầu bằng chi tiêu của chính phủ, rồi khi bài toán tài khóa nảy sinh thì lại đi tìm thêm nguồn thu mới. Ngày nay, chi tiêu chính phủ Pháp chiếm khoảng 58% GDP.
Krugman từng hả hê rằng nước Pháp không hề suy sụp về mặt xã hội, và phỏng đoán đó là nhờ chi tiêu công lớn. Giờ thì ông chắc chắn không thể nói vậy nữa. Thực tế, chính ông nay cũng lo rằng Pháp có thể đang đứng bên bờ vực khủng hoảng nợ. Sự thật là nước Pháp đã không làm ăn tốt từ khá lâu, ngay cả vào thời Krugman còn tán dương mức chi tiêu ấy.
Một trong những nhóm đang xuống đường hôm nay là giới trẻ, vốn đã phải đối mặt với tình trạng thất nghiệp phổ biến trong thời gian dài. Từ năm 2000 đến nay, tỷ lệ thất nghiệp thanh niên (15-24 tuổi) ở Pháp dao động trong khoảng 17% đến 27%. Trong quý II năm 2026, con số này là 21,6%, so với 14,8% ở khu vực đồng euro và 9,9% ở Mỹ.
Người Pháp cũng đóng một trong những mức thuế cao nhất thế giới phát triển, nhưng họ không hài lòng với những gì nhận lại. Chính phủ đã thu hơn 52% sản lượng quốc gia, thâm hụt ngân sách vượt 5% GDP và nợ tích lũy gần 120% GDP. Dù vậy, sinh viên Pháp vẫn than phiền rằng chính phủ cắt xén ngân sách trường học, còn ai cũng thấy quân đội và cảnh sát cũng bị thiếu hụt.
Sinh viên có lý do để cảm thấy bị bỏ rơi. Trên Substack The Two Cents, học giả Hanno Lustig của Viện Hoover tính toán rằng từ năm 1995 đến 2024, tỷ trọng chi cho bảo trợ xã hội và y tế (phần lớn hướng đến người cao tuổi) tăng từ 53,1% lên 58,7% tổng chi tiêu của chính phủ Pháp. Trong khi đó, phần dành cho giáo dục, quốc phòng và trật tự công cộng giảm từ 15,2% xuống 13,7%, còn giao thông giảm từ 5,3% xuống 3,8%.
Nói cách khác, nước Pháp đã dựng nên một nhà nước phúc lợi khổng lồ, phần lớn phục vụ người lớn tuổi, trong khi để năng lực nhà nước ở các lĩnh vực khác và các dịch vụ cơ bản xuống cấp. Khi các khoản chuyển giao thu nhập ngốn một phần ngân sách ngày càng lớn, mọi thứ còn lại đều bị bóp nghẹt.
Đây là điều người dân California nên lo ngại khi Zucman nói rằng Dự luật 40 là cần thiết để “cứu” hệ thống y tế. Những người ủng hộ dự luật nói Washington đã “cắt” Medicaid, nhưng nói vậy không đúng. California bị thâm hụt ngân sách từ rất lâu trước khi Washington giảm bất kỳ khoản chi nào. Chi tiêu Medicaid của liên bang cũng không giảm. Văn phòng Ngân sách Quốc hội (CBO) ước tính năm 2026 khoản này sẽ lên tới 708 tỷ USD, tăng 8% so với năm 2025. Đạo luật ngân sách năm 2025 chỉ làm giảm mức tăng của Medicaid trong tương lai so với dự báo trước đó, một phần bằng cách thay đổi điều kiện hưởng, quy định đăng ký và cách tài trợ.
Cơ chế này vận hành như một bánh cóc, chỉ quay một chiều. Khi chính phủ dự báo chi tiêu sẽ tăng, mức tăng nào thấp hơn dự báo cũng bị gọi là “cắt giảm”. Khi Washington không tài trợ đủ phần tăng đó, người dân California được bảo rằng Sacramento phải bù vào chỗ thiếu. Và cách bù tiện nhất là tạo ra một loại thuế hoàn toàn mới.
Nước Pháp đã làm thí nghiệm này suốt nhiều thập niên. Họ có một nhà nước phúc lợi rất hào phóng, được trả bằng mức thuế rất cao. Họ từng thử cả thuế tài sản, lại còn có thuế giá trị gia tăng, nhưng vẫn không bao giờ đủ. Phúc lợi không làm sự khan hiếm biến mất. Nó chỉ chuyển việc quyết định ai được hưởng phần nguồn lực ít ỏi sang tay các chính trị gia.
Nhìn vào California, Zucman thấy hàng trăm tỷ USD tài sản tư nhân đang chờ để giải bài toán tài chính công. Người dân California nên nhìn sang bên kia Đại Tây Dương và tự hỏi: chuyện gì sẽ xảy ra khi các chính trị gia cho rằng mọi việc điều chỉnh chi tiêu đều có thể đợi sang ngày mai để họ có thời gian tìm thêm một nguồn tiền tư nhân khác?
Nước Pháp không nên gửi cho California lời khuyên về thuế. Điều nước Pháp nên gửi là một lời cảnh báo.