Tác giả: Marcos Falcone
Nguồn: The Day Argentina Decided to Decline, Cato
Dịch bởi: Phong trào Duy Tân
81 năm trước, vào đúng ngày này, Argentina đang bị quân đội cai trị. Hàng nghìn người kéo đến Quảng trường Tháng Năm ở Buenos Aires để đòi thả đại tá Juan Domingo Perón.
Lúc đó Perón là phó tổng thống. Ông bị chính đồng nghiệp bắt giữ, vì ông ngày càng được lòng dân và muốn làm tổng thống.
Nhưng sau cuộc biểu tình lớn ngày 17/10, ông được thả. Những người ủng hộ ông về sau gọi đó là “Ngày Trung thành”. Từ lúc ấy, ai cũng hiểu rằng chính trị Argentina sẽ không còn như xưa.
Điều ít ai ngờ là: sang tận thế kỷ 21, người Argentina vẫn còn phải trả giá cho sự thay đổi đó.
Gần một thế kỷ trước đó, Hiến pháp năm 1853 đã mở ra một thời kỳ tự do kinh tế. Nhờ vậy, từ cuối thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20, Argentina suốt nhiều thập niên nằm yên vị trong nhóm 10 nước giàu nhất thế giới.
Các thể chế khi ấy còn lâu mới hoàn hảo. Gian lận bầu cử và tham nhũng vẫn tồn tại. Nhưng nhà nước không có ý định lập kế hoạch cho nền kinh tế, và các doanh nhân nhìn chung được tự do “dám nghĩ dám làm”. Theo nhà kinh tế Deirdre McCloskey, đây là điều kiện then chốt để tăng trưởng.
Nền kinh tế Argentina lúc đó ngày càng hội nhập với thế giới và dựa vào xuất khẩu. Đó chính là thế mạnh của đất nước.
Đến năm 1945, Perón không còn là gương mặt mới. Ông từng tham gia một cuộc đảo chính từ năm 1930.
Ông cũng là một chính trị gia khéo léo. Dưới chế độ độc tài lập năm 1943, ông giữ chức bộ trưởng lao động và tận dụng vị trí này để lấy lòng các công đoàn. Ông buộc các công ty tăng lương ở thành thị, nhưng đóng băng lương ở nông thôn. Ông lập ra hệ thống tòa án lao động với các thẩm phán thân thiện với mình, cùng nhiều biện pháp khác.
Đó chính là những gì đám đông ăn mừng trong ngày 17/10.
Perón cũng không phải người có nhiều ý tưởng độc đáo. Trước Thế chiến II, ông được cử sang Ý huấn luyện và rất say mê Benito Mussolini. Ông từng gọi chủ nghĩa phát xít là “một phong trào tinh thần vĩ đại của thời đại”.
Nhưng thiện cảm với phát xít và Đức Quốc xã không phải chuyện riêng của ông. Việc ủng hộ nhà nước can thiệp ngày càng sâu vào kinh tế cũng vậy. Khi cuộc Đại suy thoái nổ ra, chủ nghĩa nghiệp đoàn và chính sách bảo hộ mậu dịch đã xuất hiện ở nhiều nơi trên thế giới.
Dù vậy, như sử gia Roberto Cortés Conde đã viết, trong nửa sau thế kỷ 20, không điều gì ảnh hưởng đến đời sống Argentina nhiều bằng chủ nghĩa Peron.
Ngày 17/10 quan trọng vì Perón đã đẩy một hệ thống nghiệp đoàn và bảo hộ còn non nớt đến mức cực đoan. Trước ông, nhà nước đã can thiệp vào kinh tế ngày một nhiều, nhưng sau khi đắc cử tổng thống năm 1946, ông lao vào làm hết mình.
Chưa đến hết thập niên đó, chi tiêu công đã vượt 45% GDP, mức chưa từng có trong lịch sử hiện đại của Argentina. Trong nhiệm kỳ của ông, dự trữ của ngân hàng trung ương giảm 75%, cũng là mức chưa từng có.
Ngoại thương bị nhà nước độc quyền. Lúc đầu, nhà nước giữ lại hơn một nửa thu nhập của các nhà xuất khẩu. Đến năm 1950, thuế nhập khẩu ước tính đạt mức kỷ lục 500%.
Ông cũng tịch thu tài sản trên diện rộng, từ các cơ quan báo chí, đường sắt cho đến các quỹ hưu trí.
Không có gì lạ khi chính phủ phát được những khoản trợ cấp khổng lồ, hay khi lương thực tế của công nhân công nghiệp tăng 35% trong ba năm đầu dưới thời Perón. Nhưng chính sách đó hoàn toàn xa rời thực tế kinh tế.
Ở khu vực công, chi tiêu cao chỉ duy trì được bằng cách chiếm đoạt hết nguồn tiền này đến nguồn tiền khác, và Perón đã làm đúng như vậy. Ở khu vực tư, doanh nghiệp chỉ trả nổi lương cao nếu được bù đắp, và chính phủ cũng làm điều đó: cho vay và cung cấp điện nước với giá được trợ cấp, cùng các mức thuế được thiết kế để có lợi cho ngành chế tạo.
Để có tiền chi trả, Perón quay sang in tiền gây lạm phát, một vấn đề đã biến mất từ nhiều thập niên trước. Nhưng thế vẫn chưa đủ.
Cuối cùng, khi giá hàng xuất khẩu giảm, chính ông cũng buộc phải thắt lưng buộc bụng. Cuộc suy thoái sau đó khốc liệt chẳng kém đợt bùng nổ ban đầu: đến năm 1955, tiền lương hoặc quay về mức lúc đầu, hoặc thậm chí còn thấp hơn trước.
Chu kỳ này nghe có vẻ rất giống với Argentina ngày nay, đó là vì những người hưởng lợi từ các chính sách của Perón, tức giới công nghiệp và các công đoàn giờ đã rất quyền lực, không dễ gì từ bỏ lợi ích của mình. Vì thế, hệ thống Peron vẫn tồn tại sau khi người tạo ra nó đã ra đi.
Năm 1955, Perón bị lật đổ bằng một cuộc đảo chính, và bản hiến pháp Peron năm 1949 bị bãi bỏ. Nhưng đến năm 1957, chính quân đội lại đưa những nội dung cốt lõi của nó trở lại, qua một điều khoản bổ sung vào Điều 14, và điều khoản này vẫn còn hiệu lực đến nay.
Những người không theo Peron lên nắm quyền sau đó cũng làm những điều tương tự: đóng cửa nền kinh tế với thế giới, lập kế hoạch cho công nghiệp, và gạt bỏ thế mạnh vốn có của Argentina.
Đến khi Perón trở lại nắm quyền năm 1973, tất nhiên, ông lại tiếp tục thực hiện chủ nghĩa Peron.
Hệ thống nghiệp đoàn và bảo hộ này tồn tại dai dẳng, và kết quả rất rõ ràng. Năm 1945, GDP bình quân đầu người của Argentina gấp đôi Tây Ban Nha. Đến năm 1990, con số đó chỉ còn khoảng một nửa. Argentina tụt lại sau hầu hết các nước từng ngang hàng với mình.
Khi tự đóng cửa, Argentina đã đứng ngoài làn sóng hội nhập thương mại diễn ra khắp thế giới sau Thế chiến II. Và dù đã nhiều lần cố gắng mở cửa nền kinh tế trong những thập niên gần đây, đất nước này vẫn chưa bao giờ mở cửa hoàn toàn trở lại.
Trước thời Perón, chính trị phục vụ kinh tế. Sau Perón, kinh tế phải chạy theo chính trị. Ngày 17/10 là mốc đánh dấu sự đảo ngược ấy.
Điều quan trọng của ngày này không phải là chuyện xảy ra hôm đó, mà là hậu quả nó để lại. Đó là một ý tưởng sai lầm: nhà nước tự lên kế hoạch để phát triển công nghiệp. Ý tưởng này đã tạo ra một nền kinh tế mà đến nay Argentina vẫn rất khó thoát ra.
Argentina đã bắt đầu gỡ bỏ di sản đó. Chính quyền của Tổng thống Milei đã cân bằng ngân sách, kéo lạm phát xuống từ mức ba con số, và ban hành hàng trăm biện pháp nới lỏng quản lý. Chính quyền cũng bắt đầu giảm thuế xuất khẩu, đồng thời mở cửa trở lại cho thương mại và đầu tư.
Nhưng công việc còn lâu mới xong. Khu vực tư nhân làm ra của cải vẫn phải gánh thuế nặng, thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu cao hơn mức trung bình và một hệ thống quy định dày đặc. Những nhóm lợi ích sống dựa vào nền kinh tế do nhà nước điều hành, từ các ngành được bảo hộ đến các công đoàn lâu năm, phản đối hầu hết mọi thay đổi.
Di sản của ngày 17/10 hiện rõ trước mắt, và thật đáng buồn. Những người đến Quảng trường Tháng Năm cách đây 81 năm không thể biết mọi chuyện sẽ diễn ra thế nào. Nhưng điều đó không làm hậu quả bớt bi thảm.
Ngày này nhắc chúng ta rằng Argentina cần khẩn trương tiếp tục đảo ngược con đường mà họ đã chọn từ hôm ấy.