Tác giả: Rush Doshi
Nguồn: Ten Issues to Watch at the Trump-Xi Summit in Washington, Council on Foreign Relations, 22/9/2026.
Nghi thức đón tiếp dành cho ông Tập vượt xa những gì ông Trump nhận được ở Bắc Kinh, nhưng sự bất cân xứng không chỉ nằm ở nghi lễ. Bản tóm tắt ngắn này điểm qua mười vấn đề sẽ định hình chuyến thăm cấp nhà nước.
Vào thứ Tư, Chủ tịch Tập Cận Bình sẽ hạ cánh xuống Căn cứ Không quân Joint Base Andrews. Đây là chuyến thăm chính thức đầu tiên của ông đến Washington sau 11 năm. Tổng thống Donald Trump sẽ đích thân ra sân bay đón ông, điều mà theo cách nói trong bài là “chưa từng có tiền lệ”. Sau đó, một máy bay ném bom B-2 Spirit và bốn máy bay chiến đấu F-22 Raptor sẽ bay qua lễ đón. Bà Melania Trump cũng sẽ tiếp đón bà Bành Lệ Nguyên, phu nhân Chủ tịch Trung Quốc, trong một cuộc gặp riêng. Những nghi thức như vậy chưa từng diễn ra khi ông Trump thăm Bắc Kinh vào tháng 5 năm nay.
Dù “có đi có lại” (reciprocity) là khẩu hiệu của chính quyền Trump trong hội nghị thượng đỉnh và chính sách với Trung Quốc, nhưng sự chênh lệch về nghi thức đón tiếp cho thấy mối quan hệ hai bên thực chất không cân bằng. Bắc Kinh tin rằng họ đã “khuất phục” được chính quyền Trump bằng công cụ kiểm soát xuất khẩu đất hiếm, và đôi khi chính quyền Trump cũng dường như tin điều đó.
Năm 2025, chính quyền Trump có nhiều công cụ để đáp trả, từ trừng phạt các ngân hàng nhỏ của Trung Quốc đến kiểm soát xuất khẩu nhắm vào nhiều điểm nghẽn khác. Nhưng họ đã không sử dụng chúng, thay vào đó lại giảm thuế quan để đáp lại Bắc Kinh, đỉnh điểm là “thỏa thuận Busan” vào tháng 10.
Tác giả cho rằng khả năng của Bắc Kinh trong việc buộc Mỹ rút lại thuế quan là một bước ngoặt, khiến Trung Quốc trở thành đối tác ngang hàng thực sự của Mỹ, dù vượt trội ở một số chỉ số quyền lực và kém hơn ở những chỉ số khác.
Tình trạng “hòa hoãn nhưng chưa thật sự hòa hoãn” hiện nay rất phù hợp với Bắc Kinh. Họ tin rằng thế giới đang trải qua “những biến đổi lớn chưa từng thấy trong một thế kỷ”, trong đó quan trọng nhất là “sự trỗi dậy của phương Đông và suy tàn của phương Tây”. Họ cũng cho rằng cuộc cạnh tranh với Mỹ đã bước vào giai đoạn “bế tắc chiến lược”, khi sức mạnh tương đối của Trung Quốc đang tăng lên.
Bắc Kinh muốn dùng vài năm tới để củng cố vị thế và đạt được một bước bứt phá trong cuộc cạnh tranh với Washington. Họ sẽ tận dụng các cuộc gặp lãnh đạo diễn ra vào tháng 11 (ở Thâm Quyến) và tháng 12 (ở Miami) để “quản lý” Washington. Sau thời điểm đó, đòn bẩy của Mỹ sẽ càng suy giảm. Tuy vậy, căng thẳng vẫn đang âm ỉ gia tăng.
Bắc Kinh muốn giữ nguyên cách ông Trump đang xử lý quan hệ, tức là hạ nhiệt căng thẳng, cho đến hết nhiệm kỳ của ông. Nhưng chính Bắc Kinh cũng đã có những động thái leo thang:
- Họ ban hành quy định mới khiến doanh nghiệp không thể chuyển sản xuất ra khỏi Trung Quốc, vì làm vậy sẽ bị coi là vi phạm pháp luật.
- Họ siết lại nguồn cung đất hiếm, dù trước đó hai bên đã có thỏa thuận Busan.
- Họ bắt giữ công dân Mỹ.
- Theo thông tin được đưa ra, họ đã cung cấp ảnh vệ tinh cho Iran, và ảnh này được dùng trong một cuộc tấn công làm người Mỹ thiệt mạng.
Về phía Washington, Mỹ cũng đã có những động thái riêng: trên thực tế cấm sử dụng máy bay không người lái và robot của Trung Quốc, đưa ra cảnh báo cáo buộc các công ty Trung Quốc “chưng cất” (sao chép) các mô hình AI của Mỹ, và ban hành luật mới cho phép áp thuế lên đến 100% đối với những nước mua dầu và khí đốt của Nga nhiều nhất, trong đó có Trung Quốc.
Nhưng Tổng thống ưu tiên sự ổn định, và chính quyền đã thực hiện ít bước hơn nhiều so với dự đoán của nhiều bên, trong đó có Bắc Kinh. Họ đã hoãn một kết luận theo Mục 301 (Section 301) vốn sẽ tăng thuế đối với Trung Quốc, trì hoãn một gói vũ khí cho Đài Loan có thể đến tận cuối năm, làm ngơ trước việc Trung Quốc hỗ trợ Iran, và giữ mức thuế đối với Trung Quốc gần bằng mức áp dụng cho các đồng minh thân cận.
Ở phía sau còn có hai vấn đề có tính cấp bách về thời gian: lệnh tạm hoãn thuế quan hiện tại sẽ hết hạn vào ngày 10 tháng 11, và mối lo ngày càng tăng về rủi ro từ AI.
Hội nghị thượng đỉnh này khó có nhiều kết quả cụ thể. Cả hai bên đều muốn tạo ấn tượng tích cực trước công chúng. Ông Trump chỉ còn chưa đầy sáu tuần nữa là đến bầu cử giữa kỳ, còn ông Tập sẽ trở về nước để bắt đầu một năm chuẩn bị cho Đại hội Đảng vào mùa thu năm sau, nơi ông được kỳ vọng sẽ giành thêm nhiệm kỳ năm năm. Nhiều nhất, có thể chúng ta sẽ thấy một sự gia hạn tạm thời thỏa thuận đình chiến Busan, một số đơn hàng nông sản và năng lượng từ Trung Quốc, và một cuộc đối thoại về AI.
Dưới đây là tóm tắt nhanh tình hình theo từng vấn đề.
1. Thỏa thuận Busan hết hạn ngày 10 tháng 11, và Washington nói Bắc Kinh chưa làm tròn phần cam kết của mình.
Theo các báo cáo, Bắc Kinh muốn kéo dài lệnh đình chiến cho đến hết nhiệm kỳ của ông Trump. Còn Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer thì nói rằng gia hạn khoảng 3 đến 6 tháng là được chấp nhận.
Phía Mỹ cho rằng Trung Quốc chưa làm đủ như đã cam kết. Theo Financial Times, Trung Quốc mới thực hiện khoảng 2/3 các cam kết về đất hiếm. Vì vậy, Mỹ cho rằng nếu chỉ gia hạn ngắn thì thời gian đó sẽ là “giai đoạn để kiểm tra việc tuân thủ”.
Điều này cho thấy chính quyền Mỹ vẫn giữ quyền tăng thuế trở lại nếu cần. Theo cách các quan chức nói, câu trả lời phụ thuộc vào việc Bắc Kinh siết nguồn đất hiếm là do “trục trặc kỹ thuật” hay là “cắt giảm có chủ đích”.
2. Washington đang giữ các biện pháp thuế quan làm “át chủ bài”.
Chính quyền Mỹ đã hoãn một báo cáo theo Mục 301 (Section 301), trong đó đề xuất áp thuế 7,5% đối với Trung Quốc. Báo cáo này nằm trong một cuộc điều tra về tình trạng dư thừa công suất, được khởi động vào tháng 3 và liên quan đến 16 quốc gia.
Về phía mình, Bắc Kinh cho rằng chính quyền Trump đã hứa sẽ giới hạn mức thuế “thay thế” ở mức 20%. Đây là các mức thuế được áp dụng sau khi Tòa án Tối cao bác bỏ những mức thuế dựa trên đạo luật IEEPA. Tuy nhiên, phía Washington vẫn chưa xác nhận lời hứa này.
Mỹ cũng có một công cụ mới chưa sử dụng. Ngày 18 tháng 9, Tổng thống Trump đã ký đạo luật “Sanctioning Russia and Iran Act” (Trừng phạt Nga và Iran), cho phép áp thuế lên đến 100% đối với những nước nhập khẩu dầu và khí đốt Nga nhiều nhất, trong đó có Trung Quốc. Đạo luật này cũng gia hạn Đạo luật Trừng phạt Iran thêm năm năm.
3. Các cam kết mua hàng vẫn chưa rõ ràng.
Có một điều đáng chú ý đã xảy ra tại hội nghị thượng đỉnh ở Bắc Kinh vào tháng 5: ông Trump công bố việc Trung Quốc sẽ mua 200 máy bay Boeing cùng các cam kết mới về nông sản. Tuy nhiên, Bắc Kinh không xác nhận bất kỳ điều nào trong số đó. Rất hiếm khi thấy sự lệch pha rõ ràng như vậy về những nội dung cốt lõi chỉ vài giờ sau một hội nghị thượng đỉnh.
Có khả năng sẽ có một số tiến triển trong xuất khẩu nông sản sang Trung Quốc. Còn máy bay Boeing thì nhiều khả năng đang bị “giữ làm con tin” trong các bất đồng về linh kiện. Bắc Kinh không muốn Washington nắm giữ một điểm nghẽn quan trọng.
4. Ủy ban Thương mại (Board of Trade) có khả năng cao nhất là kênh cho các thỏa thuận mới.
Hiện tại, các cam kết mua hàng có thể sẽ đi qua “Ủy ban Thương mại” (Board of Trade), một cơ chế còn khá mơ hồ được công bố vào tháng 5. Ông Greer cho biết ủy ban này đã bắt đầu hoạt động, và hai bên đang soạn danh sách sơ bộ các sản phẩm trao đổi.
Danh sách này có thể gồm hàng tiêu dùng và hàng công nghệ thấp từ Trung Quốc, còn từ Mỹ là năng lượng (như LNG), nông sản và thiết bị y tế. Một số báo cáo cho rằng có thể giảm thuế cho khoảng 30 tỷ USD thương mại hai chiều, và Bắc Kinh có thể bỏ thuế đối với LNG.
5. Đầu tư xe hơi Trung Quốc khó có bước đột phá.
Ông Trump nói với Fox News rằng ông “không phản đối” việc các hãng xe Trung Quốc xây nhà máy tại Mỹ, với điều kiện họ phải thuê người Mỹ. Tuy vậy, ngành công nghiệp ô tô lại phản đối, cho rằng nếu cho phép thì các công ty Trung Quốc sẽ được hưởng lợi quá nhiều. Các quan chức nội các Mỹ, công đoàn, cơ quan quản lý và chính các hãng xe Trung Quốc cũng đều không mặn mà với ý tưởng này. Vì vậy, khó có bước đột phá nào xảy ra, mặc dù một quan chức cấp cao nói với Financial Times rằng vấn đề này vẫn chưa được giải quyết xong.
Lịch sử cho thấy cần thận trọng. Năm 2017, Trung Quốc từng hứa đầu tư 83,7 tỷ USD vào bang West Virginia, nhưng không có khoản nào thành hiện thực.
6. Đối thoại về AI đang tiến triển, nhưng còn nhiều câu hỏi.
Bessent, Greer và He Lifeng đã đồng ý tổ chức một cuộc đối thoại về AI, và có thể lập thêm một đường dây liên lạc khẩn cấp riêng cho AI. Tuy nhiên, kết quả sẽ ra sao vẫn chưa rõ. Bessent cho biết cuộc họp tiếp theo có thể diễn ra sau khoảng hai tháng, nhiều khả năng ở Thâm Quyến. Đây là một khoảng cách khá dài.
Tác giả nêu bốn câu hỏi còn bỏ ngỏ:
Câu hỏi đầu tiên: Đúng cơ quan có tham gia không? Bộ Tài chính và USTR đàm phán với ông He Lifeng. Cách làm này giúp đạt được kết quả cho hội nghị thượng đỉnh, nhưng lại không có sự tham gia của các cơ quan phụ trách an toàn AI. Về phía Trung Quốc, để làm việc này cần có NDRC, MOST, MIIT, CAC, MOFCOM và MSS. Tuy nhiên, chưa rõ các cơ quan này có được mời tham gia hay không.
Câu hỏi thứ hai: Sự tham gia có thực chất không? Có mặt trên danh nghĩa không có nghĩa là tham gia thật. Khi đàm phán cuộc đối thoại năm 2023, hai bên tập trung vào việc ai sẽ có mặt. Nhưng khi cuộc họp diễn ra, phía Trung Quốc không cử đúng người, còn những người được cử đến thì hầu như không phát biểu.
Câu hỏi thứ ba: Hai bên có thực sự điều chỉnh quy định không?
Cách dễ làm nhất không phải là ký một thỏa thuận làm chậm phát triển AI, mà là để mỗi bên tự áp dụng những biện pháp bảo vệ tương tự nhau. Tuy nhiên, Bắc Kinh khó thay đổi nếu tin rằng xu hướng nới lỏng quy định của Mỹ sẽ kéo dài mãi. Hơn nữa, một tổng thống vừa gọi rủi ro AI là “trò lừa bịp” tuần trước thì khó gửi đi tín hiệu có cam kết thực sự.
Về phía Trung Quốc, nước này đã có một số bước điều chỉnh, chủ yếu nhắm vào Quốc hội. Họ cũng ngày càng lo ngại về nguy cơ “mất kiểm soát nghiêm trọng”, được xếp vào nhóm rủi ro AI hàng đầu (theo một bản trình bày của Cơ quan Quản lý Không gian mạng Trung Quốc – CAC). Dù vậy, cả hai bên vẫn còn một chặng đường dài phía trước.
Câu hỏi thứ tư: Có ai nhấc máy không? Đường dây khẩn cấp chỉ có ích khi có người trả lời. Các kênh liên lạc hiện có đã thất bại trong các sự cố máy bay EP-3 và khinh khí cầu. Chưa rõ bộ nào của Trung Quốc sẽ tiếp nhận, và cơ chế này có thể phải đặt trong một cơ quan của Đảng mới thực sự được sử dụng. Matt Sheehan thuộc Carnegie gợi ý rằng nó có thể cần hoạt động giống như máy fax hơn là điện thoại, vì Bắc Kinh thường phản hồi bằng văn bản thông qua các ủy ban hơn là qua các cuộc gọi.
7. Kiểm soát chip và chưng cất mô hình vẫn là vấn đề treo lơ lửng trên cuộc đối thoại.
Theo ông Greer, các biện pháp kiểm soát xuất khẩu chip dường như đã được đứng ngoài cuộc đối thoại về AI, và lần này hai bên không gắn hai vấn đề với nhau. Washington đã cấp phép bán chip H200 cho khoảng mười công ty Trung Quốc, nhưng dường như rất ít đơn hàng được giao, vì Bắc Kinh đang hướng người mua sang các nhà cung cấp trong nước như Huawei. Tất nhiên, Bắc Kinh vẫn phản đối việc hạn chế xuất khẩu các loại chip mạnh, thiết yếu cho việc huấn luyện các mô hình AI của Trung Quốc. Ngoài ra, các hạn chế đối với chip dùng cho suy luận (inference) tiếp tục làm chậm việc triển khai các mô hình Trung Quốc trên toàn cầu.
Vấn đề còn lại là chưng cất mô hình (distillation). Ngày 8 tháng 9, NSA, CISA và FBI ban hành một cảnh báo cáo buộc sáu công ty Trung Quốc đã “chưng cất ở quy mô công nghiệp” các mô hình AI tiên tiến của Mỹ từ cuối năm 2024, nhiều khả năng có sự đồng ý của Bắc Kinh. Cảnh báo này cũng âm thầm khuyến nghị các phòng thí nghiệm AI của Mỹ cung cấp câu trả lời kém chất lượng cho những đơn vị bị nghi ngờ chưng cất, mà không thông báo cho họ. Trước đó, vào tháng 7, Bessent đã đe dọa trừng phạt các công ty Trung Quốc sau khi Mỹ phát hiện dấu hiệu (watermark) từ các mô hình Mỹ trong hệ thống của Trung Quốc. Bắc Kinh gọi cáo buộc này là cái cớ để độc quyền và cảnh báo sẽ có biện pháp đáp trả nếu nó được dùng để nhắm vào các công ty Trung Quốc. Chưa rõ vấn đề này có được đưa ra tại hội nghị thượng đỉnh hay không.
8. Chính sách chính thức của Mỹ về Đài Loan có vẻ khó thay đổi (trên văn bản), nhưng những phát biểu không chính thức có thể quan trọng hơn.
Bắc Kinh có thể tiếp tục yêu cầu Mỹ chuyển từ “không ủng hộ” độc lập của Đài Loan sang “phản đối” nó, và muốn có tiếng nói trong các vụ bán vũ khí. Theo thông tin được đưa ra, Bắc Kinh đã dọa hủy cuộc gặp nếu các thương vụ bán vũ khí mới được tiến hành. Một số ý kiến cho rằng các thương vụ này sẽ không diễn ra cho đến năm sau, trong khi Bắc Kinh vẫn tiếp tục gia tăng các cuộc tập trận quân sự quanh Đài Loan.
Vào tháng 5, ông Trump gọi việc bán vũ khí là “con bài mặc cả” và nói rằng Sáu Đảm bảo (Six Assurances) có vẻ không còn phù hợp, điều này còn đi xa hơn những gì Bắc Kinh mong đợi. Tuy vậy, cần lưu ý rằng chính quyền chưa chính thức thay đổi chính sách vào tháng 5, nên khả năng thay đổi chính thức vào tháng 9 cũng khó xảy ra. Tuy nhiên, những phát biểu không kịch bản, mang tính cá nhân của ông Trump có thể có tác động lớn không kém bất kỳ thay đổi chính sách chính thức nào.
9. Về Iran, rủi ro đang tăng lên trong khi ông Trump vẫn tỏ ra thờ ơ.
Tại hội nghị thượng đỉnh ở Bắc Kinh vào tháng 5, ông Trump nói rằng ông không yêu cầu ông Tập giúp đỡ về vấn đề Iran. Khi đó, Hải quân Mỹ đang phong tỏa eo biển Hormuz và chặn các tàu chở dầu đi đến Trung Quốc. Kể từ đó, chiến dịch “Operation Economic Outcast” của Bộ Tài chính Mỹ đã làm tình hình căng thẳng hơn, khi có khả năng áp dụng các biện pháp trừng phạt thứ cấp đối với các tổ chức Trung Quốc.
Rủi ro còn tăng thêm ở một khía cạnh khác. Theo các thông tin được đưa ra, một số thực thể Trung Quốc đã cung cấp ảnh vệ tinh dùng để nhắm vào các căn cứ quân sự của Mỹ, tương tự loại ảnh mà họ từng cung cấp cho Nga trong cuộc chiến ở Ukraine. Điều này khiến Quốc hội Mỹ lo ngại. Tuy nhiên, khi được hỏi, ông Trump lại gạt bỏ vấn đề này hoàn toàn.
10. Vấn đề fentanyl có vẻ đã êm dịu hơn.
Tại Busan, Mỹ đã giảm một nửa thuế liên quan đến fentanyl, đổi lại việc Trung Quốc siết chặt kiểm soát các tiền chất hóa học dùng để sản xuất ma túy. Từ đó đến nay, hai bên đã hợp tác khá tốt trong thực thi pháp luật. Nhưng cho đến trước tuần này, chưa có cam kết mới nào được công bố. Có thể cuộc đối thoại sắp tới sẽ có vài thông báo mang tính biểu tượng, chẳng hạn về hợp tác pháp luật, nhưng hiện chưa ai biết chắc.
Những điều cần theo dõi đến thứ Sáu:
Đến thứ Sáu, chúng ta sẽ có thêm thông tin về:
- Lệnh đình chiến được gia hạn vài tháng hay vài năm.
- Ủy ban Thương mại có đưa ra danh sách sản phẩm thực sự cho các cam kết mua hàng hay không.
- Đối thoại về AI trở nên “dày” (có nội dung thực chất) hay vẫn “mỏng” (hình thức).
- Ngôn ngữ về Đài Loan có thay đổi hay không.
Ngoài ra, có thể còn phát sinh những vấn đề khác. Tuy nhiên, những câu hỏi lớn hơn về hướng đi của quan hệ Mỹ – Trung, cũng như liệu giai đoạn tương đối yên ổn này có tiếp tục hay không, có lẽ sẽ được quyết định bởi những biến cố bất ngờ hơn là bởi hội nghị thượng đỉnh.
Nội dung này chỉ thể hiện quan điểm của tác giả. Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR) là một tổ chức độc lập, phi đảng phái, không đưa ra lập trường chính thức về các vấn đề chính sách.