Nguồn: Gene Sharp. The Politics of Nonviolent Action.

Phong trào Duy Tân dịch.

Chương 4: Bất hợp tác kinh tế: Đình công

Mục 4.1. Đình công biểu tượng 

97. Đình công phản đối

Đình công phản đối (còn gọi là đình công tượng trưng hay đình công biểu tình) là hình thức người lao động ngừng làm việc trong một khoảng thời gian ngắn đã được báo trước — có thể chỉ 1 phút, 1 giờ, 1 ngày, hoặc lâu nhất là 1 tuần. Mục đích là để bày tỏ rõ quan điểm và cảm xúc của họ về một vấn đề nào đó — có thể là kinh tế, chính trị, hoặc vấn đề khác — mà không đưa ra yêu cầu cụ thể nào.

Mục tiêu chính là để cho thấy:

• Người lao động rất quan tâm đến vấn đề đó
• Họ có đủ khả năng để tổ chức một cuộc đình công lớn hơn, mạnh hơn nếu cần
• Qua đó, cảnh báo chính quyền hoặc giới chủ nên xem xét nghiêm túc ý kiến của họ

Ngoài ra, cách này còn giúp thu hút sự chú ý của cả người lao động và công chúng.

Đình công tượng trưng thường được dùng trong các trường hợp sau:

• Ở giai đoạn đầu của một cuộc đấu tranh dài hơi, để người lao động dần quen với ý tưởng đình công
• Khi công đoàn chưa chuẩn bị sẵn sàng cho một cuộc đình công kéo dài
• Khi lo sợ đình công dài sẽ khiến chính quyền hoặc giới chủ trả đũa mạnh hơn mức người lao động có thể chịu đựng vào lúc đó
• Khi không muốn gây thiệt hại quá lớn cho nền kinh tế

Hình thức này cũng có thể được kết hợp với các cách khác, như: giữ im lặng trong một khoảng thời gian, tổ chức ngày “ở nhà không đi làm”, v.v.

Ngoài ra còn có nhiều biến thể khác, như: tổng đình công mang tính phản đối (áp dụng cho toàn quốc), đình công phản đối chỉ trong một ngành nghề cụ thể, hoặc đình công để ủng hộ mang tính biểu tình…

Vào ngày 15/1/1923, chỉ bốn ngày sau khi Pháp và Bỉ đưa quân chiếm vùng Ruhr (Đức), người dân sống ở vùng Ruhr và vùng Rhineland bị chiếm đóng đã tổ chức một cuộc đình công kéo dài 30 phút, nhằm thể hiện quyết tâm chống lại quân chiếm đóng.

Một cuộc đình công khác kéo dài một ngày đã diễn ra tại Amsterdam vào ngày 25–26/2/1941, nhằm phản đối việc người Do Thái bị ngược đãi.

Một số ví dụ khác:

• Ngày 10/4/1959, khoảng 500 công nhân xây dựng tại một nhà máy sản xuất tên lửa ở Stevenage, hạt Hertfordshire (Anh) đã đình công trong 1 giờ để ủng hộ việc từ bỏ vũ khí hạt nhân.
• Vào 11 giờ sáng ngày 8/5/1962, khoảng 9 triệu người ở Bỉ — tức bằng một nửa dân số cả nước — đã cùng ngừng làm việc từ 10 đến 15 phút để phản đối vũ khí hạt nhân.
• Nhiều công đoàn ngành hàng hải tại Mỹ đã tổ chức đình công kéo dài một ngày để phản đối việc chính quyền chậm trễ trong việc đưa quân nhân trở về nước sau Thế chiến II (chỉ có các tàu đang ở ngoài khơi, tàu chở quân và tàu cứu trợ mới được miễn tham gia đình công này).

Trong cuộc Cách mạng Nga năm 1905, các cuộc đình công phản đối xảy ra rất thường xuyên. Ví dụ:

• Vào tháng 2, công nhân xe điện ở thành phố Astrakhan đã đình công trong một ngày.
• Vào tháng 10, công nhân ngành in ở St. Petersburg đình công trong ba ngày, để thể hiện sự ủng hộ, đoàn kết với những công nhân in đang đình công ở Moscow.

Một quan chức theo tư tưởng bảo thủ đã miêu tả về làn sóng đình công liên tiếp diễn ra ở thủ đô vào tháng 11 như sau: “Hôm nay là thợ cắt tóc đình công; ngày khác lại đến nhân viên nhà hàng, khách sạn. Vừa mới hết những cuộc đình công đó thì đến lượt các cậu bé bán báo đình công; rồi sau đó lại là nhân viên bán hàng trong các cửa tiệm.”

Vào ngày 23/4/1918, một cuộc tổng đình công phản đối kéo dài 24 giờ đã diễn ra trên khắp Ireland, được tuân thủ triệt để ở mọi nơi, chỉ trừ thành phố Belfast. Nhà văn Edgar Holt viết: “Các nhà máy ngừng hoạt động, cửa hàng và quán rượu đóng cửa, giao thông tê liệt.” Ông cho biết: “Giờ đây đã rõ ràng rằng miền Nam Ireland không có ý định tiếp tục nhẫn nhịn chờ đợi, với hy vọng mơ hồ rằng khi nào chính phủ quyết định áp đặt chế độ nghĩa vụ quân sự bắt buộc, thì việc đó sẽ đi kèm với việc trao quyền tự trị cho Ireland.”

Chú thích: Câu nói này của Edgar Holt cần được hiểu trong bối cảnh lịch sử cụ thể của Ireland vào năm 1918. Khi đó, Thế chiến I vẫn còn tiếp diễn, và chính phủ Anh đang cần thêm binh lính, nên muốn áp dụng chế độ nghĩa vụ quân sự bắt buộc (conscription) lên cả Ireland — buộc thanh niên Ireland phải đi lính, giống như đã áp dụng ở Anh, Scotland và Wales từ trước. Trong khi đó, từ lâu chính phủ Anh cũng đã hứa hẹn (và thậm chí thông qua luật) sẽ trao cho Ireland “Home Rule” — quyền tự trị, cho phép Ireland tự quản lý các vấn đề nội bộ của mình dù vẫn thuộc Vương quốc Anh. Nhưng lời hứa này liên tục bị trì hoãn, đặc biệt vì chiến tranh đang xảy ra.

Trước đó, nhiều người Ireland vẫn còn nuôi một hy vọng mơ hồ rằng nếu họ chấp nhận đi lính khi bị bắt buộc, thì đây có thể coi như một sự đánh đổi: họ đóng góp xương máu cho cuộc chiến, và đổi lại, chính phủ Anh cuối cùng sẽ thực hiện lời hứa trao quyền tự trị cho họ. Nhưng cuộc tổng đình công diễn ra ngày 23/4/1918 — với sự tham gia rộng rãi và quyết liệt trên khắp cả nước, chỉ trừ Belfast — đã cho thấy rõ ràng rằng người dân miền Nam Ireland không còn tin vào sự đánh đổi đó nữa. Họ không muốn tiếp tục im lặng chờ đợi trong hy vọng mơ hồ, mà đã chọn hành động phản kháng công khai và quyết liệt, thể hiện rằng lòng kiên nhẫn và niềm tin của họ vào lời hứa của chính phủ Anh đã cạn kiệt hoàn toàn.

Trong tuần sau khi Nga đưa quân xâm lược Tiệp Khắc vào tháng 8/1968, đã có một số cuộc đình công phản đối ngắn hạn diễn ra.

Vào giữa trưa ngày 21/8, chỉ vài giờ sau khi quân Nga tiến vào, đại diện các liên đoàn nghệ sĩ sáng tạo đã kêu gọi mọi người thực hiện một cuộc đình công phản đối kéo dài 2 phút, lời kêu gọi này được phát trên truyền hình và radio. Kết quả là mọi hoạt động trên đường phố Praha đã ngừng lại hoàn toàn.

Ngày hôm sau, một lời kêu gọi được phát từ vùng Bắc Bohemia đã dẫn đến một cuộc tổng đình công kéo dài 1 giờ, bắt đầu vào giữa trưa.

Ngày 22/8, Tuyên bố của Đại hội Đảng bất thường lần thứ 14 của Đảng Cộng sản Tiệp Khắc có kèm theo lời kêu gọi tiến hành một cuộc đình công phản đối kéo dài 1 giờ vào trưa thứ Sáu, ngày 23/8. Sáng hôm đó, người ta dán thông báo công khai kêu gọi mọi người rời khỏi đường phố Praha trong khoảng thời gian này, với câu: “Praha sẽ trở thành một thành phố chết.”

Tờ báo Rudé Právo của Đảng Cộng sản đã miêu tả cảnh tượng cuộc đình công đó ở trung tâm Praha như sau:

“Từ Bảo tàng Quốc gia, một hàng thanh niên đi xuống Quảng trường Wenceslas. Họ nắm tay nhau và hô to: ‘Hãy rời khỏi đường phố!’ Phía sau họ chỉ còn lại một khoảng trống rộng lớn của quảng trường. Tiếng còi báo động bắt đầu vang lên, hòa cùng tiếng còi xe hơi.

Những người lính trong xe tăng nhìn quanh, không hiểu chuyện gì đang xảy ra. Họ nhìn vào các tòa nhà hai bên, nhìn vào từng cửa sổ. Một số xe tăng bắt đầu đóng nắp lại. Súng máy và đại bác xoay qua xoay lại, tìm mục tiêu — nhưng chẳng có ai để bắn, không ai khiêu khích họ cả. Người dân đã tiến hành một cuộc tổng đình công, đúng như Đảng Cộng sản của chúng ta đã tuyên bố.

Chỉ trong phút chốc, Quảng trường Wenceslas trở nên trống rỗng hoàn toàn; chỉ còn bụi, giấy và áp phích bay theo gió. Những gì còn lại chỉ là xe tăng và binh lính. Không còn một người dân nào quanh họ nữa.”

98. Đình công chớp nhoáng (quickie walkout / lightning strike)

Những cuộc đình công phản đối ngắn, xảy ra tự phát, không có sự tính toán trước, nhằm mục đích “xả bớt bực dọc” hoặc phản đối những vấn đề nhỏ nhặt — được gọi là “quickie walkout” ở Mỹ, hoặc “lightning strike” (đình công sét đánh) ở Anh. Loại đình công này thường chỉ kéo dài vài giờ và chỉ có một số ít công nhân trong một nhà máy tham gia. Đây là một trong những hình thức của “đình công tự phát” (wildcat strike — đình công không được công đoàn chính thức tổ chức hoặc cho phép).

Loại đình công này khá phổ biến ở Mỹ trong thời kỳ Thế chiến II, khi các cuộc đình công lớn bị cấm. Jack Barbash đưa ra một ví dụ: công nhân tại một cửa hàng bách hóa đã tổ chức đình công chớp nhoáng vì gặp bất tiện với hệ thống trả lương mới, và vì công ty đã trình bày sai lệch về quan điểm của công đoàn đối với việc tuyển dụng một công nhân khuyết tật.

Vào mùa hè năm 1963, một cuộc đình công chớp nhoáng đã xảy ra trên hệ thống tàu điện ngầm Métro ở Paris. (Sau vụ này, chính phủ đã tìm cách thông qua luật yêu cầu phải báo trước ít nhất 5 ngày trước khi đình công.)