Nguồn: Gene Sharp. The Politics of Nonviolent Action.

Phong trào Duy Tân dịch.

Chương 1: Các phương pháp phản kháng và thuyết phục bất bạo động

Mục 1.10. Rút lui và khước từ

Nhóm phương pháp cuối cùng trong hệ thống phản kháng và thuyết phục bất bạo động bao gồm những hành vi mà người dân, trong thời gian ngắn hoặc ở phạm vi rất hạn chế, chủ động ngừng thực hiện một số thói quen thường ngày, hoặc từ bỏ một danh hiệu đang nắm giữ. Những hình thức này đã mang sắc thái của bất hợp tác, đặc biệt là bất hợp tác xã hội. Dẫu vậy, yếu tố bất hợp tác ở đây chủ yếu mang tính biểu tượng; mục đích cốt lõi vẫn là thể hiện thái độ phản đối và tạo sức thuyết phục.

51. Bỏ họp

Một nhóm người, một phái đoàn, hoặc thậm chí một cá nhân đơn lẻ đều có thể bày tỏ thái độ phản đối chính trị bằng cách bỏ ra về giữa chừng một hội nghị, đại hội, cuộc họp hay buổi thảo luận, trước khi chương trình kết thúc. Chẳng hạn, vào năm 1920, trong giới công đoàn Nga – kể cả không ít đảng viên Cộng sản – đã dấy lên làn sóng phản đối mạnh mẽ trước việc chính phủ mở rộng quyền kiểm soát đối với các công đoàn và hoạt động của chúng. Thái độ phản kháng ấy được thể hiện qua hành động bỏ họp tập thể tại phiên họp toàn thể mở rộng của Tsektran (Ủy ban Giao thông Vận tải Trung ương Liên hợp) diễn ra vào tháng 12 năm đó: “Các đại biểu cộng sản của công nhân ngành vận tải đường thủy, cùng với đông đảo công nhân đường sắt, đã rời khỏi phòng họp để tỏ thái độ phản đối.”

Ở ít nhất hai lần, ngay cả Thống chế Wilhelm Keitel – Tổng Tham mưu trưởng Bộ Chỉ huy Tối cao Quân đội Đức, người vốn nổi tiếng là luôn răm rắp tuân lệnh – cũng từng bỏ ra khỏi phòng họp với Hitler. Lần đầu là vào tháng 4 năm 1940, khi ông rời đi ngay sau khi bị Hitler khiển trách nặng nề trước mặt nhiều người khác. Nguyên nhân là Keitel phản đối quyết định chuyển giao quyền quản lý Na Uy – khi đó đang bị chiếm đóng – từ tay Tổng tư lệnh quân đội Đức tại đây sang cho Gauleiter Josef Terboven, người sau này trở thành Reichskommissar (Ủy viên Đế chế). Lần thứ hai là vào cuối tháng 8 năm 1940: sau khi Hitler nổi giận bác bỏ thẳng thừng bản ghi nhớ trong đó Keitel bày tỏ sự phản đối việc phát động chiến tranh với Liên Xô, đồng thời khước từ luôn đơn xin từ chức của ông, Keitel một lần nữa “bỏ ra khỏi phòng mà không nói một lời.”

52. Sự im lặng

Sự im lặng của cả một tập thể cũng là một phương thức được dùng để bày tỏ sự lên án về mặt đạo đức. Sự im lặng này có thể là cách chính để thể hiện thái độ phản đối, hoặc cũng có thể chỉ là một hình thức hỗ trợ, kết hợp cùng với một phương thức khác — chẳng hạn như một cuộc diễu hành hay một cuộc biểu tình ngồi tại nhà. Trong số các ví dụ được nêu ra ở đây, có khá nhiều trường hợp xảy ra tại Đức.

Trong cuộc đảo chính Kapp (Kapp Putsch) diễn ra ở Berlin năm 1920, người dân Berlin đã hoàn toàn không muốn dính dáng gì đến số ít những người lên tiếng bênh vực cho những kẻ đảo chính. Có một người ủng hộ Kapp trèo lên cầu Potsdamer và phát biểu chống lại chính quyền hợp pháp, gọi Tổng thống là “Vua Ebert” — nhưng đáp lại, người này chỉ nhận được sự im lặng lạnh lùng từ đám đông.

Đến ngày 27 tháng 9 năm 1938, khi người dân Berlin tin rằng chiến tranh vì vấn đề Tiệp Khắc đang đến gần, họ đã đón nhận đoàn xe tăng diễu hành qua đường Wilhelmstrasse — để Hitler duyệt binh — bằng một thái độ thù địch rõ ràng. Người dân hoặc là bỏ đi, không chịu xem, hoặc là đứng đó trong “sự im lặng tuyệt đối”.

Vào ngày 16 tháng 6 năm 1953, một đoàn ít nhất hai nghìn công nhân biểu tình ở Đông Berlin đã đi ngang qua Đại sứ quán Liên Xô mới trên đại lộ Unter den Linden trong sự im lặng hoàn toàn.

Sau khi cuộc nổi dậy bị đàn áp, các công nhân tại nhà máy Zeiss ở thành phố Jena đã đáp lại những bài phát biểu và lời kêu gọi từ các đại diện của Đảng Xã hội Chủ nghĩa Thống nhất (SED) bằng “một bức tường im lặng lầm lì, cứng rắn” — nghĩa là họ hoàn toàn không phản ứng, không nói một lời nào, thể hiện sự bất mãn và không chấp nhận những gì được nói ra.

Ngày 22 tháng 10 năm 1956, khi biết tin về tình trạng bất ổn và nổi dậy đang diễn ra ở Ba Lan, người dân Hungary đã tổ chức một cuộc biểu tình trong im lặng bên ngoài Đại sứ quán Ba Lan.

Sau đó, trong suốt cuộc Cách mạng Hungary năm 1956, người ta còn quan sát thấy những cuộc biểu tình theo kiểu “giờ im lặng” (silent hour) diễn ra ở nhiều nơi trong thành phố Budapest, thường vào khoảng từ 1 giờ đến 2 giờ chiều. Sau khi được thông báo qua tờ rơi, áp phích hoặc truyền miệng, rất nhiều người dân đã vội vã về nhà để tránh phải ra đường trong khoảng thời gian đó, hoặc đứng nép vào các cửa ra vào đúng vào giờ đã hẹn trước — như một cách để cùng nhau thể hiện sự phản đối trong im lặng.

Tại Anh, trong cuộc tuần hành Aldermaston lần đầu tiên vào năm 1958 với sự tham gia của tám nghìn người, chặng đường cuối cùng — dài khoảng một dặm, khi đoàn người tiến gần đến cơ sở nghiên cứu vũ khí hạt nhân — đã được thực hiện hoàn toàn trong im lặng.

Năm 1962, để đáp lại một tờ rơi kêu gọi phụ nữ thành phố Madrid thể hiện tinh thần đoàn kết với hàng chục nghìn công nhân đang đình công ở các mỏ than vùng Asturias, các tỉnh Basque, và nhiều nơi khác trên đất Tây Ban Nha, nhiều phụ nữ đã tập trung đến Puerta del Sol — quảng trường trung tâm mang tính lịch sử của Madrid — để thể hiện “sự ủng hộ trong im lặng”.

Vào ngày 15 tháng 5 năm 1962, họ đi bộ quanh quảng trường, từng người một hoặc đi theo cặp hai người. Cảnh sát mật đã lặng lẽ bắt giữ bảy mươi người trong số đó — trong đó có nhiều phụ nữ có tiếng tăm và cả những người là vợ của các nhân vật quan trọng trong xã hội. Ngày hôm sau, họ bị xử phạt tiền, với mức phạt dao động từ một nghìn đến hai mươi lăm nghìn peseta (đơn vị tiền Tây Ban Nha thời đó).

Khi một đại biểu Cuba theo đường lối cứng rắn phát biểu tại Đại hội lần thứ 23 của Đảng Cộng sản Liên Xô ở Moskva, kêu gọi chấp nhận mọi rủi ro để đánh bại Mỹ trong cuộc chiến tại Việt Nam, bài phát biểu của ông ta đã chỉ nhận được sự im lặng từ những người có mặt, chứ không hề có tiếng vỗ tay hưởng ứng.

Trong thời gian xảy ra tranh cãi về quyền tự do ngôn luận tại Đại học California ở Berkeley năm 1964, vào một buổi tối (khoảng đầu tháng 10), một nhóm sinh viên phản đối phong trào tự do ngôn luận đã la ó, quấy rối những sinh viên đang biểu tình, thậm chí còn ném trứng và đầu thuốc lá đang cháy vào họ.

Những người biểu tình chỉ đáp lại bằng cách im lặng hoàn toàn, không phản ứng gì cả. Sau 45 phút liên tục khiêu khích mà không nhận được bất kỳ phản hồi nào, nhóm gây rối cuối cùng đã tự bỏ đi.

Sự im lặng là đặc điểm chủ đạo trong lễ tang tưởng niệm Jan Palach — sinh viên đã tự thiêu vào tháng 1 năm 1969 để phản đối việc Liên Xô chiếm đóng đất nước mình. Ủy ban hành động sinh viên khi đó tuyên bố: “Trong hoàn cảnh này, sự im lặng tuyệt đối sẽ là cách tốt nhất để bày tỏ cảm xúc thật của chúng ta.”

Chính buổi lễ tang được mô tả là “diễn ra trong sự im lặng và trật tự tuyệt đối”. “Chuông từ hàng chục ngôi giáo đường vang lên, ngân dài trên khắp thành phố đang chìm trong tĩnh lặng.”

53. Từ bỏ các tước hiệu và danh dự

Một phương thức khác để bày tỏ quan điểm là từ bỏ các tước hiệu hay danh dự đặc biệt do chính quyền – đối tượng của phong trào đấu tranh – đã trao tặng, hoặc mới đề nghị trao tặng. Hành động này có thể là tự nguyện trả lại các tước hiệu danh dự, huân chương, chức vụ danh dự, hoặc xin rút khỏi những tổ chức có uy tín vốn gắn bó chặt chẽ với lập trường của chính quyền đối lập. Đây vừa là một hình thức hy sinh cá nhân vì lý tưởng chung, vừa là cách góp phần làm xói mòn uy tín và quyền lực của chính quyền đó.

Chẳng hạn, trong các cuộc đấu tranh bất bạo động tại Ấn Độ, đông đảo binh sĩ người Sikh đã hoàn trả huân chương chiến tranh của mình, trong khi hàng nghìn người Ấn Độ khác cũng từ bỏ các tước hiệu danh dự đã được phong tặng. Nhà thơ lừng danh Rabindranath Tagore đã khước từ tước hiệu hiệp sĩ do Hoàng gia Anh ban tặng. Trong phong trào đấu tranh dân tộc của Triều Tiên chống lại ách cai trị của Nhật Bản giai đoạn 1919–1922, một số người Triều Tiên từng được chính quyền Nhật phong tước quý tộc cũng tuyên bố từ bỏ những tước hiệu ấy. Năm 1963, Bertrand Russell đã trả lại Huân chương Hòa bình Carl von Ossietzky do Hội đồng Hòa bình Đông Đức trao tặng, để phản đối việc chính quyền Đông Đức từ chối trả tự do cho Heinz Brandt – người từng bị giam cầm dưới cả chế độ Đức Quốc xã lẫn chính quyền Cộng sản trong một thời gian dài. (Sau này, Brandt được Tổ chức Ân xá Quốc tế vinh danh là “Tù nhân của Năm”.)

54. Quay lưng lại

Sự phản đối trong im lặng có thể được nhấn mạnh thêm bằng cách quay lưng lại (dù đang đứng hay đang ngồi) với người hoặc những người đang là đối tượng, hoặc đại diện cho phe đối lập. Ví dụ, năm 1771, Thống đốc Hutchinson của Vịnh Massachusetts ra thông báo kêu gọi mọi người ăn chay và cầu nguyện vào một ngày nhất định. Trong thông báo đó, ông có nhắc đến việc tạ ơn vì “vẫn còn giữ được các đặc quyền của chúng ta” — nhưng câu này lại ngầm ý ca ngợi, ủng hộ các chính sách của nước Anh đối với thuộc địa. Chính vì vậy, những người theo phe cấp tiến (phản đối Anh) cảm thấy bị xúc phạm nặng nề khi nghe câu nói đó.

Bản tuyên bố này được yêu cầu phải đọc tại các nhà thờ, nhưng theo Philip Davidson ghi lại: “Chỉ duy nhất Mục sư Pemberton, trong số các mục sư ở Boston, chịu đọc bản tuyên bố đó — và ông làm vậy chỉ vì Thống đốc là một thành viên trong giáo đoàn của ông — và ông đọc trong một trạng thái rõ ràng là bối rối, ngượng ngùng, vì rất nhiều giáo dân đã quay lưng lại hoặc bỏ ra khỏi nhà thờ ngay khi đó.”

Sau những ngày đầy biến động của cuộc nổi dậy Đông Đức diễn ra vào ngày 16-17 tháng 6, đến ngày 18 tháng 6 năm 1953, những công nhân đình công ở Đông Berlin đã trở lại nhà máy, nhưng họ từ chối làm việc. “Họ ngồi xổm trước các máy tiện và bàn làm việc của mình, và quay lưng lại với các cán bộ của Đảng” — như một cách để bày tỏ sự bất tuân và phản kháng trong im lặng, mà không cần phải nói ra lời nào.

Những cách làm vừa nói ở trên (như im lặng, quay lưng) chủ yếu chỉ mang tính tượng trưng — nghĩa là người dân dùng nó để bày tỏ thái độ hay cảm xúc phản đối, chứ chưa thực sự gây ảnh hưởng lớn đến đối phương. Nhưng phần lớn các cách đấu tranh bất bạo động khác lại có tác động thực chất hơn nhiều. Đó là khi người dân thật sự từ chối hợp tác với đối phương theo một cách nào đó mà trước đây họ chưa từng làm, hoặc họ ngừng hẳn một sự hợp tác mà trước giờ họ vẫn đang duy trì.

Và chính những cách làm mang tính thực chất này — chứ không chỉ đơn thuần là biểu tượng — sẽ là nội dung chúng ta tìm hiểu tiếp theo.