Nguồn: Gene Sharp. The Politics of Nonviolent Action.
Phong trào Duy Tân dịch.
Chương 4: Bất hợp tác kinh tế: Đình công
Mục 4.7. Kết hợp giữa đình công và đóng cửa kinh tế
118. Bãi thị (Hartal)
Bãi thị (Hartal) là một phương pháp đấu tranh bất bạo động của Ấn Độ, trong đó đời sống kinh tế của một khu vực tạm ngừng lại một cách tự nguyện, nhằm thể hiện sự bất bình sâu sắc đối với một sự kiện, chính sách hay tình trạng nào đó. Mục đích của hartal không phải để gây áp lực kinh tế, mà để truyền tải nỗi đau buồn, sự quyết tâm, sự ghê tởm, hoặc cảm xúc đạo đức/tôn giáo về vấn đề đang bị phản đối. Vì vậy, dù hình thức bên ngoài mang tính kinh tế, bản chất thực sự của hartal là một hành động phản kháng mang tính biểu tượng.
Hartal thường chỉ kéo dài 24 giờ, hiếm khi kéo dài đến 48 giờ hoặc lâu hơn trong những trường hợp cực kỳ nghiêm trọng. Hartal thường diễn ra trong phạm vi một thành phố hay một làng, nhưng cũng có thể lan rộng ra một vùng lớn hơn, kể cả toàn quốc.
So với đình công thông thường, hartal nhấn mạnh nhiều hơn vào tính tự nguyện — thậm chí có khi người lao động chỉ nghỉ làm sau khi đã xin phép chủ của mình. Ngoài ra, các chủ tiệm và doanh nhân cũng tham gia đầy đủ bằng cách đóng cửa hàng và nhà máy của họ.
Đây là một hình thức đấu tranh bất bạo động đã có từ thời Ấn Độ cổ đại. Khi đó, người dân dùng hartal để phản đối vua hoặc hoàng tử, nhằm cho họ thấy rằng một sắc lệnh hay chính sách nào đó không được lòng dân chúng. Ngoài ra, hartal còn được dùng vào những ngày quốc gia để tang.
Gandhi đã sử dụng lại phương pháp cổ xưa này trong các phong trào đấu tranh do ông lãnh đạo. Ông thường dùng hartal vào lúc bắt đầu một cuộc đấu tranh, với mục đích: giúp những người tham gia “thanh lọc” tinh thần, kiểm tra mức độ quyết tâm của họ đối với vấn đề, đồng thời khơi dậy sự chú ý và suy nghĩ của cả người dân và đối phương.
Ví dụ, hartal được sử dụng vào lúc khởi đầu chiến dịch satyagraha (đấu tranh bất bạo động) trên toàn Ấn Độ để phản đối Dự luật Rowlatt năm 1919, và cũng được dùng vào đầu và trong suốt chiến dịch satyagraha đòi độc lập năm 1930-31, đặc biệt là để phản đối việc bắt giữ các lãnh đạo quan trọng.
119. Đóng cửa kinh tế
Đóng cửa kinh tế là tình trạng toàn bộ hoạt động kinh tế bị tê liệt, khi không chỉ người lao động đình công, mà cả ban quản lý, doanh nhân, các tổ chức thương mại và tiểu thương cũng đồng thời ngừng mọi hoạt động kinh doanh của mình.
Vì vậy, hình thức này mang đặc điểm của cả hai loại đấu tranh: đình công (của người lao động) và tẩy chay kinh tế (của giới kinh doanh).
Những xu hướng như thế này thường có thể xuất hiện trong các cuộc tổng đình công nhằm đạt được mục tiêu chính trị được nhiều người ủng hộ.
Các cuộc đóng cửa kinh tế có thể khác nhau về nhiều mặt: mức độ ngừng hoạt động của từng loại hình kinh tế khác nhau (nhà máy, cửa hàng, dịch vụ…), cũng như mức độ tham gia của doanh nhân, ban quản lý và các bên liên quan khác — giống như mức độ tham gia trong một cuộc tổng đình công cũng có thể rất khác nhau tùy từng trường hợp.
Vào cuối năm 1905, một cuộc đóng cửa kinh tế trên toàn quốc đã trở thành một trong những yếu tố góp phần giúp Phần Lan khôi phục lại quyền tự trị của mình trong Đế quốc Nga. Các chủ doanh nghiệp Phần Lan đã thể hiện sự đoàn kết bằng cách vẫn trả lương đầy đủ cho nhân viên trong suốt thời gian đình công, dù công việc không diễn ra.
Nhà nghiên cứu J. Hampden Jackson viết: “Tàu hỏa ngừng chạy, điện báo ngừng hoạt động, các nhà máy trống trơn không người. Cả nước tự nguyện đồng lòng làm theo: cửa hàng, văn phòng, trường học, nhà hàng đều đóng cửa. Cảnh sát cũng đình công, còn sinh viên đại học thì tự lập ra các nhóm để giữ trật tự trong thành phố… Không có bất kỳ sự đổ máu nào; đây chỉ đơn giản là một cuộc kháng cự thụ động, nhưng được cả một dân tộc đồng lòng ủng hộ. Chỉ sau sáu ngày, một chính quyền theo hiến pháp với các cuộc bầu cử tự do đã được thành lập — dù vài năm sau đó, chế độ Sa hoàng Nga lại một lần nữa cố gắng áp đặt chính sách Nga hóa lên Phần Lan.”
Tại Esbjerg, Đan Mạch, một cuộc đóng cửa kinh tế đã xảy ra vào ngày 11/7/1943 — không chỉ công nhân bỏ về nhà, mà cả các quan chức cũng nghỉ việc, và các thương nhân đóng cửa hàng loạt cửa hàng.
Tại Port-au-Prince, Haiti, vào tháng 12/1956, Tướng Paul Magliore — người nắm quyền từ năm 1946 — đã phải đối mặt với một cuộc đóng cửa kinh tế lớn, nhằm phản đối luật thiết quân luật sửa đổi do ông ban hành. Cuộc đóng cửa này bao gồm một cuộc tổng đình công của người lao động, cùng với việc các chủ doanh nghiệp và quản lý tự đóng cửa cơ sở của mình.
Hầu như toàn bộ hoạt động kinh tế bị ngừng lại: các cơ sở xăng dầu, bến cảng, phần lớn chợ, các cửa hàng ở trung tâm thành phố, trường học và ngân hàng đều đóng cửa. Công chức đình công, luật sư từ chối tham gia các vụ kiện tại tòa, thậm chí một số bệnh viện cũng bị ảnh hưởng bởi đình công.
Một câu miêu tả lúc đó: “Sự phản kháng hoàn toàn mang tính thụ động. Người dân Haiti đơn giản là không làm việc gì cả.”
Sau khi Magliore từ chức Tổng thống vào ngày 12/12, tình trạng đóng cửa kinh tế vẫn tiếp diễn, vì người dân còn yêu cầu ông phải rời khỏi cả quân đội. Yêu cầu này càng có thêm sức nặng khi nhận được sự ủng hộ từ chính quân đội, và từ Sứ thần Tòa Thánh (đại diện của Giáo hoàng). Đến ngày 14/12, có tin cho biết Magliore đã rời khỏi đất nước, sang sống lưu vong tại Jamaica.
Trong cuộc đấu tranh của Phật giáo chống lại chế độ Ngô Đình Diệm năm 1963, phần lớn các cửa hàng ở Huế đã đóng cửa ít nhất hai lần để ủng hộ phong trào phản đối chính quyền. Tuy nhiên, không rõ liệu hành động này có kèm theo việc đóng cửa các lĩnh vực kinh tế khác của thành phố hay không.
Qua các ví dụ đã nêu, có thể thấy đình công từng được sử dụng cho nhiều mục tiêu chính trị. Trong một số trường hợp — như khi công chức đình công — bản thân sự kiện đó đã mang cả yếu tố của “bất hợp tác chính trị”, không chỉ đơn thuần là đình công vì lý do kinh tế.
Ngoài ra, trong những trường hợp mà một số hình thức đình công là bất hợp pháp, hoặc vẫn tiếp diễn dù chính phủ đã ra lệnh cấm (ví dụ như một cuộc đóng cửa kinh tế nhằm lật đổ chính quyền), thì ranh giới giữa “bất hợp tác kinh tế” và “bất hợp tác chính trị” cũng trở nên mờ nhạt, đan xen vào nhau.
Tiếp theo, chúng ta sẽ chuyển sang tìm hiểu các phương pháp bất hợp tác chính trị, và xem xét chúng một cách chi tiết hơn.