Nguồn: Gene Sharp. The Politics of Nonviolent Action.

Phong trào Duy Tân dịch.

Chương 1: Các phương pháp phản kháng và thuyết phục bất bạo động

Mục 1.7: Diễu hành

Một số phương pháp phản kháng và thuyết phục bất bạo động nổi tiếng nhất thuộc nhóm các hình thức diễu hành, tức là người tham gia đi bộ hoặc tuần hành. Năm phương thức phổ biến của hình thức này được trình bày dưới đây.

38. Tuần hành

Tuần hành, với tư cách là một hình thức phản kháng và thuyết phục bất bạo động, được thực hiện khi một nhóm người cùng đi bộ theo một cách có tổ chức đến một địa điểm cụ thể, nơi được xem là có ý nghĩa trực tiếp và đặc biệt đối với vấn đề đang tranh chấp. Thời gian của một cuộc tuần hành có thể kéo dài từ một hoặc hai giờ đến vài tuần, thậm chí lâu hơn. Người tham gia có thể mang hoặc không mang áp phích, biểu ngữ, và có thể phát hoặc không phát tờ rơi cho những người đứng xem.

Tháng 5 năm 1765, năm mươi nghìn thợ dệt người Anh tập trung tại Spitalfields rồi theo ba tuyến đường khác nhau tiến về Westminster, London, để kiến nghị chính quyền có biện pháp hỗ trợ nhằm chống lại sự cạnh tranh từ ngành tơ lụa của Pháp.

Các cuộc tuần hành cũng diễn ra nhiều lần trong Cách mạng Nga năm 1905. Trong Cuộc Tổng đình công Tháng Mười năm 1905, những công nhân đường sắt đình công tại Tashkent đã tuần hành đến nhà ở của Toàn quyền, nhưng bị quân đội chặn lại mà không xảy ra đổ máu.

Sau khi “Tuyên ngôn Tháng Mười” được ban hành — theo đó Sa hoàng cam kết trao các quyền tự do dân sự, mở rộng quyền bầu cử cho những nhóm trước đó bị loại khỏi quyền này, đồng thời thiết lập nguyên tắc luật pháp phải được Duma chấp thuận và các quan chức phải chịu sự giám sát của Duma — người dân tại nhiều thành phố trên khắp Đế quốc Nga đã tuần hành đến tư dinh của các thống đốc hoặc đến các Duma thành phố để ăn mừng và đưa ra thêm những yêu cầu, đặc biệt là yêu cầu trả tự do cho các tù nhân chính trị.

Những ví dụ khác bao gồm nhiều cuộc tuần hành của khoảng ba nghìn người được tổ chức đồng thời đến các tòa nhà lãnh sự nước ngoài tại Seoul vào năm 1919, nhằm cho thế giới thấy rằng người Triều Tiên phản đối sự cai trị của Nhật Bản; cuộc Tuần hành Muối của Gandhi năm 1930 đến bãi biển Dandi, nơi ông thực hiện hành động bất tuân dân sự bằng cách tự làm muối; và cuộc tuần hành dài sáu nghìn dặm từ San Francisco đến Moskva, diễn ra từ ngày 1 tháng 12 năm 1960 đến ngày 8 tháng 10 năm 1961, do những người theo chủ nghĩa hòa bình thực hiện nhằm kêu gọi giải trừ vũ khí đơn phương.

Ngày 22 tháng 2 năm 1943, một quan chức Bulgaria và một quan chức Đức đã ký “Thỏa thuận về việc trục xuất đợt đầu tiên gồm hai mươi nghìn người Do Thái đến các vùng lãnh thổ phía Đông của Đức”. Tuy nhiên, các nhóm cách mạng ở Sofia đã kêu gọi người dân Bulgaria đứng trước nhà của người Do Thái và tập trung tại các khu phố của người Do Thái, kiên quyết không để những người này bị trục xuất.

Ngày 24 tháng 5 năm 1943, Matei Yulzari viết rằng người Do Thái ở Sofia đã tổ chức một cuộc biểu tình, trong đó có nhiều người Bulgaria không phải Do Thái cũng tham gia: Cuộc biểu tình bắt đầu từ giáo đường Do Thái ở một khu ngoại ô, nơi Giáo sĩ Daniel Zion cùng một số thanh niên phát biểu trước đám đông.

Đám đông bắt đầu một cuộc tuần hành đầy ấn tượng, dự định nhập vào cuộc biểu tình của các sinh viên đại học và cùng tiến đến cung điện hoàng gia để phản đối những hành động tàn bạo mà người Do Thái đang phải chịu đựng.

Sau những cuộc đụng độ với cảnh sát là hàng loạt vụ bắt giữ.

Cuộc biểu tình quy mô lớn này khiến chính quyền lo sợ, và họ đã không thực hiện giai đoạn thứ hai trong kế hoạch trục xuất — đưa người Do Thái đến Ba Lan, nơi người Do Thái trên khắp châu Âu đã bị đưa đến để hành quyết. Lo ngại rằng tình trạng bất ổn trong nước sẽ bùng phát, chính phủ Phát xít và nhà vua buộc phải từ bỏ kế hoạch đưa người Do Thái Bulgaria đến các trại tử thần.

Tại tỉnh Oriente của Cuba vào cuối năm 1956, dưới chế độ Batista, người ta đưa tin rằng thi thể của hai mươi chín thanh niên Cuba đã được giao trả trong tình trạng bị tra tấn và cắt xẻo nghiêm trọng, như một hành động trả đũa của chính quyền đối với cuộc nổi dậy tháng 11. Sau đó, tại Santiago tiếp tục xảy ra những vụ giết người và trả thù lẫn nhau.

Ngày 2 tháng 1 năm 1957, binh lính tại Santiago bắt giữ William Soler, một cậu bé mười bốn tuổi. Thi thể bị tra tấn dã man của cậu bị vứt tại một bãi đất trống vào đêm hôm sau. Robert Taber viết:

Vào lúc mười giờ sáng [ngày 4 tháng 1], khoảng bốn mươi phụ nữ mặc đồ đen rời khỏi Nhà thờ Dolores… và chậm rãi tiến thành một đoàn rước, vừa đồng thanh cầu nguyện vừa lần tràng hạt, đi dọc Calle Aguilera… Đi đầu là mẹ của William Soler, cùng với những người mẹ của các thanh niên khác đã bị cảnh sát và binh lính sát hại…

Trên đầu họ là một biểu ngữ lớn màu trắng với dòng chữ màu đen: Cesen los asesinatos de nuestros hijos. (“Hãy chấm dứt việc sát hại những người con của chúng tôi.”)

Khi họ đi qua công viên rồi tiến vào khu phố buôn bán, những phụ nữ khác lần lượt gia nhập đoàn. Khi vừa đi qua dãy phố đầu tiên, số người đã lên tới hai trăm, rồi tám trăm, rồi một nghìn. Ở mỗi bước đi, lại có thêm phụ nữ rời khỏi các cửa hàng để nhập vào đoàn, chậm rãi tiến về phía trước qua những con phố lát đá hẹp. Một vài cảnh sát đứng tại các ngã tư nhưng hoàn toàn bất lực. Đàn ông đứng nhìn từ các cửa ra vào, nhiều người bật khóc vì xấu hổ khi những người phụ nữ đi qua. Âm thanh duy nhất là tiếng họ lẩm nhẩm lời cầu nguyện và tiếng gót giày gõ nhịp như trong một đám tang.

Tại một ngã tư, một chiếc xe jeep chở đầy binh lính bất ngờ xuất hiện. Họ chĩa súng máy vào đoàn người và chặn đường. Những người phụ nữ im lặng đứng chờ. Cuộc biểu tình tiếp tục thu hút thêm người, đến mức tràn sang các con phố lân cận và làm tê liệt toàn bộ giao thông.

Khi binh lính tìm cách giải tán đoàn biểu tình, chen vào đám đông dày đặc để đẩy người dân ra, những người phụ nữ chỉ đơn giản mở lối cho họ đi qua, rồi lại khép đội hình. Những người mẹ kiên quyết không để mình bị kích động thành bất kỳ hành động chống trả bằng vũ lực nào, mà chỉ đứng đó trong sự bình thản và đầy phẩm giá, cho đến khi binh lính từ bỏ những nỗ lực vô ích và hổ thẹn quay đi.

Sau đó, những người phụ nữ bắt đầu lặng lẽ giải tán. Một bộ phận trong đoàn tiếp tục đi đến tòa thị chính và các văn phòng của một số tờ báo để gửi kiến nghị, yêu cầu chấm dứt chế độ khủng bố và khôi phục pháp quyền dân sự. Rồi những người phụ nữ ấy cũng lặng lẽ trở về nhà.

Cuộc tuần hành của những người mẹ tại Santiago có ý nghĩa đặc biệt, bởi đây là hành động công khai đầu tiên báo hiệu sự khởi đầu của một cuộc kháng cự dân sự có tổ chức, diễn ra trên quy mô rộng lớn và đạt hiệu quả đáng kể tại Cuba, dưới sự dẫn dắt của phong trào fidelista.

39. Diễu hành

Diễu hành, với tư cách là một hình thức biểu tình hoặc thuyết phục, là việc một nhóm người đi bộ có tổ chức nhằm thu hút sự chú ý đến những bất bình hoặc quan điểm của mình. Diễu hành khác với tuần hành ở chỗ, mặc dù có một điểm kết thúc cụ thể, nhưng địa điểm đó không có ý nghĩa đặc biệt đối với cuộc biểu tình. Trong quá trình diễu hành, người tham gia có thể mang hoặc không mang biểu ngữ, phát tờ rơi, áp phích và các phương tiện tương tự. Diễu hành cũng có thể có hoặc không có ban nhạc, âm nhạc và những hoạt động khác đi kèm.

Cuộc diễu hành đầu tiên nhằm ủng hộ quyền bầu cử của phụ nữ tại Washington, D.C. được Hội Quyền Bầu cử Phụ nữ Quốc gia Hoa Kỳ tổ chức vào năm 1913, với khoảng 8.000–10.000 người tham gia, trong đó có nhiều thượng nghị sĩ, hạ nghị sĩ và phu nhân của họ. Khi cuộc diễu hành kết thúc, những người tham gia bị những người phản đối tấn công. Sự việc đã gây ra một làn sóng phản ứng mạnh mẽ trên báo chí và trong giới chính trị.

Diễu hành cũng thường được sử dụng trong các cuộc đấu tranh bất bạo động ở Ấn Độ. Chẳng hạn, ngày 3 tháng 6 năm 1930, người Hồi giáo tại Bombay đã tổ chức một cuộc diễu hành để bày tỏ sự ủng hộ đối với phong trào kháng cự dân sự. Một ví dụ khác ở phương Tây là cuộc diễu hành kéo dài bốn giờ tại Luân Đôn ngày 4 tháng 11 năm 1956 nhằm phản đối cuộc xâm lược Ai Cập.

Ngày 24 tháng 8 năm 1958, khoảng 6.000 người ủng hộ Đảng Thống nhất Nhân dân đã diễu hành qua các đường phố Belize để ủng hộ yêu cầu trao quyền tự trị ngay lập tức cho Honduras thuộc Anh. 

Tại Nam Phi, tháng 6 năm 1957, hàng nghìn giáo sư, giảng viên và sinh viên Đại học Cape Town đã diễu hành qua các đường phố của Cape Town nhằm phản đối Dự luật Phân biệt chủng tộc trong các trường đại học — đạo luật quy định việc giáo dục đại học đa chủng tộc là bất hợp pháp trên toàn quốc.

Diễu hành cũng có thể được biến đổi thành nhiều hình thức khác nhau. Chẳng hạn, trong cuộc tẩy chay trà — một phần của chiến dịch không nhập khẩu nhằm phản đối thuế Townshend — ngày 19 tháng 10 năm 1769, các thương nhân ở Marblehead, thuộc Thuộc địa Vịnh Massachusetts, đã long trọng chở một thùng trà mua từ một nhà nhập khẩu ở Boston đi qua các đường phố, rồi đưa chính thùng trà đó trở lại Boston, nơi nó xuất phát.

Trong phong trào phản đối việc sửa đổi Hiệp ước An ninh Hoa Kỳ – Nhật Bản năm 1960, tổ chức sinh viên Zengakuren ở Nhật Bản đã phát triển nhiều biến thể khác của hình thức diễu hành, chẳng hạn như: “diễu hành hình zíc zắc” (đoàn người di chuyển theo hình con rắn), “diễu hành kiểu Pháp” (những người tham gia nắm tay nhau), và “diễu hành hướng tâm” (các đoàn người xuất phát từ nhiều địa điểm khác nhau rồi cùng tập trung về một điểm trung tâm)…

40. Các cuộc rước tôn giáo

Rước tôn giáo, với tư cách là một phương pháp hành động bất bạo động, có những đặc điểm chung của một cuộc tuần hành hoặc diễu hành, nhưng đồng thời mang thêm những yếu tố tôn giáo. Những yếu tố này có thể được thể hiện qua việc mang theo hình ảnh hoặc biểu tượng tôn giáo, hát các bài hát tôn giáo, và có sự tham gia đáng kể của các giáo sĩ hoặc tu sĩ. Mức độ ảnh hưởng của động cơ tôn giáo so với những động cơ khác có thể khác nhau tùy từng trường hợp.

Vào giữa thế kỷ XIX ở Trung Quốc, sau một trận lũ nghiêm trọng tại Giang Tô, một thành viên tầng lớp thân hào ở huyện Cao Dư đã vận động người dân trong thành phố yêu cầu chính quyền cứu trợ, bất chấp lệnh cấm của quan tổng đốc. “Người dân tập hợp lại, đóng cửa các cửa hàng không buôn bán, mang tượng các vị thần đi khắp đường phố và gây sức ép với các quan lại trong nha môn.”

Ngày 9 tháng 1 năm 1905, những đoàn người Nga mang theo kiến nghị, do Linh mục Gapon dẫn đầu, tiến về Cung điện Mùa Đông của Sa hoàng rõ ràng mang hình thức của một cuộc rước tôn giáo. Theo kế hoạch đã được chuẩn bị kỹ lưỡng, nhiều đoàn công nhân cùng gia đình họ xuất phát từ các địa điểm khác nhau ở St. Petersburg và cùng hướng về Quảng trường Cung điện vào lúc 2 giờ chiều. Tất cả các đoàn này “sẽ tiến bước như trong một cuộc rước Thánh giá, trang nghiêm và có trật tự, với những tín đồ đi theo các giáo sĩ của mình, mang theo các ảnh thánh và hát thánh ca…”

Một trong những đoàn do chính Gapon dẫn đầu bắt đầu tiến bước vào khoảng trưa, sau khi cầu nguyện và tham dự nghi lễ tôn giáo:

Họ nối nhau bước đi ngay ngắn theo người dẫn đầu dọc theo đường Peterhof Chaussée, giơ cao các ảnh thánh, cờ hiệu tôn giáo, quốc kỳ Nga cùng chân dung Sa hoàng và Hoàng hậu. Trong lúc di chuyển, họ hát những bài thánh ca quen thuộc như “Lạy Cha chúng con” và “Lạy Chúa, xin cứu lấy dân Ngài”. Đó là một cuộc rước trang nghiêm. Cảnh sát dọc đường mở lối cho họ, như vẫn thường làm đối với các cuộc rước tôn giáo, trong khi đám đông đứng xem thực hiện những cử chỉ kính trọng quen thuộc đối với các biểu tượng tôn giáo và quốc gia.

Theo số liệu chính thức, hơn một trăm người biểu tình đã thiệt mạng do trúng đạn của quân đội Sa hoàng và hơn ba trăm người bị thương. Hành động này khiến nông dân xa lánh Sa hoàng, đồng thời khiến phần lớn giới trí thức và thậm chí cả những người bảo thủ quay sang chống lại chế độ.

41. Hành hương

Hành hương, với tư cách là một hình thức lên án về mặt đạo đức, mang ý nghĩa sâu sắc cả về đạo đức lẫn tôn giáo. Hình thức này bao gồm một hoặc nhiều người đi bộ nhằm: 1) truyền tải một thông điệp đến công chúng; 2) thể hiện sự sám hối đối với một hành động hoặc chính sách mà người dân hoặc chính phủ đã thực hiện hoặc theo đuổi; hoặc 3) thể hiện sự cam kết và quyết tâm theo đuổi một chương trình nhằm thay đổi hiện trạng. Thông thường, cuộc hành hương hướng đến một địa điểm có ý nghĩa đặc biệt đối với niềm tin, giá trị hoặc chính sách đang được đề cập.

Một cuộc hành hương như vậy thường kéo dài ít nhất vài ngày và đôi khi có thể kéo dài nhiều tháng. Người tham gia thường không mang biểu ngữ hoặc áp phích, mặc dù có thể phát tờ rơi. Trong một số trường hợp, việc đi bộ có thể được kết hợp với các phương tiện giao thông khác.

Một ví dụ tiêu biểu về hình thức hành hương theo nghĩa được định nghĩa ở đây là chuyến đi bộ của Gandhi đến quận Noakhali ở Bengal vào đầu năm 1947. Ông thực hiện hành trình này nhằm thuyết phục người Hindu và người Hồi giáo chấm dứt những cuộc bạo loạn đẫm máu giữa hai cộng đồng, đồng thời cùng chung sống trong hòa bình.

42. Đoàn xe diễu hành

Một biến thể hiện đại ở phương Tây của hình thức diễu hành hoặc tuần hành là đoàn xe diễu hành. Hình thức này tương tự như một cuộc diễu hành hoặc tuần hành, nhưng thay vì đi bộ, những người tham gia lái ô tô với tốc độ rất chậm. Trên các xe thường có treo biểu ngữ hoặc áp phích. Đoàn xe cũng có thể kết hợp với một cuộc diễu hành hoặc tuần hành của những người đi bộ.

Một ví dụ về phương pháp này là đoàn xe do nhiều nhóm theo chủ nghĩa hòa bình tổ chức, di chuyển qua Boston vào tháng 11 và tháng 12 năm 1959. Đoàn xe dừng lại tại những địa điểm đã được lựa chọn để phát tờ rơi và kêu gọi người dân ủng hộ hòa bình và giải trừ vũ khí.