Sinh viên, công nhân và nông dân Pakistan lật đổ chế độ độc tài (1968–1969)

Bản tiếng Anh: Aileen Eisenberg (Ngày 22 tháng 2, 2013). Pakistani students, workers, and peasants bring down a dictator, 1968-1969. Global Nonviolent Action Database.

Dịch bởi: Phong trào Duy Tân.

Vào mùa thu năm 1968, Tổng thống Ayub Khan kỷ niệm 10 năm cầm quyền tại Pakistan. Nhân dịp này, ông tuyên bố giai đoạn lãnh đạo của mình là “Thập kỷ Phát triển” (Decade of Development). Tuy nhiên, chính tuyên bố này lại châm ngòi cho một làn sóng biểu tình rộng khắp chống lại chính quyền.

Thực tế, phần lớn xã hội Pakistan đã bất mãn với chế độ Ayub từ trước. Sau cuộc chiến tranh với Ấn Độ năm 1965, Pakistan phải đối mặt với sự chênh lệch kinh tế ngày càng lớn, trong đó tầng lớp lao động là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.

Là tổng thống thứ hai của Pakistan và cũng là nhà độc tài quân sự đầu tiên của đất nước, Ayub Khan đã thúc đẩy tăng trưởng kinh tế đáng kể. Tuy nhiên, việc ông theo đuổi công nghiệp hóa khu vực tư nhân và các nguyên tắc thị trường tự do lại dẫn đến sự gia tăng đáng kể của bất bình đẳng xã hội. Theo nhiều thống kê, 22 gia đình giàu nhất Pakistan kiểm soát tới 90% tài sản của các tổ chức tài chính. Vì vậy, khi Ayub Khan ca ngợi giai đoạn cầm quyền của mình là thời kỳ phát triển và thịnh vượng vào năm 1968, những tầng lớp bị chính quyền bỏ quên đã nổi dậy phản đối.

Zulfikar Ali Bhutto, một chính trị gia Pakistan, đã bắt đầu tập hợp lực lượng chống lại Ayub Khan từ năm 1967. Với sức hút cá nhân mạnh mẽ, Bhutto thành lập Đảng Nhân dân Pakistan vào ngày 30 tháng 11 năm 1967. Đây là một đảng xã hội chủ nghĩa theo định hướng dân chủ tiến bộ, thúc đẩy tự do xã hội và các nguyên tắc dân chủ. Trên nền tảng đó, Bhutto tiến hành các chuyến diễn thuyết khắp Pakistan, tìm đến những nhóm dân cư bị chính quyền bỏ rơi để khơi dậy tinh thần đấu tranh chống lại chế độ của Khan và các chính sách thân phương Tây của ông ta.

Nhờ khả năng giao tiếp bằng ngôn ngữ của quần chúng, thấu hiểu và chia sẻ với đời sống của người dân, Bhutto đã nhanh chóng giành được sự ủng hộ rộng rãi trên toàn quốc. Bất chấp các âm mưu ám sát, những vụ án do cảnh sát dựng lên, các lần bị bắt giam, cũng như sự đàn áp đối với bạn bè và gia đình, Bhutto vẫn không để sự chống đối từ phía chính quyền làm lung lay quyết tâm của mình. Chính vì vậy, người dân tiếp tục đi theo ông.

Sự bất mãn trong xã hội còn gia tăng do sự thiên vị của chính phủ đối với tầng lớp tư sản, thể hiện qua các khoản đầu tư cơ sở hạ tầng, hỗ trợ tài chính và các chính sách thuế quan ưu đãi. Trước tình hình đó, người dân ở nhiều khu vực Pakistan bắt đầu tổ chức biểu tình phản đối. Sự phản kháng xã hội và chính trị ban đầu xuất phát từ các sinh viên và cử nhân thất nghiệp. Tại Đông Pakistan, các sinh viên thất nghiệp đã tổ chức các phong trào phản kháng, thậm chí đốt bằng tốt nghiệp của mình để phản đối các chính sách kinh tế của Ayub Khan. Sinh viên cũng tìm đến Liên đoàn Sinh viên Quốc gia, một tổ chức sinh viên có khuynh hướng Mác-xít. Đây là một trong những tổ chức sinh viên hoạt động tích cực nhất trong giai đoạn biểu tình.

Năm 1968, khi Ayub Khan quyết định tổ chức kỷ niệm “Thập kỷ Phát triển”, Liên đoàn Sinh viên Quốc gia đã lên án mạnh mẽ sự kiện này và thay vào đó tuyên bố kỷ niệm “Thập kỷ Suy đồi” (Decade of Decadence). Trong các cuộc biểu tình phản đối việc thiếu dân chủ xã hội, tổ chức này cũng đã thực hiện một tuần lễ đòi yêu sách. Sự thất bại của chính quyền trong việc cải cách cấu trúc phong kiến của nền sản xuất nông nghiệp, thiết lập một nhà nước thế tục và xây dựng một nền dân chủ nghị viện thực sự đã khiến các sinh viên thuộc Liên đoàn Sinh viên Quốc gia phẫn nộ. Tổ chức này đã lãnh đạo nhiều cuộc biểu tình của sinh viên tại các thành phố lớn như Karachi, Rawalpindi và Peshawar.

Vào tháng 10 năm 1968, chính phủ quyết định tổ chức lễ kỷ niệm dành cho nhà độc tài quân sự tại Sân vận động Fortress ở Lahore. Để chuẩn bị cho các cuộc diễu hành kỷ niệm “Thập kỷ Phát triển”, chính quyền yêu cầu sinh viên Đại học Punjab phải tham dự sự kiện nhằm lấp đầy khán đài sân vận động. Tuy nhiên, để phản đối, các sinh viên thuộc Liên đoàn Sinh viên Quốc gia đã sáng tác một bài hát mang tên “Thập kỷ của Nỗi buồn” (The Decade of Sadness) nhằm chỉ trích khẩu hiệu “Thập kỷ Phát triển.” Khi các cuộc diễu hành bắt đầu trong sân vận động, sinh viên đồng loạt cất tiếng hát, khiến toàn bộ khán giả sửng sốt. Sau hành động kháng cự này, chính phủ bắt đầu tăng cường đàn áp và trấn áp các cuộc biểu tình.

Tại Rawalpindi, vào ngày 7 tháng 11 năm 1968, cảnh sát đã nổ súng vào một cuộc biểu tình của sinh viên phản đối chính phủ, khiến ba sinh viên thiệt mạng. Hành động đàn áp này đã châm ngòi cho một làn sóng biểu tình sinh viên quy mô lớn và nhanh chóng lan rộng thành các cuộc biểu tình trên toàn quốc lên án chế độ của Ayub Khan. Người dân bắt đầu yêu cầu thay đổi hệ thống chính trị. Trên khắp Pakistan, nhiều nhóm công dân đã tổ chức các cuộc tẩy chay, từ chối trả tiền vé xe buýt và tàu hỏa. Hình thức bất tuân dân sự này phản ánh thách thức ngày càng gia tăng đối với quyền lực của nhà nước.

Bên cạnh sự bùng nổ của các cuộc biểu tình, vụ nổ súng ngày 7 tháng 11 năm 1968 còn dẫn đến việc thành lập Ủy ban Hành động Sinh viên (Student Action Committee). Đây là một tổ chức do sinh viên lãnh đạo—tách biệt với Liên đoàn Sinh viên Quốc gia—nhằm tăng cường hiệu quả của các hoạt động đấu tranh sinh viên. Ủy ban đã lựa chọn Shaikh Abdul Rasheed làm điều phối viên. Tuy nhiên, sau đó ông đã bị cảnh sát bắt giữ khi đang dẫn đầu một cuộc biểu tình của sinh viên tại Rawalpindi. Để phản đối bạo lực của cảnh sát, các nhà hoạt động sinh viên đã kêu gọi một cuộc đình công mang tên “wheel jam”—tức là đình chỉ hoàn toàn việc lưu thông hành khách và hàng hóa trên đường bộ, khiến các tuyến đường công cộng trở nên vắng vẻ. Cuộc đình công này đã làm tê liệt thủ đô Pakistan trong suốt một ngày.

Các cuộc biểu tình sinh viên và sự đàn áp của chính phủ trong tháng 10 và đầu tháng 11 năm 1968 thực chất chỉ là một phần của phong trào lớn hơn, vốn được thúc đẩy bởi sự vận động của Zulfikar Ali Bhutto đối với giai cấp công nhân công nghiệp và nông dân. Vào mùa thu năm 1968, nhiều công nhân công nghiệp, những người từng tham dự các bài diễn thuyết của Bhutto, đã gia nhập phong trào chống lại Ayub Khan.

Các công nhân đã tổ chức gherao—một chiến thuật bao vây các nhà máy và xưởng sản xuất. Dù chiến thuật này từng được sử dụng trước đó tại Pakistan, việc áp dụng nó trong phong trào 1968–1969 mang tính mới mẻ đặc biệt. Trong cuộc nổi dậy chống Ayub Khan, công nhân không chỉ bao vây một nhà máy riêng lẻ, mà còn đồng loạt tiến hành hành động trên khắp các khu công nghiệp lớn của Đông Pakistan. Hơn nữa, các cuộc bao vây này có tính độc đáo bởi công nhân không chỉ đấu tranh cho lợi ích riêng của mình, mà còn đạt được sức mạnh từ phong trào quần chúng rộng lớn. Để đối phó với các cuộc bao vây năm 1968, chính phủ đã sử dụng cảnh sát và lực lượng bán quân sự nhằm đàn áp các yêu sách ngày càng gia tăng của công nhân công nghiệp. Việc triển khai lực lượng này thường dẫn đến nhiều thương vong.

Phong trào phản kháng này lan rộng từ đô thị đến nông thôn, đặc biệt khi Bhutto tiếp tục các chuyến vận động khắp cả nước. Nông dân bắt đầu biểu tình phản đối điều kiện sống và lao động khắc nghiệt mà họ phải chịu đựng. Các hành động này sau đó nhanh chóng chuyển sang bạo lực. Một số nông dân đã tấn công những người mà họ cho là áp bức mình, bao gồm địa chủ, chủ nợ, những kẻ trộm gia súc và cả cảnh sát. Những hành động bạo lực này lại dẫn đến các biện pháp đàn áp mạnh mẽ hơn từ phía chính quyền.

Bên cạnh các cuộc biểu tình của sinh viên, nông dân và công nhân công nghiệp, phong trào còn có sự tham gia của giới trí thức và nhà báo. Sau khi Ayub Khan áp đặt thiết quân luật trên toàn quốc, ông đã phải đối mặt với làn sóng chỉ trích mạnh mẽ từ các trí thức và các cơ quan báo chí. Khi chính phủ tìm cách cấm hoạt động của các tuần báo, Liên đoàn Nhà báo Liên bang Pakistan đã triệu tập một cuộc họp.

Từ ngày 15 đến 17 tháng 12 năm 1968, tổ chức này đã tiến hành đánh giá tình hình báo chí tại Pakistan. Kết luận của họ cho rằng báo chí quốc gia không còn đóng vai trò mang tính xây dựng, cũng không còn là công cụ dân chủ để phản ánh dư luận, do sự can thiệp của chính phủ. Cuối tháng 12 năm đó, các nhà báo, nhà văn và nhà thơ đã cùng nhau tổ chức mít tinh. Nhiều người dân cũng tham gia vào đoàn tuần hành và toàn bộ đám đông đội khăn xếp và choàng khăn màu đỏ, như một biểu tượng cho sự trỗi dậy của xu hướng xã hội chủ nghĩa và cộng sản. Chính phủ tìm cách làm suy yếu sự đoàn kết này bằng cách gán cho cuộc tuần hành một ý nghĩa tôn giáo.

Các nhà báo tiếp tục kháng cự sự đàn áp của chính phủ và giới trí thức cũng hành động tương tự. Sân khấu chính trị bắt đầu phát triển mạnh mẽ: nhiều vở kịch lấy cảm hứng từ các cuộc biểu tình ngồi của nữ sinh viên được đưa lên sân khấu. Những bộ phim như Zarqa (1968) truyền đi thông điệp kêu gọi công chúng đứng lên chống lại chế độ độc tài quân sự. Các nhạc sĩ cũng sáng tác những ca khúc mang ý nghĩa phản kháng.

Sự tham gia của các nhóm xã hội khác nhau (sinh viên, nông dân, công nhân và trí thức) đã tạo nên một phong trào quần chúng rộng lớn đòi thay đổi hệ thống chính trị. Zulfikar Ali Bhutto đóng vai trò quan trọng trong việc huy động số lượng lớn người dân, nhờ khả năng kết nối với lợi ích và nguyện vọng của toàn xã hội. Phong trào đối lập quy mô lớn này trở thành mối đe dọa nghiêm trọng đối với chính quyền, và nhà nước liên tục đáp trả bằng bạo lực. Chính phủ kiểm soát chặt chẽ hoạt động của các công đoàn, cấm đình công, đồng thời vẫn trả lương cho một số lãnh đạo công đoàn. Ngoài ra, bất kỳ hành vi không tuân thủ nào cũng có thể phải đối mặt với bạo lực từ phía cảnh sát hoặc việc bắt giữ người thân và bạn bè. Mặc dù vậy, những người biểu tình vẫn tiếp tục lên tiếng bày tỏ quan điểm của mình.

Sau nhiều tháng biểu tình và bạo lực, ngày 25 tháng 3 năm 1969, quân đội đã yêu cầu tổng thống từ chức. Ayub Khan chấp nhận và chuyển giao quyền lực cho Tổng tư lệnh quân đội, Yahya Khan. Cũng trong ngày 25 tháng 3 năm 1969, Yahya Khan tuyên bố chính phủ sẽ tổ chức bầu cử vào năm 1970. Đây là cuộc bầu cử đầu tiên kể từ khi Pakistan giành độc lập năm 1947.

Mặc dù người dân vẫn còn lo ngại về các cuộc bầu cử sắp tới, nhân dân Pakistan đã thành công trong việc gây áp lực buộc Ayub Khan phải từ chức.