Người Congo giành độc lập từ Đế quốc Bỉ (1959–1960)

Bản tiếng Anh: David Zhou (Ngày 12 tháng 3, 2012). Congolese win independence from the Belgian Empire, 1959-60. Global Nonviolent Action Database.

Dịch bởi: Phong trào Duy Tân.

Vào những năm 1950, làn sóng cách mạng bắt đầu hình thành tại Congo thuộc Bỉ. Người châu Phi sống trong các quốc gia bị đô hộ cảm nhận rõ rệt những chuyển biến của thời đại, khi các “mẫu quốc” ở châu Âu phải chật vật tái thiết sau những thất bại nặng nề trong Thế chiến II; trong khi công khai cổ xúy cho các lý tưởng về quyền tự quyết và tự do, họ vẫn tiếp tục duy trì sự áp bức đối với các thuộc địa.

Riêng tại Congo, một sự bùng nổ tương đối đột ngột của các đảng phái chính trị đã diễn ra, do tầng lớp évolués—những trí thức Congo được giáo dục theo hệ thống phương Tây—dẫn dắt. Các lực lượng này đã trao cho người Congo tiếng nói chính trị, góp phần hình thành những thiết chế đại diện cho viễn cảnh mà họ mong muốn cho tương lai của đất nước. Một trong những đảng tiêu biểu là Đảng Đoàn kết Châu Phi (Parti Solidaire Africain), tổ chức chủ trương giành độc lập ngay lập tức và hoàn toàn khỏi Bỉ.

Tuy các đảng phái chính trị ngày càng gia tăng ảnh hưởng, quyền lực của họ chỉ thực sự được củng cố sau khi quần chúng nhân dân đã tự mình phản kháng ách cai trị của Bỉ theo nhiều cách khác nhau. Trong những năm 1950, sự gia tăng quan liêu trong bộ máy hành chính thuộc địa của Bỉ tại Congo lại vô tình làm suy giảm mức độ kiểm soát thực tế của các viên chức địa phương. Bị sa lầy trong thủ tục giấy tờ và chịu áp lực từ cấp trên nhằm hạn chế các “sự cố”, nhiều nhà quản lý thuộc địa chọn cách làm ngơ trước những hành động phản kháng, thậm chí không báo cáo lên cấp trên. Điều này đã khích lệ và tiếp thêm tự tin cho người dân Congo.

Sự thay đổi tăng tốc rõ rệt sau các cuộc bạo loạn tại Leopoldville, thủ đô của Congo, vào ngày 4 tháng 1 năm 1959. Trong các cuộc bạo loạn này, 34 người châu Phi đã thiệt mạng, sau khi chính quyền Bỉ ngăn cản các thành viên của đảng chính trị ABAKO, hay Liên minh Bakongo, tổ chức một cuộc tụ họp.

Sự kiện này đã khuấy động và đẩy mức độ bất mãn vốn đã cao lên một nấc mới, khi các cộng đồng nông thôn bắt đầu phản kháng ách thống trị của Bỉ với quy mô và cường độ chưa từng có. Trong những tháng tiếp theo, người Congo ngày càng tự tin hơn trong việc kháng cự. Họ bắt đầu “thử thách” các viên chức Bỉ, công khai thách thức khả năng trừng phạt của chính quyền thực dân. Nhiều khi, do các ràng buộc hành chính và quan liêu, chính quyền hầu như không có phản ứng đáng kể; điều này càng tiếp thêm sức mạnh tinh thần cho người dân. Nhiều gia đình không đến tham gia điều tra dân số. Người Congo không còn đứng nghiêm trước các viên chức hành chính; họ cố tình trả lời chậm chạp, đôi khi cãi lại, thậm chí xảy ra tranh cãi hay xô xát với người châu Âu. Một thay đổi lớn trong tâm lý đang diễn ra. Người dân bắt đầu bớt sợ hãi và can đảm hơn trước. Chính sự thay đổi ấy đã tạo điều kiện để các đảng phái chính trị tập hợp, định hướng và biến sự phẫn nộ cùng lòng can đảm mới mẻ đó thành hành động chính trị có tổ chức.

Đảng Đoàn kết Châu Phi thực chất chỉ bắt đầu hoạt động từ tháng 5 năm 1959, song nhanh chóng đạt được thành công lớn tại các cộng đồng nông thôn. Lý do chủ yếu là vì đảng này cung cấp một thiết chế chính trị hợp pháp, hoàn toàn do người Congo lãnh đạo, có khả năng tổ chức và định hướng lòng tự hào dân tộc, tinh thần đoàn kết, cũng như sự phản đối đối với chính quyền thực dân Bỉ. Họ liên minh với ABAKO, một đảng chính trị lớn khác vào thời điểm đó, bên cạnh nhiều tổ chức nhỏ hơn khác.

Ban lãnh đạo Đảng Đoàn kết Châu Phi đã cử các nhóm tuyên truyền về các vùng nông thôn để vận động dân làng tham gia phong trào, và họ nhận thấy tinh thần sẵn sàng hành động chống lại ách cai trị của Bỉ đã tồn tại mạnh mẽ trong quần chúng. Khi các thành viên của đảng ngày càng gia tăng các hoạt động phản kháng, họ đồng thời đảm nhiệm nhiều chức năng vốn thuộc về chính quyền thuộc địa, như chăm sóc y tế, giải quyết tranh chấp tư pháp, thu thuế, v.v. Theo thời gian, Đảng Đoàn kết Châu Phi ngày càng mang dáng dấp của một “chính phủ bán chính thức” (quasi-government), vừa đáp ứng các nhu cầu thiết yếu của người dân, vừa gắn kết họ thông qua tư cách thành viên và cảm thức thuộc về cộng đồng quốc gia.

Một nguyên tắc được Đảng Đoàn kết Châu Phi đặc biệt nhấn mạnh là việc “giữ bình tĩnh và không sử dụng bạo lực”. Ban lãnh đạo đảng đã phổ biến nhiều tờ rơi và bài viết trong nội bộ, lập luận rõ ràng chống lại mọi hình thức bạo lực, đồng thời công khai khiển trách những hành vi bạo lực hiếm hoi xảy ra. Sau một sự cố như vậy, một lãnh đạo đảng là Katshunga đã viết:

“Tôi lấy làm tiếc về hành động bạo lực này, và các bạn cũng vậy; điều đó không nên tái diễn vì nó đi ngược lại học thuyết của chúng ta. Hãy nói điều này và nhắc đi nhắc lại với trẻ em và với tất cả những ai đang bị kích động, đặc biệt là trong những thời khắc như thế này.”

Năm 1959, chính phủ Bỉ quyết định tổ chức một cuộc bầu cử, nhằm trao quyền lực hình thức cho những nhân vật người Congo thân Bỉ trong bộ máy quản trị thuộc địa. Mục tiêu của chính quyền Bỉ là làm suy giảm ảnh hưởng của các lực lượng cấp tiến, xoa dịu quần chúng bằng một chính phủ bù nhìn ôn hòa, từ đó xóa bỏ các yêu sách đòi độc lập. Chỉ nam giới được phép tham gia bỏ phiếu.

Trước động thái này, Đảng Đoàn kết Châu Phi đã kêu gọi các đảng viên và toàn thể người dân Congo tẩy chay cuộc bầu cử, bằng cách không đăng ký và không tham gia bỏ phiếu. Phong trào phản kháng này đã đạt được hiệu quả đặc biệt lớn vì nhiều nguyên nhân khác nhau.

Mặc dù kiên quyết phản đối, Đảng Đoàn kết Châu Phi vẫn duy trì liên lạc và tiến hành một số cuộc tiếp xúc với chính phủ Bỉ trong quá trình xác định điều kiện và phương thức đấu tranh. Ngày 27 tháng 9 năm 1959, Đảng Đoàn kết Châu Phi và ABAKO đã gửi một bản ghi nhớ chung tới chính phủ Bỉ, tuyên bố rằng họ sẽ tẩy chay cuộc bầu cử dự kiến vào tháng 12, “chừng nào các thủ tục bầu cử vẫn còn mang tính phi dân chủ.”

Bất chấp cảnh báo này, chính quyền Bỉ vẫn tiến hành cuộc bầu cử, do đánh giá thấp ảnh hưởng của các đảng phái chính trị cũng như nhiệt huyết phản kháng của quần chúng. Nhiều người dân ban đầu bị hấp dẫn bởi viễn cảnh một cuộc bầu cử hứa hẹn quyền tự trị thực sự, khiến Đảng Đoàn kết Châu Phi phải nỗ lực rất lớn để vạch trần sự gian dối này. Khi chính quyền Bỉ tìm cách bắt giữ những người đàn ông Congo trốn tránh việc đăng ký bầu cử, họ nhanh chóng nhận ra rằng việc này gần như không khả thi, bởi quá nhiều người tham gia và ủng hộ cuộc tẩy chay. Trước tình hình đó, chính quyền Bỉ đưa ra đe dọa trừng phạt: bảy ngày tù giam và phạt tiền 500 franc đối với những người không tuân thủ.

Mặc dù nhiều người đàn ông bị bắt giữ, đặc biệt tại các khu vực nông thôn, phong trào tẩy chay bầu cử vẫn tiếp diễn và đạt được thành công vang dội. Tại Bas-Congo, chỉ khoảng 5,27% trong tổng số 397.086 người tham gia bỏ phiếu; tại Kwilu, con số này còn thấp hơn, chỉ 1,2% trong số 1.157.112 người. Ở một số địa phương khác, tỷ lệ tham gia cao hơn, dao động từ 30% đến 60%, song những trường hợp này chủ yếu tập trung ở các khu vực có đông dân cư châu Âu hoặc tại những nơi mà ABAKO và Đảng Đoàn kết Châu Phi không có nhiều ảnh hưởng.

Thành công vang dội của cuộc tẩy chay đã chứng minh cho chính quyền Bỉ thấy rằng Congo không còn có thể bị cai trị. Thay vì tiến hành một cuộc đàn áp đẫm máu, kéo dài và tốn kém về chính trị nhằm buộc người Congo tuân thủ, tương tự như cuộc chiến của Pháp tại Algeria, chính quyền Bỉ đã quyết định từ bỏ một thuộc địa ngày càng kém lợi nhuận. Bên cạnh đó, áp lực quốc tế cũng ngày càng gia tăng khi Hoa Kỳ thúc ép các quốc gia châu Âu từ bỏ hệ thống thuộc địa, phù hợp với nguyên tắc quyền tự quyết của các dân tộc.

Ngày 20 tháng 1 năm 1960, chính phủ Bỉ đã mời đại diện của 13 đảng phái chính trị khác nhau—tổng cộng 96 đại biểu người Congo—tham dự Hội nghị Bàn tròn Brussels kéo dài một tháng. Tại hội nghị, phía Congo kiên quyết yêu cầu độc lập ngay lập tức, trong khi chính phủ Bỉ đề xuất một lộ trình kéo dài từ ba đến bốn năm. Với lập trường thống nhất và hoàn toàn không nhượng bộ, các đại biểu Congo đã đạt được mục tiêu của mình: ngày độc lập của Congo được ấn định là 30 tháng 6 năm 1960. Các cuộc bầu cử tự do để thành lập chính phủ mới được lên lịch vào tháng 5 năm 1960.

Tuy nhiên, ngay sau khi mục tiêu thống nhất là giành độc lập được hoàn thành, một sự rạn nứt giữa giới lãnh đạo và quần chúng đã bộc lộ rõ rệt. Đảng Đoàn kết Châu Phi bắt đầu tan rã, phản ánh sự chênh lệch quyền lực và ảnh hưởng vốn đã tồn tại từ lâu giữa tầng lớp tinh hoa và quần chúng, cũng như giữa các nhóm sắc tộc khác nhau. Sau cuộc bầu cử tháng 5 năm 1960, đảng này dần suy yếu và phân rã do những bất đồng về ý thức hệ, quyền lực và sắc tộc.

Tuy nhiên, mọi nỗ lực chính trị nhanh chóng bị xóa sạch khi lực lượng quân đội, Force Publique, nổi loạn và binh biến chống lại chính phủ mới, đẩy Congo vào một cuộc khủng hoảng toàn diện trên mọi phương diện.