Phong trào vận động giành độc lập dân tộc của Latvia (1989–1991)
Bản tiếng Anh: Anthony Phalen (Ngày 06 tháng 11, 2009) và Max Rennebohm (Ngày 23 tháng 5, 2011). Latvians campaign for national independence, 1989-1991. Global Nonviolent Action Database.
Dịch bởi: Phong trào Duy Tân.
Các nước cộng hòa vùng Baltic gồm Latvia, Estonia và Lithuania đã giành được độc lập khỏi Liên Xô thông qua những phong trào đấu tranh dựa trên nguyên tắc bất bạo động. Những chiến thuật chủ yếu được sử dụng bao gồm: biểu tình bất bạo động, không hợp tác và các hình thức bất tuân nhằm đối phó với sự can thiệp quân sự và xâm nhập chính trị của Liên Xô.
Riêng đối với Latvia, những vấn đề cốt lõi bắt nguồn từ thời điểm nước này bị Liên Xô chiếm đóng sau Thế chiến thứ Hai. Kể từ đó, giới lãnh đạo Xô viết triển khai một chương trình có hệ thống nhằm xóa bỏ xã hội Latvia trước đó và cưỡng ép quá trình “Liên Xô hóa” toàn diện. Chính quyền Liên Xô tiến hành đàn áp văn hóa và ngôn ngữ Latvia. Trong giai đoạn đầu, nhiều người Latvia đã phản kháng bằng các hình thức đấu tranh vũ trang và chiến tranh du kích. Tuy nhiên, đến năm 1952, thực tiễn cho thấy bạo lực không mang lại hiệu quả, và các hình thức kháng cự bất bạo động bắt đầu xuất hiện, dù còn rời rạc và hạn chế.
Sinh viên là lực lượng tiên phong trong nỗ lực bất bạo động khi tẩy chay các tổ chức Thanh niên Cộng sản. Sau đó, đông đảo người dân hưởng ứng bằng cách từ chối tham gia các cuộc bầu cử do Liên Xô tổ chức và không sử dụng tiếng Nga trong không gian công cộng. Bên cạnh đó, một bộ phận đảng viên Cộng sản người Latvia cũng tiến hành kháng cự bất bạo động bằng cách bảo vệ văn hóa Latvia ngay trong các thiết chế của nhà nước Xô viết.
Trong các năm 1986 và 1987, nhóm giám sát nhân quyền Latvia mang tên Helsinki 86 đã đặt nền móng quan trọng cho chiến dịch giành độc lập năm 1989 thông qua việc tổ chức những cuộc biểu tình quy mô lớn nhằm kỷ niệm các mốc lịch sử trọng đại của dân tộc Latvia. Nhóm này cũng gửi thư tới các nhà lãnh đạo Liên Xô và các tổ chức quốc tế để bày tỏ sự bất bình trước tình trạng đàn áp chính trị và văn hóa. Trong năm 1987, các tổ chức xã hội dân sự Latvia bắt đầu tổ chức những cuộc họp, từ đó dần hình thành cấu trúc tổ chức cho phong trào độc lập. Đến năm 1988, trong một cuộc diễu hành tang lễ tưởng niệm một nhà bất đồng chính kiến nổi tiếng, người Latvia lần đầu tiên kể từ sau Thế chiến II đã công khai hát quốc ca và treo lá cờ truyền thống của mình.
Mặc dù chính quyền Liên Xô tìm cách đàn áp những biểu hiện đầu tiên của chủ nghĩa dân tộc thông qua việc bôi nhọ trên các phương tiện truyền thông chính thức và bắt giữ các nhà bất đồng chính kiến, tinh thần dân tộc tại Latvia vẫn tiếp tục lan rộng, xoay quanh khát vọng chung là khôi phục bản sắc văn hóa truyền thống và nền độc lập quốc gia. Đến ngày 14 tháng 6 năm 1988, số người tham gia các cuộc tuần hành ủng hộ Latvia đã lên tới 100.000 người và sau đó thường xuyên đạt con số 500.000. Bất chấp nỗ lực của Đảng Cộng sản nhằm kìm hãm tiến trình tự do hóa, người Latvia ngày càng thể hiện thái độ thách thức công khai đối với sự cai trị của Liên Xô. Các bài viết phê phán Đảng Cộng sản và chính quyền chiếm đóng bắt đầu xuất hiện trên báo chí, đồng thời số lượng thư và tuyên bố yêu cầu bảo vệ văn hóa Latvia không ngừng gia tăng.
Đến cuối mùa hè năm 1988, Phong trào Độc lập Dân tộc Latvia (NIML) đã công khai kêu gọi giành độc lập hoàn toàn. Chưa đầy một năm sau, Mặt trận Nhân dân Latvia (PFL) đã tham gia phong trào này và trở thành lực lượng đóng vai trò lãnh đạo chiến dịch độc lập trong giai đoạn từ giữa năm 1989 đến năm 1991. Ngày 23 tháng 8 năm 1989, tròn một năm sau khi thành lập, PFL đã phối hợp với các phong trào độc lập tại Estonia và Lithuania. Sự liên kết này đã dẫn đến một hành động mang tính biểu tượng mạnh mẽ: hơn hai triệu người nắm tay nhau tạo thành một chuỗi người kéo dài từ thủ đô nước này sang thủ đô nước khác. Hành động này đã khiến giới lãnh đạo Liên Xô tại Moskva phẫn nộ và họ đe dọa sẽ sử dụng bạo lực nếu các hoạt động vận động tiếp tục diễn ra.
Trong khi đó, các lực lượng dân tộc chủ nghĩa Latvia ngày càng thể hiện sự sáng tạo trong các hành động ủng hộ độc lập. Tháng 11 năm 1989, một nhóm sinh viên đã tổ chức một đám tang giả dành cho “chủ nghĩa cộng sản khoa học”; không lâu sau đó, nhóm Helsinki 86 tiếp tục tổ chức một đám tang giả tương tự cho Lenin ngay tại tượng đài của ông ở Riga. Trong cùng giai đoạn này và cả về sau, nhiều thanh niên Latvia đã kiên quyết từ chối nghĩa vụ quân sự trong quân đội Liên Xô.
Cũng trong năm 1989, một tổ chức mang tên Phong trào Công dân bắt đầu tiến hành đăng ký tất cả những công dân từng sinh sống tại Latvia trước thời kỳ bị chiếm đóng, cũng như những cư dân khác ủng hộ viễn cảnh một Latvia độc lập trong tương lai. Trước khi tổ chức bầu cử Quốc hội Công dân vào tháng 4 năm 1990 để hoạt động như một chính phủ song song trong tiến trình giành độc lập, phong trào này đã đăng ký được gần một nửa dân số.
Tuy nhiên, ngay cả trước khi Quốc hội Công dân được thành lập, Xô viết Tối cao Latvia (sau này được gọi là Hội đồng Tối cao) đã tổ chức cuộc bầu cử công khai đầu tiên. Ngày 18 tháng 3 năm 1990, các ứng cử viên ủng hộ độc lập thuộc Mặt trận Nhân dân Latvia (PFL) và Phong trào Độc lập Dân tộc Latvia (NIML) đã giành chiến thắng với hai phần ba số ghế. Cơ quan đại diện mới mang lập trường thân Latvia này nhanh chóng thay thế Quốc hội Công dân—vốn ban đầu được ủng hộ rộng rãi như một chính phủ song song—để trở thành lực lượng lãnh đạo trung tâm của chiến dịch độc lập.
Chỉ hai tháng sau cuộc bầu cử, Hội đồng Tối cao Latvia tuyên bố ý định khôi phục nền độc lập và đổi tên quốc gia thành Cộng hòa Latvia. Kể từ thời điểm đó, Hội đồng Tối cao được nhìn nhận như chính phủ hợp pháp thực sự tại Latvia, nhận được tính chính danh từ nhân dân và giữ vai trò dẫn dắt phong trào. Tuy nhiên, trong bối cảnh dân số pha trộn giữa người Nga và người Latvia, cùng với sự hiện diện của hàng nghìn binh sĩ Liên Xô, sự phản đối đối với chính quyền song song này trở nên gay gắt. Ngày 14 tháng 5 năm 1990, Tổng thống Liên Xô Mikhail Gorbachev đã vô hiệu hóa tuyên bố độc lập của Latvia.
Ngày hôm sau, khi những người trung thành với Liên Xô không mang vũ khí tiến về trụ sở Hội đồng Tối cao Latvia để yêu cầu hủy bỏ tuyên bố độc lập, thì một đám đông người Latvia còn đông đảo hơn đã nhanh chóng tập trung bao quanh tòa nhà và bảo vệ cơ quan này bằng các biện pháp bất bạo động—dù trong cuộc đối đầu kéo dài bốn giờ vẫn xảy ra một vài xung đột nhỏ.
Hệ quả là mức độ bạo lực đàn áp gia tăng tại thủ đô Riga, khi lực lượng “Mũ Nồi Đen” thuộc Bộ Nội vụ Liên Xô tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào công dân Latvia và chính quyền địa phương. Những người ủng hộ Liên Xô kêu gọi can thiệp để “lập lại trật tự”, trong khi các tổ chức ủng hộ độc lập bắt đầu tìm kiếm và phát triển những hình thức bất bạo động mới nhằm đối phó với nguy cơ xâm lược quân sự từ Liên Xô. Ngày 11 tháng 12 năm 1990, Mặt trận Nhân dân Latvia công bố một kế hoạch phòng vệ quốc gia có tổ chức trong bản tuyên bố mang tên “Thông cáo gửi toàn thể những người ủng hộ nền độc lập của Latvia”. Kế hoạch này nhấn mạnh việc sử dụng hành động dân sự bất bạo động và bất hợp tác để chống lại việc sử dụng vũ lực của Liên Xô.
Ngày 2 tháng 1 năm 1991, Liên Xô đã thử thách kế hoạch phòng vệ bất bạo động của Latvia khi lực lượng Mũ Nồi Đen tấn công Tòa nhà Báo chí tại Riga, đồng thời chính quyền Liên Xô tuyên bố sẽ điều thêm lính dù nhằm bảo đảm việc thực thi nghĩa vụ quân sự. Người Latvia đã đáp trả bằng các biện pháp bất bạo động: trước hết là một cuộc mít tinh phản đối với khoảng 10.000 người trước trụ sở Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản. Sau đó, họ triển khai sự kháng cự mạnh mẽ đối với việc gọi nhập ngũ bằng cách giả vờ không hiểu tiếng Nga, đồng thời tháo dỡ hoặc thay thế các biển báo đường phố, cột chỉ dẫn, số nhà và bảng tên địa danh nhằm gây nhiễu và làm rối loạn hoạt động của quân đội.
Song song với đó, các cư dân ủng hộ Nga cũng tiếp tục sử dụng các biện pháp bất bạo động để phản đối việc Hội đồng Tối cao Latvia ủng hộ độc lập. Họ tổ chức các cuộc biểu tình và đe dọa tiến hành tổng đình công bắt đầu từ ngày 15 tháng 1 nếu Latvia không quay trở lại dưới sự cai trị của Liên Xô. Tuy nhiên, vào ngày 11 tháng 1, bạo lực tại khu vực Baltic leo thang nghiêm trọng khi binh sĩ Liên Xô nổ súng vào những thường dân ôn hòa tại Lithuania. Vài ngày sau đó, lực lượng Nga cùng xe tăng đã giết chết 14 người và làm bị thương 200 người đang bảo vệ Trung tâm Truyền hình ở thủ đô Vilnius của Lithuania.
Trước diễn biến này, các nhà lãnh đạo Latvia hiểu rằng đất nước họ có thể sẽ trở thành mục tiêu tiếp theo. Để ngăn chặn nguy cơ đó, ngày 13 tháng 1, Hội đồng Tối cao Latvia đã phát sóng trên radio một kế hoạch bảo vệ trụ sở quốc hội, các trung tâm thông tin liên lạc và những địa điểm trọng yếu khác tại Riga. Các rào chắn bằng người và vật liệu sẽ được thiết lập nhằm cản trở lực lượng Liên Xô. Cũng trong ngày này, 500.000 người đã tập hợp để phản đối cách đối xử tàn bạo đối với người Lithuania và khẳng định quyết tâm không lùi bước.
Cuộc tấn công trực tiếp vào Latvia cuối cùng đã không xảy ra, bởi vào ngày 13 tháng 1, Chủ tịch Xô viết Tối cao Nga Boris Yeltsin đã cùng các nhà lãnh đạo của ba quốc gia Baltic lên tiếng phản đối việc sử dụng bạo lực và can thiệp vào khu vực Baltic. Ông cũng công bố một “Lời kêu gọi gửi tới binh sĩ Nga”, nhằm ngăn cản họ tấn công các thiết chế hợp pháp tại các nước Baltic. Dù vậy, tình trạng căng thẳng vẫn duy trì ở mức cao trong suốt tám tháng tiếp theo, khi lực lượng Mũ Nồi Đen tiếp tục sử dụng các chiến thuật khủng bố để khiêu khích người Latvia phản ứng bằng bạo lực. Mặc dù sáu người Latvia đã thiệt mạng, những hành động khiêu khích này không đạt được mục tiêu.
Ngày 20 tháng 6 năm 1991, Hội đồng Tối cao Latvia đã có động thái tiếp theo khi phê chuẩn đề xuất thành lập Trung tâm Phòng vệ Bất bạo động, với nhiệm vụ tổ chức kháng cự bất bạo động nhằm bảo vệ Latvia trước nguy cơ xâm lược được đồn đoán từ Moskva. Đề xuất này không chỉ đề cập đến việc thành lập trung tâm mới mà còn xác định rõ các quy trình ứng phó trong trường hợp xảy ra đảo chính.
Ngày 19 tháng 8 năm 1991, căng thẳng đạt đến đỉnh điểm khi xuất hiện tin đồn về một cuộc đảo chính quân sự tại Moskva. Quân đội được tăng cường hiện diện tại Latvia, đặc biệt là ở thủ đô Riga. Trung tâm Phòng vệ Quốc gia đã phát hành 2.000 bản hướng dẫn về kháng cự bất bạo động, đồng thời khuyến khích người dân thiết lập các nhóm kháng cự quy mô nhỏ tại từng địa phương. Khi toàn xã hội đã sẵn sàng đối phó bằng các biện pháp bất bạo động, áp lực đến từ các quốc gia Baltic cũng như từ nội bộ Moskva (xem mục “Bảo vệ nhà nước Xô viết trước đảo chính, 1991” trong cơ sở dữ liệu này) đã trở nên quá lớn, và chỉ hai ngày sau, cuộc đảo chính đã thất bại. Hai tuần sau đó, Latvia chính thức giành được nền độc lập hoàn toàn.