Người Lithuania đấu tranh giành độc lập dân tộc, 1988–1991

Bản tiếng Anh: Aurora Muñoz (Ngày 03 tháng 12, 2009) và Max Rennebohm (Ngày 24 tháng 5, 2011). Lithuanians campaign for national independence, 1988-1991. Global Nonviolent Action Database.

Dịch bởi: Phong trào Duy Tân.

Nga lần đầu chiếm đóng Lithuania vào giữa thế kỷ XIX và triển khai chương trình “Nga hóa”, nhằm loại bỏ ngôn ngữ và văn hóa Lithuania để thay thế bằng văn hóa Nga. Sau 22 năm độc lập khỏi Nga, Hiệp ước Molotov–Ribbentrop năm 1939 đã tái lập sự thống trị của Liên Xô đối với Lithuania, cũng như hai quốc gia Baltic khác là Estonia và Latvia. Liên Xô tuyên bố công khai rằng Lithuania đã tự nguyện gia nhập Liên bang Xô viết, song các nghị định thư bí mật của hiệp ước này lại phủ nhận điều đó. Sau Thế chiến II, Liên Xô tái chiếm Lithuania. Trong giai đoạn từ sau chiến tranh cho đến năm 1987, người Lithuania tiếp tục tiến hành các hình thức phản kháng, cả bạo lực lẫn bất bạo động, chống lại sự cai trị của Liên Xô và quá trình “Liên Xô hóa” đất nước.

Phong trào phản kháng này xuất phát từ nhiều tầng lớp khác nhau trong xã hội Lithuania, trong đó một lực lượng lãnh đạo quan trọng là Giáo hội Công giáo, vốn luôn giữ vị trí trung tâm trong lịch sử và phong trào độc lập của Lithuania. Giáo hội Công giáo đã lưu hành các bản kiến nghị và thư tập thể nhằm phản đối chính sách đàn áp và trục xuất của chính quyền Liên Xô.

Việc thực thi các chính sách cải cách (perestroika) và cởi mở (glasnost) tại Liên Xô từ năm 1985 đã đưa phong trào kháng chiến của Lithuania lên một tầm cao mới. Mặc dù các lãnh đạo Đảng Cộng sản Lithuania không ủng hộ những cải cách này, giới trí thức Lithuania đã tận dụng không gian cởi mở mới để xuất bản các tạp chí văn học mang tính phê phán chế độ Xô viết. Hoạt động phản kháng cũng diễn ra thông qua các nhóm bảo vệ môi trường, những tổ chức lên tiếng chống lại sự tàn phá sinh thái do các dự án công nghiệp của Liên Xô gây ra.

Đến mùa xuân năm 1988, phong trào giành độc lập của Lithuania đạt được động lực mới và một nhóm học giả bắt đầu soạn thảo bản hiến pháp mới cho quốc gia. Ngày 3 tháng 6 năm 1988, khoảng 500 trí thức và các cán bộ trẻ của Đảng Cộng sản đã tập trung tại Viện Hàn lâm Khoa học và thành lập phong trào mang tên “Sajudis”, tổ chức sau này giữ vai trò lãnh đạo chiến dịch đấu tranh giành độc lập của Lithuania. Ngay sau khi được thành lập, Sajudis đã tổ chức một số cuộc tụ họp quy mô nhỏ.

Ngày 14 tháng 6 năm 1988, một tổ chức ủng hộ độc lập mang tính cấp tiến có tên Liên minh Tự do Lithuania (Lithuanian Freedom League), vốn hoạt động từ thập niên 1970, đã tổ chức một cuộc mít tinh với khoảng 6.000 người tham dự tại thủ đô Vilnius. Tại cuộc mít tinh này, lá cờ Lithuania độc lập lần đầu tiên được tung bay công khai kể từ sau Thế chiến II.

Trong nỗ lực giành ảnh hưởng và thu hút sự ủng hộ rộng rãi hơn, Sajudis với đường lối ôn hòa hơn đã tổ chức hai cuộc mít tinh vào các ngày 21 và 24 tháng 6, nhằm trao “ủy nhiệm chính trị” cho các đại biểu Lithuania tham dự Đại hội lần thứ 19 của Đảng Cộng sản Liên Xô tại Moskva. Khoảng 20.000 người đã tham gia cuộc biểu tình thứ hai, nơi họ lắng nghe các bài phát biểu của Vytautas Landsbergis (người sau này trở thành lãnh đạo của Sajudis) và Algirdas Brazauskas, một lãnh đạo Đảng Cộng sản.

Khi các đại biểu Lithuania trở về từ Đại hội Đảng vào ngày 9 tháng 7, Sajudis tổ chức thêm một cuộc mít tinh tại Vilnius nhằm thể hiện sự ủng hộ rộng rãi của công chúng đối với cải cách, đồng thời yêu cầu các đại biểu chịu trách nhiệm trước nhân dân về cam kết cải cách của mình. Cuộc biểu tình này thu hút khoảng 100.000 người tham dự. Tại đây, người dân đã giương cao nhiều lá cờ Lithuania và lần đầu tiên cùng nhau hát quốc ca kể từ sau Thế chiến II. Sau ngày 9 tháng 7, nhiều người Lithuania cũng tham gia chiến dịch tẩy chay tờ báo của Đảng Cộng sản theo lời kêu gọi của Sajudis.

Vào ngày 20 tháng 7 — kỷ niệm 48 năm Lithuania trở thành một nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô viết — toàn quốc đã đồng loạt tiến hành các hoạt động phản đối. Một triển lãm nhiếp ảnh đã ghi lại toàn bộ hoạt động của Sajudis; 100 người đi xe đạp tham gia “Hành trình vì sinh thái”, với 24 cuộc mít tinh ủng hộ Sajudis diễn ra dọc đường; một cuộc tuần hành vì môi trường tiến ra bờ biển Baltic được tổ chức; và một thành viên Sajudis đã phát động một cuộc tuần hành “rock-and-roll” nhằm bày tỏ sự ủng hộ đối với những yêu sách mới về độc lập dân tộc.

Đáp lại làn sóng biểu tình này, sau ngày 2 tháng 8, Hội đồng Tối cao Lithuania — khi đó vẫn ủng hộ sự cai trị của Liên Xô — ban hành quy định yêu cầu mọi cuộc tụ tập, biểu tình hay tuần hành phải thông báo trước 10 ngày. Để phản đối quy định này, khoảng 5.000 người đã tiến hành một cuộc biểu tình trái phép ngay trước trụ sở Hội đồng Tối cao.

Ngày 21 tháng 8, Sajudis công khai công bố các nghị định thư bí mật của Hiệp ước Molotov–Ribbentrop, qua đó chứng minh rằng Lithuania đã bị sáp nhập cưỡng bức vào Liên Xô. Hai ngày sau, đúng vào ngày kỷ niệm ký kết hiệp ước, khoảng 250.000 người mang theo cờ Lithuania đã tham gia một cuộc mít tinh lớn tại Vilnius để phản đối sự cai trị của Liên Xô. Các nhóm nhỏ hơn cũng tổ chức biểu tình tại nhiều thành phố khác trên khắp Lithuania.

Trong suốt thời gian còn lại của năm 1988, sự ủng hộ của người dân Lithuania đối với Sajudis và mục tiêu độc lập dân tộc tiếp tục gia tăng. Phong trào Xanh tập trung vào các vấn đề môi trường cũng tham gia chiến dịch. Tuy nhiên, những người vận động lần đầu tiên đã phải đối mặt với sự đàn áp bạo lực khi cảnh sát sử dụng dùi cui để giải tán một cuộc biểu tình có hơn 20.000 người tham dự. Đáp lại hành động đàn áp này, người Lithuania đã gửi một lượng lớn thư phản đối và tổ chức các cuộc biểu tình ngồi trước trụ sở Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản, buộc cơ quan này phải hợp pháp hóa lá cờ Lithuania và khiến Bí thư Đảng Cộng sản phải từ chức vào tháng kế tiếp. Người kế nhiệm là Algirdas Brazauskas, một nhà cải cách và người ủng hộ Sajudis.

Tháng 10 năm đó, Sajudis tổ chức đại hội đầu tiên, trong đó phong trào tiếp tục tuyên bố ủng hộ chính sách cải cách (perestroika), nhưng đồng thời khẳng định rằng việc tiếp tục cai trị của Liên Xô đối với Lithuania là bất hợp pháp. Tại đại hội, Sajudis bầu ra một cơ quan gồm 220 thành viên mang tên Seimas (“Nghị viện”), được coi là một thiết chế quyền lực thay thế cho Hội đồng Tối cao. Trong phiên họp đầu tiên, Seimas đã lên án một đạo luật mới của Liên Xô nhằm tiếp tục làm suy giảm chủ quyền của Lithuania và các nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô viết khác. Mặc dù hơn 1,8 triệu người Lithuania đã ký vào bản kiến nghị yêu cầu hủy bỏ đạo luật này, Xô viết Tối cao của Liên Xô vẫn thông qua nó.

Sau khi Estonia tuyên bố chủ quyền vào tháng 11 (một tuyên bố không được Moskva công nhận), Seimas của Lithuania cũng thông qua một tuyên bố tương tự, khẳng định rằng người Lithuania chỉ tuân theo những đạo luật không hạn chế nền độc lập của Lithuania. Để ủng hộ tuyên bố này, vào đêm Giáng sinh, hàng nghìn người Lithuania đã tắt đèn trong vòng nửa giờ và thắp nến trên bệ cửa sổ như một cuộc trưng cầu ý dân mang tính biểu tượng cho nền độc lập dân tộc.

Sau hành động mang tính biểu tượng này, người biểu tình Lithuania tiếp tục thực hiện nhiều hình thức bất hợp tác, bao gồm việc tẩy chay các sản phẩm sữa (do nhà nước độc quyền kiểm soát) và từ chối nộp các khoản thuế bị tăng. Ngày 23 tháng 8 năm 1989, khoảng 2 triệu người tại Lithuania, Estonia và Latvia đã nắm tay nhau tạo thành một chuỗi người dài 650 km, nối liền các thủ đô của ba nước cộng hòa, nhằm phản đối sự chiếm đóng của Liên Xô và thể hiện tinh thần đoàn kết Baltic.

Trong suốt năm 1989, Lithuania tiếp tục đẩy mạnh các hoạt động phản kháng. Trong tháng 8 cùng năm, nước cộng hòa này chính thức công nhận tính bất hợp pháp của chế độ Xô viết. Thanh niên Lithuania tẩy chay nghĩa vụ quân sự và đốt thẻ nhập ngũ. Hơn một trăm cựu binh Lithuania từng phục vụ trong quân đội Liên Xô đã hoàn trả huân chương và phần thưởng. Một số tổ chức công cộng, công đoàn và hội đoàn — bao gồm cả Đảng Cộng sản Lithuania — đã chấm dứt quan hệ với Moskva.

Tháng 2 năm 1990, Sajudis giành được đa số ghế áp đảo trong Hội đồng Tối cao. Với sự kiểm soát cơ cấu quyền lực chính thức này, Hội đồng Tối cao đã chính thức tuyên bố độc lập của Cộng hòa Lithuania vào ngày 12 tháng 3. Ngày hôm sau, bản tuyên bố độc lập cùng các văn kiện liên quan được gửi trực tiếp tới lãnh đạo Liên Xô, Mikhail Gorbachev.

Sau tuyên bố độc lập này, Liên Xô tiến hành ba giai đoạn tấn công. Giai đoạn thứ nhất liên quan đến việc Lithuania từ chối thực hiện nghĩa vụ quân sự theo lệnh của Liên Xô. Quân đội Liên Xô được lệnh cưỡng bức bắt giữ thanh niên và những người đào ngũ. Giai đoạn thứ hai tập trung vào vấn đề biên giới nhà nước, khi quân đội Liên Xô tăng cường hiện diện tại các cửa khẩu và bắt đầu tịch thu toàn bộ vũ khí của người dân Lithuania. Giai đoạn thứ ba nhằm kiểm soát các tòa nhà và thiết chế công quyền. Lực lượng lính dù Liên Xô chiếm đóng nhiều trụ sở từng thuộc về Đảng Cộng sản, đồng thời thay thế các nhân sự công khai ủng hộ độc lập. Tuy nhiên, các biện pháp thay thế này tỏ ra không hiệu quả, do đội ngũ nhân viên Lithuania kiên quyết từ chối công nhận các nhân sự mới.

Đáp lại Tuyên bố Độc lập của Lithuania và các nỗ lực khác nhằm làm suy yếu quyền lực của Liên Xô tại quốc gia này, ngày 25 tháng 4, Liên Xô đã áp đặt một lệnh phong tỏa kinh tế. Lệnh phong tỏa này đã chặn gần như toàn bộ nguồn cung dầu mỏ và khí đốt cho Lithuania trong suốt 10 tuần. Tuy nhiên, người Lithuania nhanh chóng tổ chức phân phối lại các nguồn lực khan hiếm và duy trì đời sống xã hội để vượt qua thời kỳ phong tỏa. Hội đồng Tối cao Lithuania đã thành lập một Ủy ban Phong tỏa và gây quỹ nhằm hỗ trợ những nhóm dân cư chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.

Ngày 29 tháng 6 năm 1990, Hội đồng Tối cao tuyên bố tạm hoãn 100 ngày việc thực thi Tuyên bố Độc lập để mở đường cho các cuộc đàm phán với Moskva. Các cuộc đàm phán này bắt đầu hai tháng sau đó. Dẫu vậy, trong suốt phần còn lại của năm 1990, Liên Xô tiếp tục gia tăng chiến lược đe dọa và gây sức ép. Moskva đe dọa áp dụng thêm các biện pháp trừng phạt kinh tế và sáp nhập lãnh thổ Lithuania, đồng thời tăng cường trấn áp thanh niên từ chối nghĩa vụ quân sự.

Đầu tháng 12, Liên Xô ra lệnh triển khai quân đội để cưỡng chế thi hành luật nghĩa vụ quân sự trên toàn bộ các nước cộng hòa thuộc Liên bang Xô viết. Đồng thời, Moskva rút khỏi các cuộc đàm phán đã khởi động với Lithuania sau thời gian tạm hoãn 100 ngày. Cuối tháng 12, quân đội Liên Xô bắt đầu tuần tra trên các đường phố tại nhiều thành phố của Lithuania. Trước tình hình này, Hội đồng Tối cao Lithuania kêu gọi người dân không khiêu khích hay đối đầu bạo lực với binh lính Liên Xô.

Sau tuyên bố từ Moskva ngày 10 tháng 1 yêu cầu Lithuania hủy bỏ Tuyên bố Độc lập, Ủy ban Cứu quốc (NSC) công khai xuất hiện. Thành phần của NSC gồm các thành viên thân Moskva thuộc Đảng Cộng sản Lithuania/Đảng Cộng sản Liên Xô và quân đội Liên Xô. Dưới sự bảo trợ của NSC, quân đội Liên Xô tiến vào Bộ Quốc phòng Lithuania và chiếm giữ Trung tâm Báo chí tại Vilnius. Trước đó, người Lithuania đã chuẩn bị một kế hoạch phòng vệ bất bạo động, thiết lập các đội tuần tra dân sự không vũ trang để bảo vệ Hội đồng Tối cao cũng như các tòa nhà phát thanh và truyền hình.

Vào nửa đêm ngày 12 rạng sáng ngày 13 tháng 1, NSC tuyên bố Lithuania nằm dưới sự kiểm soát trực tiếp của Tổng thống Liên Xô. Hai giờ sau (khoảng 2 giờ sáng), quân đội Liên Xô bắt đầu tiến về các trung tâm phát thanh và truyền hình tại Vilnius. Trong khi đó, hàng nghìn người Lithuania vừa hát vừa bao quanh các tòa nhà, tạo thành hàng rào người nhằm ngăn chặn việc chiếm đóng của quân đội. Lực lượng Liên Xô đã tấn công đám đông này, khiến 13 người thiệt mạng và hàng trăm người khác bị thương. Một sĩ quan KGB của Liên Xô cũng thiệt mạng (không rõ nguyên nhân).

Trong khi người dân đứng chắn giữa quân đội Liên Xô và các tòa nhà cùng tháp truyền hình, nhiều người khác tiếp tục bám trụ để bảo vệ Hội đồng Tối cao khỏi nguy cơ bị xâm chiếm. Toàn bộ cuộc tấn công vào các cơ sở truyền hình được phát sóng trực tiếp ra quốc tế qua truyền hình và radio. Khi quân đội Liên Xô chiếm được tháp truyền hình, người Lithuania vẫn tiếp tục phát tin từ một máy phát dự phòng đặt trong tòa nhà Hội đồng Tối cao — nơi chưa bao giờ bị chiếm đóng.

Sau đó, vào ngày 13 tháng 1, Boris Yeltsin, khi đó là Chủ tịch Xô viết Tối cao Nga, đã công khai phản đối các cuộc tấn công và công nhận chủ quyền của tất cả các quốc gia Baltic. Cùng ngày, Latvia, Estonia và Lithuania chính thức công nhận độc lập của nhau. Trước cuộc tấn công của Liên Xô trong các ngày 12–13 tháng 1, cộng đồng quốc tế đã gửi thư ủng hộ và tổ chức các cuộc mít tinh thể hiện sự đoàn kết với chiến dịch giành độc lập của Lithuania.

Sau các sự kiện ngày 12–13 tháng 1, Liên Xô tiếp tục các hành động gây hấn đối với Lithuania, bao gồm những cuộc tấn công thường xuyên nhằm vào cảnh sát Lithuania, binh sĩ đào ngũ, các cơ quan hải quan và nhiều tổ chức khác. Tuy nhiên, người Lithuania vẫn kiên trì bảo vệ nền độc lập bằng phương thức bất bạo động. Vào tháng 3, họ tẩy chay cuộc trưng cầu dân ý của Liên Xô nhằm duy trì Liên bang. Người dân từ chối công nhận sự hiện diện của quân đội chiếm đóng tại các trung tâm truyền hình và báo chí, đồng thời thành lập các tờ báo thay thế. Các nhân viên báo chí tiến hành tuyệt thực kéo dài nhiều tháng trước các tòa nhà báo chí bị Liên Xô chiếm đóng. Người Lithuania luôn trong trạng thái sẵn sàng đối phó với một cuộc xâm lược mới, với các kế hoạch bất tuân dân sự và dựng hàng rào người để bảo vệ các công trình trọng yếu.

Ngày 19 tháng 8 năm 1991, khi các lãnh đạo Đảng Cộng sản và quân đội tại Moskva tiến hành một cuộc đảo chính nhằm duy trì Liên Xô và sự kiểm soát đối với các nước Baltic, người Lithuania vẫn trong tư thế chuẩn bị. Họ lập tức triển khai các kế hoạch bất tuân và phong tỏa bằng người. Tuy nhiên, trước làn sóng kháng cự bất bạo động ngay tại Moskva, cuộc đảo chính đã thất bại.

Sau thất bại này, Lithuania chính thức được công nhận là một quốc gia độc lập. Tháng 9 năm 1991, Lithuania trở thành thành viên của Liên Hợp Quốc.