Người Ecuador lật đổ Tổng thống Gutiérrez (Cuộc nổi dậy của Forajidos), 2005

Bản tiếng Anh: Nick Palazzolo. (Ngày 17 tháng 2, 2013). Ecuadorians oust President Gutiérrez (Rebellion of the Forajidos), 2005. Global Nonviolent Action Database.

Dịch bởi: Phong trào Duy Tân.

Cựu đại tá Lucio Gutiérrez giành chiến thắng trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2002 tại Ecuador, sau khi nổi lên như một đồng minh được ưa chuộng của người nghèo trong những năm sau cuộc đảo chính năm 2000. Tuy nhiên, sau khi nhậm chức, một loạt quyết định của ông đã làm gia tăng khoản nợ của Ecuador đối với Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), đồng thời cho phép khai thác dầu mỏ trên các vùng đất của người bản địa.

Tháng 12 năm 2004, Tổng thống Gutiérrez giải tán Tòa án Tối cao và bổ nhiệm các thẩm phán trung thành với mình. Ngày 26 tháng 1 và tiếp đó là ngày 16 tháng 2 năm 2005, hàng nghìn người Ecuador đã xuống đường biểu tình tại Quito và Guayaquil để phản đối việc thao túng hệ thống tư pháp này.

Tháng 3 năm 2005, Tòa án đã hủy bỏ các cáo buộc đối với cựu Tổng thống Abdalá Bucaram, người đang sống lưu vong, cho phép ông trở về nước sau tám năm ở Panama. Khi Bucaram quay lại Ecuador, vào ngày 5 tháng 4, khoảng 5.000 người đã biểu tình bên ngoài Quốc hội. Lực lượng cảnh sát đã sử dụng bạo lực và hơi cay để nhanh chóng giải tán đám đông.

Thị trưởng Quito, Paco Moncayo, cùng với chính quyền của sáu tỉnh đã thành lập Hội đồng Công dân Quito và kêu gọi tiến hành đình công, yêu cầu thiết lập một tòa án mới. Ngày 13 tháng 4, hàng nghìn cư dân Quito tham gia cuộc đình công, khiến hệ thống giao thông công cộng, các cơ sở giáo dục và nhiều trụ sở chính quyền địa phương phải đóng cửa.

Trong khi Thị trưởng Moncayo và các lãnh đạo khác tập trung tại quảng trường để đọc to Hiến pháp, khoảng 400 người bản địa lên tiếng phản đối chính phủ tại một công viên, còn sinh viên đại học thì tụ tập tại Trung tâm Văn hóa. Không có một lực lượng nào đủ khả năng thống nhất các cuộc biểu tình đa dạng này thành một phong trào chung.

Tổng thống Gutiérrez cho rằng cuộc đình công đã thất bại và thậm chí còn ca ngợi người dân Quito vì đã “chọn đi làm thay vì biểu tình” vào buổi tối hôm đó. Tuy nhiên, Radio La Luna, do Paco Velasco làm giám đốc, đã mở sóng để người dân trực tiếp bày tỏ ý kiến. Vào lúc 7 giờ tối, một phụ nữ gọi điện tới đài để phản hồi phát biểu của Tổng thống và tuyên bố: “Tôi có đi làm, nhưng không phải để ủng hộ chế độ.” Bà đề xuất tổ chức một cuộc biểu tình vào lúc 9 giờ tối cùng ngày.

Lời kêu gọi này nhanh chóng nhận được sự hưởng ứng: khoảng 10.000 người — phần lớn là phụ nữ đi cùng trẻ em và người cao tuổi — đã tập trung từ tối đến rạng sáng (khoảng 1 giờ sáng) trên đại lộ Avenida de los Shyris, rồi tuần hành đến trụ sở Tòa án Tối cao. Nhiều người gõ xoong nồi, phất cao quốc kỳ Ecuador và kêu gọi lật đổ Gutiérrez. Đám đông hô vang các khẩu hiệu: “Lucio, cút đi!” và “Nhân dân đoàn kết sẽ không bao giờ bị đánh bại!”

Sáng sớm ngày hôm sau, 14 tháng 4, những người biểu tình đã kéo đến tư dinh riêng của Tổng thống Lucio Gutiérrez. Ông xuất hiện trên ban công để yêu cầu đám đông giải tán và gọi họ là forajidos — tức là “những kẻ ngoài vòng pháp luật”. Từ thời điểm này, chiến dịch đòi phế truất Gutiérrez được biết đến với tên gọi Cuộc nổi dậy của những Forajidos. Hàng nghìn người Ecuador tuyên bố “Tôi cũng là một forajido!” trên áo thun, nhãn dán xe, áp phích và graffiti.

Vào thứ Sáu, ngày 15 tháng 4, khoảng 15.000 người tập trung biểu tình và gõ xoong nồi để phản đối. Đáp lại, Gutiérrez xuất hiện trên truyền hình, kêu gọi ban bố tình trạng khẩn cấp và tuyên bố giải tán Tòa án Tối cao. Người biểu tình coi đây chỉ là một hành động đàn áp khác, nên phớt lờ tình trạng khẩn cấp, tiếp tục kiên cường biểu tình, hát quốc ca và phất cao quốc kỳ Ecuador.

Tướng Luis Aguas, Tư lệnh Lục quân, đã phản đối việc ban bố tình trạng khẩn cấp. Trước áp lực đó, Tổng thống buộc phải dỡ bỏ lệnh này vào ngày hôm sau.

Đài Radio La Luna, lúc này đã đảm nhiệm vai trò trung tâm trong việc tổ chức và truyền thông cho phong trào, kêu gọi người dân mang theo giấy vệ sinh khi biểu tình. Hành động này mang ý nghĩa biểu tượng: người dân đang “làm sạch” nạn tham nhũng của tổng thống. Paco Velasco, người điều phối diễn đàn phát thanh, nhận được hàng trăm cuộc gọi từ các nhà báo cập nhật diễn biến của nhiều hoạt động khác nhau trong thành phố. Ông liên tục thông báo lại cho thính giả, qua đó điều hướng họ tham gia khoảng 200 cuộc biểu tình trong suốt tuần.

Velasco dần nổi lên như một thủ lĩnh tinh thần của phong trào khi ông kêu gọi hành động bất bạo động, liên kết các hoạt động nhỏ lẻ thành những cuộc tuần hành thống nhất hơn và không ngừng ca ngợi tinh thần phi bạo lực của người dân. Tính chất mở của diễn đàn phát thanh cũng tạo điều kiện cho sự sáng tạo trong phong trào; chẳng hạn, một công dân đã kêu gọi toàn bộ phương tiện giao thông dừng lại vào buổi trưa một ngày nào đó và bấm còi trong năm phút liên tiếp.

Khi các cuộc biểu tình tiếp diễn trong suốt thứ Bảy và Chủ nhật, cảnh sát đã sử dụng hơi cay, vòi rồng áp lực cao và đạn cao su để trấn áp người biểu tình. Đến thứ Hai, Radio La Luna kêu gọi người dân Ecuador cùng nhau tuần hành về Phủ Tổng thống. Ngày thứ Ba, 19 tháng 4, hơn 100.000 người đã tham gia cuộc tuần hành này.

Gutiérrez ra lệnh cho cảnh sát tăng cường các biện pháp đàn áp, bao gồm việc sử dụng thêm hơi cay. Trong làn sóng trấn áp này, một nhiếp ảnh gia người Chile đã thiệt mạng. Người biểu tình sau đó trở về nhà vào rạng sáng.

Sáng thứ Tư, Radio La Luna nhận được thông tin rằng Gutiérrez đã hứa cung cấp bột mì, yến mạch và cá ngừ cho người dân từ các vùng duyên hải và Amazon nhằm đưa họ đến Quito để tổ chức biểu tình ủng hộ chính phủ. Trước nguy cơ này, người dân sống ở rìa thành phố đã lập các chốt chặn bằng phương tiện cá nhân, trong khi Thị trưởng Paco Moncayo ra lệnh đóng tuyến đường thu phí chính và điều động xe tải cùng xe buýt thành phố để phong tỏa các lối vào.

Vào cuối buổi sáng cùng ngày, Tổng Giám đốc Cảnh sát, Tướng Jorge Poveda, đã tuyên bố từ chức, bày tỏ sự hối tiếc về những gì đã xảy ra và khẳng định ông không thể tiếp tục sử dụng bạo lực để đối phó với người dân Ecuador.

Các trường học, xe buýt và nhiều hoạt động đô thị khác bị đình trệ khi người dân tiếp tục tiến về Phủ Tổng thống. Người đứng đầu Bộ Tổng Tham mưu Liên quân, Tướng Víctor Hugo Rosero, người trước đó vẫn trung thành với Tổng thống, tuyên bố rằng quân đội sẽ rút lại sự ủng hộ dành cho Gutiérrez nhằm bảo vệ dân chúng và khôi phục trật tự. Các đơn vị quân đội rút lui vào lúc 12 giờ 50 trưa ngày thứ Tư, để lại cho cảnh sát xử lý tình hình.

Ngay sau đó, 60 trong tổng số 62 nghị sĩ có mặt tại Quốc hội đã bỏ phiếu phế truất Tổng thống với lý do ông không hoàn thành nghĩa vụ theo Hiến pháp. Quốc hội đồng thời tuyên thệ nhậm chức cho Phó Tổng thống Alfredo Palacio.

Vào lúc 14 giờ, Gutiérrez tìm cách bỏ trốn nhưng gặp nhiều trở ngại khi người biểu tình tổ chức chiếm giữ Sân bay Quốc tế Mariscal Sucre nhằm ngăn cản ông rời khỏi đất nước. Radio La Luna tiếp tục phát sóng thông tin về tung tích của ông để các nhóm có tổ chức kịp thời chặn đường. Cuối cùng, Gutiérrez lên được trực thăng và xin tị nạn chính trị tại Đại sứ quán Brazil.

Tân Tổng thống Alfredo Palacio đã nỗ lực đưa đất nước trở lại ổn định, và nhiều người biểu tình ăn mừng chiến thắng, dù một số vẫn mong muốn thúc đẩy những cải cách sâu rộng và bền vững hơn. Trong nhiệm kỳ ngắn ngủi của mình, Palacio đã gia tăng chi tiêu xã hội, tạo khoảng cách trong quan hệ với Hoa Kỳ và bổ nhiệm Rafael Correa làm Bộ trưởng Kinh tế. Correa nhanh chóng giành được sự ủng hộ rộng rãi và giành chiến thắng trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2006. Thông qua Quốc hội Lập hiến năm 2007, ông thúc đẩy việc ban hành một bản Hiến pháp mới, trong đó ghi nhận nhiều quyền lợi cho các nhóm xã hội đa dạng, bao gồm các dân tộc bản địa, công dân LGBTI, phụ nữ, cũng như quyền bảo vệ tự nhiên.