Tác giả: Doug Bandow
Hungary’s Lesson: Beware the Dangers of Socialism. CATO. 5/11/2026.
Lịch sử đầy đau thương của đất nước này nhắc chúng ta rằng tự do mong manh đến nhường nào.
Khoảng bảy thập niên trước, Liên Xô mở Chiến dịch Cơn lốc (Operation Whirlwind) để dập tắt Cách mạng Hungary, cuộc cách mạng đã lật đổ chế độ cộng sản. Nhà cải cách Imre Nagy lúc đó lãnh đạo đất nước chống lại sự kiểm soát của Liên Xô, và ông phải trả giá bằng mạng sống. Nhưng đến năm 1989, việc người dân công khai tưởng niệm ông đã thúc đẩy chủ nghĩa cộng sản sụp đổ, không chỉ ở Hungary mà trên khắp Đông Âu và cả ở Liên Xô.
Nỗi đau của Hungary, cũng như của nhiều nước láng giềng, bắt đầu từ Thế chiến thứ nhất. Đế quốc Áo-Hung là đồng minh của nước Đức thời Hoàng đế Wilhelm, và tan rã khi cuộc chiến kết thúc trong tàn phá. Hungary trở thành một quốc gia độc lập nhưng mất phần lớn lãnh thổ. Sau đó, đất nước lần lượt trải qua một thời gian ngắn do phe dân chủ xã hội cầm quyền, một thời gian còn ngắn hơn thử nghiệm chủ nghĩa cộng sản kiểu Liên Xô, rồi đến một thời kỳ cai trị kéo dài mang màu sắc bán phát xít dưới Miklós Horthy, người giữ chức “quan nhiếp chính” thay cho ngai vàng bỏ trống.
Đáng tiếc, Horthy tìm cách giành lại những vùng lãnh thổ đã mất bằng cách tham gia cuộc xâm lược Liên Xô của phe Trục. Đến năm 1943, ông bắt đầu tìm đường rút lui, nhưng rồi bị Đảng Chữ thập Mũi tên theo chủ nghĩa phát xít lật đổ. Đảng này nắm quyền chỉ vỏn vẹn năm tháng tàn bạo, trước khi Hồng quân tràn vào chiếm đóng đất nước.
Người dân đã bỏ phiếu chống lại những người cộng sản địa phương, nhưng Moscow quyết định theo hướng khác. Hệ quả là Cộng hòa Nhân dân Hungary ra đời vào tháng 8 năm 1949 dưới sự lãnh đạo của Mátyás Rákosi. Hàng chục nghìn người Hungary bị bắt và giam giữ, một số bị đưa đến các trại lao động gulag của Liên Xô.
Dù bị Liên Xô chiếm đóng, những người dân yêu nước đầy tự hào khắp Đông Âu vẫn bực bội trước sự cai trị của chế độ cộng sản ngoại lai. Ở một số nơi, người dân bị trị không chỉ bất mãn mà còn trở nên bạo lực.
Hungary là trường hợp kịch tính nhất. Tháng 7 năm 1956, Rákosi, người theo đường lối cứng rắn, bị cách chức. Nhưng với người dân Hungary, chỉ thay một người cộng sản áp bức bằng người khác là chưa đủ. Ngày 23 tháng 10, khoảng 20.000 sinh viên tụ tập ở Budapest để đòi thay đổi. Trong lúc tuần hành, đám đông tăng lên gấp mười lần. Nhiều người cầm cờ Hungary đã cắt bỏ quốc huy cộng sản. Dọc đường, họ kéo đổ bức tượng Stalin cao 82 foot (khoảng 25 mét), món quà “tặng” họ năm năm trước, khi nhà độc tài Liên Xô còn nắm quyền.
Người kế nhiệm Rákosi là Ernő Gerő đã bác bỏ các yêu sách và kêu gọi Liên Xô can thiệp. Sau đó János Kádár thay thế ông ta, còn Imre Nagy, một người cộng sản cải cách, trở lại ghế thủ tướng. Sau những cuộc giao tranh lẻ tẻ, các đơn vị Hồng quân rút khỏi Budapest, và những người cách mạng nhắm vào các cựu nhân viên an ninh của chế độ cộng sản. Nagy tuyên bố Hungary trung lập và rút khỏi Hiệp ước Warsaw.
Tuy nhiên, ngày 31 tháng 10, giới lãnh đạo Liên Xô quyết định can thiệp. Ngày 4 tháng 11, các đơn vị Hồng quân quay lại Budapest và gặp sự kháng cự của phần lớn quân đội Hungary (đa số binh sĩ ủng hộ cách mạng) cùng các nhóm dân thường vũ trang. Liên Xô mất một tuần mới chiếm được thủ đô. Ở những nơi khác, trong đó có thành phố công nghiệp Dunaújváros, những người cách mạng cầm cự lâu hơn. Ước tính khoảng 2.500 người Hungary thiệt mạng, trong đó hơn 1.500 là dân thường bị kẹt giữa các cuộc giao tranh. Khoảng 20.000 người bị thương.
Liên Xô đưa Kádár lên làm người của mình ở Budapest, và ông ta phát động một làn sóng đàn áp tàn bạo. Chế độ đã xử tử Nagy cùng 229 nhà lãnh đạo cách mạng khác (tức Nagy và thêm 228 người), được cho là để làm bài học cho các nhà lãnh đạo ở những nước xã hội chủ nghĩa khác.
Đảng Cộng sản và quân đội bị thanh trừng. Khoảng 22.000 người Hungary bị bỏ tù. Hơn 200.000 người chạy trốn qua biên giới khi đó còn để ngỏ, trong đó nhiều người cuối cùng định cư ở Mỹ.
Trong những năm sau đó, Kádár xây dựng một hệ thống gọi là “Chủ nghĩa cộng sản kiểu Goulash”, kết hợp cải cách kinh tế ở mức khiêm tốn với việc tiếp tục đàn áp chính trị. Tuy nhiên, cũng như ở các nơi khác tại Đông Âu, đến thập niên 1980 người dân ngày càng bất an và muốn thay đổi. Sự trỗi dậy của Mikhail Gorbachev ở Liên Xô đã khiến thay đổi trở nên khả thi.
Năm 1988, Kádár bị buộc phải nghỉ hưu và một số người cộng sản cải cách nổi lên. Tờ Christian Science Monitor khi ấy đưa tin:
Chỉ vài tháng trước, ý tưởng này còn là điều cấm kỵ, xa rời thực tế đến mức không ai dám nhắc tới, kể cả trong những cuộc trò chuyện riêng tư ở quán cà phê. Nay nó đã lên trang nhất báo chí chính thức. Ý tưởng ấy không gì khác hơn là biến quốc gia cộng sản Đông Âu này thành một nền dân chủ đa đảng. Một số nhà lãnh đạo cộng sản hàng đầu của Hungary cho rằng cuộc chuyển đổi có thể diễn ra trong vòng hai năm, còn đa số khác cho rằng sẽ xa hơn. Dù theo cách nào, việc một đảng cộng sản cân nhắc khả năng có các đảng đối lập và bầu cử tự do đã là diễn biến chưa từng có ở khu vực này. Nó cho thấy tấm gương glasnost (công khai) và perestroika (cải tổ) của Liên Xô đã mở rộng giới hạn của điều có thể xảy ra đến mức nào. Ông Ivan Lipovecz, tổng biên tập tuần báo uy tín HVG, nói: “Cải cách ở đây diễn ra nhanh đến mức có lúc tôi không tin nổi. Bỗng nhiên mọi thứ như đê vỡ.”
Cuộc cách mạng thứ hai còn đến nhanh hơn dự kiến. Năm sau, phe đối lập ngày càng mạnh dạn đã tổ chức một buổi lễ nhân kỷ niệm 31 năm ngày Nagy bị xử tử, để cải táng ông cùng bốn đồng chí với đầy đủ nghi thức tôn vinh. Những người cách mạng này từng bị chôn trong các ngôi mộ không bia để ngăn người dân tưởng niệm, dù chỉ là không chính thức. Năm 1988, cảnh sát còn dùng bạo lực giải tán một buổi viếng nhỏ của công chúng.
Khi sức ép cải cách tăng lên, ban lãnh đạo cộng sản chia rẽ về việc có nên vinh danh những người cách mạng năm 1956 hay không. Károly Grósz, người kế nhiệm Kádár, từ chối phục hồi danh dự cho Nagy. Nhưng Imre Pozsgay, ủy viên Bộ Chính trị và là nhà cải cách cấp tiến, gọi cuộc nổi dậy là một “cuộc khởi nghĩa của nhân dân”. Chính quyền đồng ý cho cải táng các nạn nhân. Pozsgay cùng ba lãnh đạo đảng có xu hướng tự do khác dự lễ với tư cách bộ trưởng.
Ngày 16 tháng 6 năm 1989, ít nhất 100.000 người, có ước tính cho là gấp đôi, đã chứng kiến buổi lễ. Đây là lần đầu tiên thân nhân của những người cách mạng được công khai thương tiếc người đã khuất. Tờ New York Times đưa tin rằng nhiều người trong đám đông ngước lên sững sờ, như nín thở khi nghe những lời thẳng thắn đến kinh ngạc tại một buổi lễ công khai như vậy, trong một khung cảnh trang nghiêm đến thế. Mạng truyền hình nhà nước đã phát sóng trực tiếp buổi lễ.
Viktor Orbán, khi ấy 26 tuổi và là người phát ngôn của Liên đoàn Thanh niên Dân chủ (sau này làm thủ tướng), giữ một vai trò quan trọng trong buổi lễ. Ông ca ngợi Nagy vì đã gắn mình với nguyện vọng của dân tộc Hungary: chấm dứt những điều cấm kỵ của chế độ cộng sản, chấm dứt sự phục tùng mù quáng đế quốc Nga và chế độ độc tài một đảng. Orbán còn chỉ trích những người cộng sản cải cách là kẻ đến muộn với sự nghiệp này. Ông nói rằng mình không thể hiểu nổi vì sao những người từng hăng hái bôi nhọ cuộc cách mạng và vị thủ tướng của nó nay bỗng thành những người ủng hộ, người theo Imre Nagy. Ông cũng không hiểu vì sao các lãnh đạo đảng, những người từng bắt thanh niên học theo sách xuyên tạc cuộc cách mạng, nay lại vội vàng chạm vào các quan tài như thể đó là bùa may mắn.
Buổi lễ không tạo ra tác động chính trị chính thức. Tuy vậy, đảng đã từ bỏ kế hoạch ban bố thiết quân luật, vì không chắc quân đội có chịu bắn vào chính dân mình hay không. Sau khi chính quyền phá bỏ hàng rào điện ở biên giới với Áo, một phiên bản yếu hơn của Bức tường Berlin, “Bức màn sắt” khét tiếng không còn nữa. Vì công dân các nước vệ tinh của Liên Xô có thể đi lại tự do trong khối, quyết định của Budapest đã châm ngòi cho một làn sóng người tị nạn, nhất là từ Đông Đức, làm lung lay các chế độ vệ tinh còn lại. Tất cả những chế độ ấy đều sụp đổ trước cuối năm.
Ngày 23 tháng 10 năm 1989, người dân Hungary tuyên bố thành lập nền Cộng hòa Hungary thứ ba. Đầu năm sau, quân đội Liên Xô rút về nước, và là rút vĩnh viễn.
Ngày nay, ngày càng nhiều người Mỹ đánh giá “chủ nghĩa xã hội” một cách tích cực, điều thật kỳ lạ. Vì vậy chúng ta nên nhớ cái giá cao mà người Hungary đã phải trả để thoát khỏi chủ nghĩa xã hội trong thực tế. Lịch sử đầy đau thương của Hungary nhắc chúng ta rằng tự do mong manh đến nhường nào. Thật bi thảm, người Hungary đã thua trận chiến giành tự do cách đây 70 năm. Nhưng thất bại ấy đã gieo mầm cho sự sụp đổ sau cùng của hệ thống vệ tinh của Moscow và cho việc châu Âu được giải phóng khỏi chủ nghĩa cộng sản.