Tác giả: Ivar Jansen

Nguồn: Why the Houthis Are Not an Iranian Proxy. The National Interest, 15/9/2026. 

Vì sao con đường giải quyết mối đe dọa từ Houthi đối với Biển Đỏ và Ả Rập Saudi không nhất thiết phải đi qua Iran.

Từ khi phong trào Houthi bắt đầu tấn công các tàu hàng đi qua Biển Đỏ vào năm 2023, nhóm vũ trang người Yemen này đã cho thấy họ không còn đơn thuần chỉ là một mối phiền toái mang tính khu vực nữa. Tuần trước, các đợt tấn công của Houthi vào Ả Rập Saudi và các đường ống dẫn dầu của nước này, cùng với việc họ chiếm được cảng Mokha và một số đảo gần eo biển Bab el-Mandeb, đã cho thấy rõ mối đe dọa thực sự mà nhóm này gây ra đối với thương mại quốc tế và nguồn cung năng lượng toàn cầu. Tuy vậy, cách nhìn nhận quen thuộc của Washington vẫn khá đơn giản: cho rằng Houthi chỉ là lực lượng đại diện (proxy) của Iran, nên chỉ cần gây áp lực lên Tehran là coi như gây áp lực lên Sanaa.

Ngoại trưởng Marco Rubio cũng bày tỏ quan điểm này sau khi các cuộc tấn công bằng tên lửa của Houthi làm 73 người bị thương ở Ả Rập Saudi. Ông gọi nhóm này là “những kẻ đại diện, làm tay sai cho Iran”, và cho rằng phía sau đó là “bàn tay của Iran”. Cách nhìn nhận này khiến người ta cảm thấy dễ chịu vì nó khớp với một khuôn mẫu phân tích đã quen thuộc — kiểu khuôn mẫu từng được dùng để giải thích về Hezbollah hay các lực lượng dân quân thuộc Lực lượng Huy động Nhân dân (PMF) ở Iraq. Nhờ vậy, các nhà làm chính sách có thể coi vấn đề Yemen chỉ là một nhánh phụ trong câu chuyện lớn hơn về Iran, mà không cần phải nhìn nhận nó như một vấn đề riêng biệt, phức tạp hơn.

Nhưng cách nhìn nhận này là sai lầm, và một chính sách hợp lý của Mỹ không thể xây dựng dựa trên nền tảng đó. Đúng là Iran có cung cấp vũ khí, huấn luyện, và phối hợp hoạt động với Houthi, và mối quan hệ này thực sự đáng được xem xét kỹ lưỡng. Nhưng nhóm Houthi lại có nguồn gốc hình thành độc lập, có cơ cấu ra quyết định tự chủ riêng, có nguồn thu tài chính của chính mình, và trong quá khứ đã từng hành động ngược lại ý muốn của Tehran khi lợi ích riêng của họ đòi hỏi như vậy. Việc xem Houthi chỉ đơn thuần là một công cụ trong tay Iran sẽ dẫn đến việc hiểu sai bản chất của mối đe dọa này, và khiến chính sách của Mỹ nhắm vào những “cần điều khiển” sai lầm.

Sự hỗ trợ của Iran đối với Houthi là có thật, nhưng không phải là tuyệt đối

Theo Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR), Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran (IRGC) đã cung cấp vũ khí, huấn luyện và tin tức tình báo cho Houthi. Chỉ riêng một vụ bắt giữ vào tháng 7 năm 2025 đã thu giữ khoảng 750 tấn đạn dược của Iran, bao gồm các bộ phận máy bay không người lái, đầu đạn tên lửa và hệ thống radar, tất cả đều được vận chuyển đến cho nhóm này. Sự hỗ trợ này đóng vai trò then chốt, giúp Houthi có khả năng thực hiện các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái tầm xa hơn, nhắm vào khu vực Biển Đỏ và cả Israel.

Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (International Crisis Group) cũng mô tả Houthi là một phần không thể tách rời trong “trục kháng cự” của Iran, phối hợp với Tehran về thời điểm hành động và thông điệp tuyên truyền — bao gồm cả việc họ bắt đầu tấn công trực tiếp vào Israel từ tháng 3 năm 2026, sau khi nhận định rằng vị thế của Iran trong khu vực đã suy yếu.

Tuy nhiên, tất cả những điều này không đồng nghĩa với việc mối quan hệ giữa Iran và Houthi giống như mối quan hệ giữa Iran với Hezbollah — tức là quan hệ “chủ – tay sai”. Điều quan trọng cần lưu ý là CFR chỉ rõ rằng Iran không phải là người tạo ra Houthi, và hai bên theo hai nhánh khác nhau của đạo Hồi Shiite (Houthi theo dòng Zaydi Shiism, còn Iran theo dòng Twelver Shiism). Vì vậy, cách hiểu đúng nhất là nên xem Houthi là một “đối tác không chính thức” của Iran, hơn là một lực lượng lệ thuộc trực tiếp vào Iran.

Một nghiên cứu năm 2020 của tổ chức RAND Corporation cũng đi đến kết luận tương tự sau khi xem xét quá trình phát triển của mối quan hệ này. Nghiên cứu chỉ ra rằng, dù nguồn đầu tư của Iran vào Yemen đã tăng mạnh từ năm 2015 trở đi, mối quan hệ giữa hai bên vẫn phần lớn mang tính “giao dịch có lợi ích qua lại” (transactional), chứ không phải quan hệ chủ – tay sai. Khi Hussein al-Houthi thành lập nhóm này vào những năm 1990, mục tiêu ban đầu của họ chủ yếu tập trung vào các vấn đề trong nước — đặc biệt là đấu tranh chống lại việc cộng đồng Zaydi bị gạt ra ngoài lề chính trị dưới thời Tổng thống Ali Abdullah Saleh. Từ đó đến nay, nhóm này cũng thể hiện rất ít mong muốn sao chép hay đi theo hệ tư tưởng cách mạng của Iran.

Những bằng chứng cho thấy Houthi hành động độc lập

Lập luận rõ ràng nhất phản bác cách nhìn “Houthi là tay sai của Iran” đến từ nhà nghiên cứu Allison Minor thuộc Viện Brookings. Bà cho rằng việc gọi Houthi là lực lượng đại diện của Iran “phản ánh sai lệch một cách căn bản về bản chất mối đe dọa mà nhóm này gây ra”, và điều đó làm suy yếu hiệu quả của các chính sách đối phó. Bà đưa ra một số ví dụ cụ thể cho thấy Houthi hành động độc lập, chẳng hạn như:

• Năm 2019, Houthi đơn phương tuyên bố ngừng bắn với Ả Rập Saudi, ngay cả khi Iran lúc đó lại muốn leo thang xung đột.
• Vào tháng 7 năm 2024, Houthi được cho là chỉ thông báo cho Iran về cuộc tấn công bằng máy bay không người lái nhắm vào Tel Aviv sau khi cuộc tấn công đã xảy ra, chứ không hề xin ý kiến hay bàn bạc trước.

Houthi cũng đa dạng hóa nguồn cung vũ khí của mình bằng cách mua các linh kiện từ Trung Quốc và xây dựng năng lực sản xuất vũ khí trong nước, thay vì chỉ phụ thuộc hoàn toàn vào Iran. Bà Minor cũng nhấn mạnh đến khả năng “bền vững về cấu trúc” của Houthi, vì nhóm này nằm trong một mạng lưới phi tập trung gồm hơn chục nhóm liên minh khác nhau, phối hợp trực tiếp với các lực lượng dân quân ở Iraq và cả nhóm al-Shabaab ở Somalia — một mạng lưới có khả năng tạo ra bất ổn ở quy mô mà không một chỉ đạo đơn lẻ nào từ Iran có thể tự mình điều phối được.

Sự độc lập này còn thể hiện rõ ở nền tảng kinh tế giúp Houthi hành động mà không cần xin phép Tehran. Một bài báo điều tra trong tháng này về “cỗ máy kiếm tiền cho các lực lượng đại diện” của Iran cho thấy: dù vậy, Houthi vẫn tự xây dựng được một mạng lưới tài chính riêng trị giá hàng tỷ đô la — thông qua việc thu thuế nhiên liệu, thu phí cảng biển, và hoạt động buôn lậu — một mạng lưới đã tồn tại bền vững suốt nhiều năm dù bị Mỹ áp đặt lệnh trừng phạt. Phân tích của RAND cũng đưa ra nhận định tương tự: nguồn thu độc lập từ việc thu thuế cảng và trích thu lợi tức đã, trong suốt lịch sử, giúp giới lãnh đạo Houthi có được mức độ tự chủ mà một lực lượng đại diện thực sự — hoàn toàn phụ thuộc vào “hầu bao” của bên bảo trợ — sẽ không thể có được.

Có lẽ bằng chứng có ý nghĩa nhất đối với chính sách chính là hành vi thực tế của Houthi. Nhóm này đã cho thấy họ sẽ không đơn giản chịu “dừng tay” chỉ vì Iran yêu cầu. Một cuộc điều tra của Reuters năm 2025 cho biết các quan chức Houthi đã trực tiếp nói với hãng tin này rằng họ sẽ không “giảm nhiệt” các cuộc tấn công, dù bị Mỹ gây áp lực quân sự hay dù có sự thuyết phục từ các bên trung gian của Iran. Họ gắn chiến dịch quân sự của mình với cách họ nhìn nhận riêng về cuộc chiến ở Gaza.

Bà Minor bổ sung thêm một góc nhìn mang tính cấu trúc cho cùng luận điểm này: thỏa thuận bình thường hóa quan hệ Saudi Arabia – Iran năm 2023 — thường được Washington xem như một cách để “vô hiệu hóa” Houthi bằng cách giải quyết vấn đề với Tehran — trên thực tế hầu như không làm giảm các cuộc tấn công của Houthi ở Biển Đỏ vào cuối năm đó. Điều thực sự có tác dụng đối với chiến dịch can thiệp của Saudi Arabia ở Yemen lại là một thỏa thuận ngừng bắn riêng biệt do Liên Hợp Quốc làm trung gian vào năm 2022, được đàm phán trực tiếp với chính nhóm Houthi. Nếu chính Iran thuyết phục cũng không khiến Houthi thay đổi hành động, thì việc Mỹ cứ gây áp lực lên Iran, hy vọng Iran sẽ kiềm chế được Houthi, là một chiến lược đặt cược vào thứ vốn không có thật.

Logic tương tự cũng áp dụng cho cách giải thích của Rubio rằng có “bàn tay của Iran” đằng sau các cuộc tấn công gần đây vào Ả Rập Saudi. Houthi không cần lệnh từ Iran để tấn công các mục tiêu của Saudi Arabia, bởi vì liên minh do Saudi Arabia dẫn đầu đã không ngừng oanh tạc Yemen từ năm 2015, cùng với một cuộc phong tỏa đường biển hết sức khắc nghiệt. Chỉ riêng một thập kỷ chiến tranh diễn ra ngay trên chính lãnh thổ của họ đã đủ là động cơ để họ hành động. Việc quy mọi cuộc tấn công như vậy là do Iran chỉ đạo sẽ xóa bỏ đi cuộc chiến riêng của Houthi và những lý do khiến họ vẫn tiếp tục chiến đấu.

Nguồn gốc sâu xa hơn của nhóm này càng củng cố thêm nhận định đó. Houthi là một phong trào hình thành từ trong nước, ra đời như một phản ứng trước việc nhà nước Yemen gạt họ ra ngoài lề, dẫn đến một loạt cuộc chiến giữa họ với chính quyền Yemen — chứ không phải là thứ được “nhập khẩu” từ Tehran. Ông Michael Rubin, thuộc Viện AEI, đặt điều này làm trọng tâm trong lập luận của mình, cho rằng Houthi sẽ tồn tại lâu hơn cả chính chế độ Cộng hòa Hồi giáo Iran. Ông miêu tả đây là một phong trào dựa trên nền tảng của “một nhóm bộ lạc và giáo phái Zaydi” đã có lịch sử hàng trăm năm, nay còn được củng cố thêm bởi năng lực tự sản xuất máy bay không người lái và tên lửa trong nước, và ở một mức độ nào đó, còn có cả sự hỗ trợ từ Trung Quốc.

Dù người ta có đồng ý hoàn toàn với mọi luận điểm của ông Rubin hay không, thì lập luận này cũng phản ánh một rủi ro thực sự trong tư duy chính sách ở Washington — đó là giả định rằng nếu chế độ Iran sụp đổ hoặc suy yếu, thì mối đe dọa từ Houthi cũng sẽ tự động bị vô hiệu hóa theo.

Đưa yếu tố tự chủ của Houthi vào chính sách của Mỹ

Nếu Houthi chỉ đơn giản là con rối do Iran điều khiển, thì cách xử lý sẽ rất đơn giản: chỉ cần Mỹ giải quyết vấn đề với Tehran, thì Sanaa (Houthi) sẽ tự động nghe theo. Nhưng đó chính xác là điều mà thỏa thuận hòa hoãn giữa Saudi Arabia và Iran năm 2023 đã thử nghiệm — và những bằng chứng nêu trên cho thấy nó đã thất bại.

Vì vậy, một chính sách đúng đắn của Mỹ cần đi theo hai hướng cùng lúc:

Thứ nhất, Mỹ vẫn nên tiếp tục cắt giảm các nguồn cung vũ khí cụ thể — đặc biệt là các lô hàng linh kiện tên lửa và hệ thống radar mà Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran (IRGC) chuyển cho Houthi. Đây là điều cần làm vì chính những vũ khí này giúp Houthi có thể tấn công xa hơn và vào nhiều loại mục tiêu hơn.

Thứ hai, Mỹ cũng cần xử lý trực tiếp tình hình ở Yemen theo đúng bản chất của nó, chứ không chỉ nhìn qua lăng kính Iran. Cụ thể là:

• Củng cố cơ chế ngừng bắn do Liên Hợp Quốc làm trung gian — vì đây là cơ chế đã thực sự giúp giảm bạo lực
• Tìm cách xử lý nguồn tài chính riêng và các đường dây buôn lậu của Houthi
• Nhìn nhận nghiêm túc vai trò của các bên hỗ trợ khác không phải Iran, đặc biệt là Trung Quốc

Nói ngắn gọn: để giải quyết vấn đề Houthi một cách hiệu quả, Mỹ không thể chỉ tập trung gây áp lực lên Iran, mà phải coi Houthi là một đối tượng độc lập, có động cơ, nguồn lực và mạng lưới riêng của chính họ.

Nhìn nhận Houthi một cách rõ ràng và đúng bản chất — tức là xem họ như một phong trào của người Yemen, có lịch sử riêng, có nền kinh tế riêng, có cách tính toán lợi ích riêng, và chỉ đơn giản là đang được lợi từ việc hợp tác với Iran — không phải là một cách nhìn “nhẹ nhàng hóa” hay giảm nhẹ mối đe dọa mà họ gây ra. Ngược lại, đây chính là cách nhìn chính xác hơn, và đó cũng là nền tảng để xây dựng một chính sách của Mỹ đối với Yemen mang tính lâu dài, bền vững.

Về tác giả: Ivar Jansen

Ivar Jansen là học viên cao học, đang theo học song song hai chuyên ngành Thạc sĩ Quan hệ Quốc tế và Nghiên cứu Trung Đông tại Đại học Amsterdam. Trước đó, anh từng là thực tập sinh mùa hè tại Chương trình Trung Đông của Trung tâm Vì Lợi ích Quốc gia (Center for the National Interest). Anh có bằng Cử nhân Luật (LLB), chuyên ngành Luật trong Xã hội, tại Đại học Vrije Amsterdam.