Nguồn: Gene Sharp. The Politics of Nonviolent Action.

Phong trào Duy Tân dịch.

Chương 1: Các phương pháp phản kháng và thuyết phục bất bạo động

Mục 1.2: Truyền thông hướng tới đông đảo công chúng 

Một số phương pháp thuộc nhóm này được thiết kế chủ yếu nhằm truyền đạt ý tưởng, quan điểm và thông tin đến một bộ phận công chúng rộng lớn hơn. Mục tiêu có thể là gây ảnh hưởng đến nhóm đối lập, giành được sự đồng tình và ủng hộ từ bên thứ ba, hoặc thu hút thêm những người ủng hộ, thành viên, hoặc sự trợ giúp cho phong trào bất bạo động. Thuyết phục thường là mục tiêu được hướng tới không kém gì phản kháng. Sáu phương pháp trong nhóm này bao gồm các hình thức truyền đạt bằng hình ảnh và bằng lời nói.

7. Khẩu hiệu, tranh biếm họa và biểu tượng

Khẩu hiệu, tranh biếm họa và biểu tượng là những hình thức phản kháng bất bạo động rất phổ biến. Chúng có thể được thể hiện dưới dạng viết, vẽ, sơn, in, diễn kịch câm, cử chỉ hoặc lời nói. Theo Giáo sư Ber Mark, từ mùa hè năm 1941 đến tháng 5 năm 1942, Nhóm Baum – một tổ chức kháng chiến gồm các thanh niên Do Thái tại Berlin – đã tiến hành những hoạt động như vậy mà không bị bắt.

Ra đường vào ban đêm với thùng sơn và cọ vẽ là một việc rất mạo hiểm. Tuy nhiên, các chiến sĩ trẻ vẫn hăng hái đi dán truyền đơn và sơn các khẩu hiệu lên tường. Nhóm xem những hành động như vậy là phép thử đối với lòng nhiệt thành cách mạng của mỗi người, đồng thời là phương thức hữu hiệu nhất để củng cố lòng dũng cảm cách mạng và tinh thần sẵn sàng hy sinh của các thành viên.

Các biểu tượng được sơn trên tường, đá hoặc hàng rào thường được sử dụng để thể hiện sự phản đối. 

Chẳng hạn, trong thời kỳ Đức Quốc xã chiếm đóng Na Uy, biểu tượng H VII, đại diện cho Quốc vương lưu vong Haakon VII của Na Uy, đã được vẽ ở nhiều nơi. Biểu tượng của phong trào giải trừ vũ khí hạt nhân và biểu tượng chữ thập ngoặc của Đức Quốc xã cũng có thể được nhìn thấy ở nhiều quốc gia khác nhau. 

Tại Munich vào đầu năm 1943, các sinh viên trẻ của nhóm kháng chiến Hoa Hồng Trắng (Weisse Rose) đã viết dòng chữ “ĐẢ ĐẢO HITLER” lên tường. 

Tại Ba Lan bị chiếm đóng, vào năm 1942, một nhóm thiếu niên mang tên “Những Chú Sói Con” đã sử dụng sơn không thể tẩy xóa để vẽ lên xe tải và xe hơi của Đức, nơi ở của người Đức, thậm chí cả trên lưng người Đức những dòng chữ như “BA LAN TIẾP TỤC CHIẾN ĐẤU” — những biểu tượng này xuất hiện khắp Warsaw mỗi sáng. Các tranh biếm họa và áp phích cũng được trưng bày rộng rãi. Theo một nhà bình luận người Ba Lan: “Bầy sói nhỏ tinh nghịch nhưng hiệu quả một cách quỷ quyệt này đã góp phần duy trì bầu không khí khinh miệt đối với người Đức và nuôi dưỡng tinh thần kháng chiến.” Sau cuộc xâm lược Tiệp Khắc của Nga vào tháng 8 năm 1968, một trong những khẩu hiệu được viết phổ biến trên các bức tường ở Praha là: “LENIN, HÃY TỈNH DẬY! BREZHNEV ĐÃ ĐIÊN RỒI.”

8. Biểu ngữ, áp phích và các hình thức truyền đạt bằng hình ảnh

Những hình thức truyền đạt bằng chữ viết, chữ vẽ hoặc chữ in như biểu ngữ, áp phích và các bảng hiệu được trưng bày có thể được xếp vào cùng một nhóm, dù chúng có nhiều cách thể hiện khá đa dạng.

Trong bài phát biểu của Tổng thống Wilson trước Quốc hội ngày 4 tháng 12 năm 1916, năm thành viên của tổ chức đấu tranh cho quyền bầu cử của phụ nữ mang tên Congressional Union (Liên hiệp Quốc hội) đã trải một tấm biểu ngữ bằng vải sa-tanh màu vàng từ khu vực dành cho khách tham quan, với dòng chữ: “THƯA NGÀI TỔNG THỐNG, NGÀI SẼ LÀM GÌ ĐỂ BẢO ĐẢM QUYỀN BẦU CỬ CHO PHỤ NỮ?”

Tại Ấn Độ trong cuộc đấu tranh năm 1930–1931, vỉa hè và thậm chí cả những con đường lát đá cũng được sử dụng như những tấm bảng để đăng các thông báo của Đại hội Quốc dân Ấn Độ.

Trong thời kỳ Ruhrkampf, những người kháng chiến Đức đã xé bỏ các tuyên bố và áp phích của lực lượng chiếm đóng Pháp, rồi thay thế chúng bằng những thông điệp của chính mình.

Tại Rotterdam năm 1942, những tấm biển được dán trên các bức tường kêu gọi người dân thể hiện sự tôn trọng đối với những người Do Thái xuất hiện trên đường phố và buộc phải đeo ngôi sao vàng.

Trong chuyến thăm Bắc Rhodesia và Nyasaland của Ủy ban Moncton năm 1960 để xem xét, theo yêu cầu của chính phủ Anh, tương lai của Liên bang Rhodesia và Nyasaland — một thể chế bị người châu Phi da đen căm ghét vì họ coi đó là công cụ duy trì sự kiểm soát của người châu Âu — những áp phích kêu gọi tẩy chay ủy ban thường xuyên xuất hiện tại các thị trấn và thành phố.

Đêm 23 rạng sáng 24 tháng 8 năm 1968, quân đội các nước thuộc Khối Warszawa chiếm đóng Praha đã đi khắp thành phố, xé bỏ những áp phích kháng chiến và những lời kêu gọi yêu nước nhằm vận động người dân chống lại cuộc chiếm đóng, rồi thay thế bằng các tuyên bố của họ. Tờ Svoboda đưa tin: “Hoàn toàn vô ích! Đến sáng, những áp phích mới lại xuất hiện. Praha giống như một tấm áp phích khổng lồ. ‘Quân chiếm đóng, hãy về nhà!’”

Một ống khói cao tại khu đường sắt Praha–Vršovice được trang trí bằng dòng chữ: “HỮU NGHỊ, KHÔNG PHẢI CHIẾM ĐÓNG.”

Sáng ngày 25 tháng 8, các xe buýt thành phố Praha bắt đầu hoạt động với những dòng chữ: “LIÊN HỢP QUỐC: S.O.S.” Các cửa hàng ở khu trung tâm thành phố được biến thành những khu vực trưng bày khổng lồ để dán các thông báo. Một chiếc xe chạy ngang qua mang dòng chữ: “HỌ ĐÃ CHIẾM ĐẠI HỌC CHARLES.”

9. Tờ rơi, tập sách nhỏ và sách

Việc xuất bản và phát tán tờ rơi, tập sách nhỏ hoặc sách, với mục đích chủ yếu là bày tỏ sự phản đối hoặc ủng hộ đối với một chính sách cụ thể, một nhóm chính sách hay toàn bộ một chế độ, trong bối cảnh chính trị bị đàn áp và có xung đột, có thể trở thành một phương thức hành động bất bạo động.

Phát tán tờ rơi có lẽ là phương thức truyền thông phổ biến nhất được các nhóm bất đồng chính kiến sử dụng. Tuy nhiên, trong những điều kiện bị kiểm duyệt, sách cũng có thể trở thành một công cụ hữu hiệu. (Những tác phẩm kêu gọi trực tiếp việc kháng cự, thay vì chỉ trình bày một lập luận chung, sẽ được xếp vào một phương thức riêng thuộc nhóm bất hợp tác chính trị, do tính chất và những hệ quả mà các lời kêu gọi đó có thể tạo ra.)

Chẳng hạn, trong lễ kỷ niệm một trăm năm Tuyên ngôn Độc lập ở Philadelphia, một nhóm phụ nữ đấu tranh cho quyền bầu cử đã tham gia và phát tờ rơi cho những người tham dự cũng như chủ tọa, trong đó có Tuyên ngôn về Quyền của Phụ nữ. 

Tại vùng Ba Lan bị Đức Quốc xã chiếm đóng, được gọi là Phủ Toàn quyền, vào khoảng năm 1942, lực lượng kháng chiến bí mật đã đáp trả một chiến dịch tuyên truyền mới của Đức Quốc xã nhằm giới thiệu với người Ba Lan mọi thành tựu của nước Đức bằng cách tạo ra các bản sao giống hệt tài liệu gốc nhưng nội dung được thay đổi triệt để thành những bài châm biếm sâu cay, liệt kê hàng loạt hành vi tàn bạo và các vụ hành quyết do Đức Quốc xã thực hiện. 

Những bức thư phản đối do các tổ chức Na Uy gửi đến Ủy viên Đế chế Joseph Terboven vào đầu năm 1941 cũng được in tại Na Uy từ các văn bản được phát sóng từ Anh, rồi được lưu hành trên khắp đất nước với hàng nghìn bản. Chúng được cho là đã tạo ra ảnh hưởng mạnh mẽ và có tác dụng cổ vũ tinh thần đáng kể.

Trong các năm 1941 và 1942, một trong năm lĩnh vực hoạt động của Nhóm Baum – gồm những người Do Thái kháng chiến tại Berlin – là xuất bản và phát tán nhiều loại tờ rơi, tập sách nhỏ và tài liệu tuyên truyền. Những tài liệu này được gửi đến các hộ gia đình và văn phòng, được phân phát cho công nhân và dán lên tường vào ban đêm. Tại Munich, nhóm sinh viên kháng chiến Hoa Hồng Trắng đã xuất bản nhiều tờ rơi chống Đức Quốc xã và phân phát chúng tại Munich cùng một số thành phố khác ở miền Nam nước Đức. Ban đầu, các tờ rơi thường được bỏ vào hòm thư; đến năm 1943, chúng được phát công khai ngay trong khuôn viên Đại học Munich. 

Vào tháng 4 và tháng 5 năm 1959, Ủy ban Hành động Trực tiếp Chống Chiến tranh Hạt nhân đã tiến hành một chiến dịch phát truyền đơn quy mô lớn tại khu vực Norfolk, nước Anh. 

Trong những ngày đầu sau cuộc chiếm đóng Tiệp Khắc, các truyền đơn yêu cầu quân đội Khối Hiệp ước Warsaw rút khỏi Tiệp Khắc, khẳng định lòng trung thành với các chính phủ hợp pháp và kêu gọi kháng chiến đã được lưu hành rộng rãi. Một truyền đơn mang tên “Lời kêu gọi gửi tới các binh sĩ Hiệp ước Warsaw!” kêu gọi họ: “Hãy rời khỏi lãnh thổ của chúng tôi như những người bạn và không can thiệp vào sự phát triển nội bộ của chúng tôi.” Phía Nga cũng tiến hành một chiến dịch rải truyền đơn bằng trực thăng và xe cơ giới; tuy nhiên, Đài Phát thanh Tiệp Khắc của lực lượng kháng chiến đã đưa tin rằng những truyền đơn giả mạo mang tên các đại diện Tiệp Khắc thực chất do lực lượng chiếm đóng phát tán.

Sách cũng có thể đóng vai trò quan trọng trong việc khơi dậy và bày tỏ quan điểm trong thời kỳ xung đột, đồng thời góp phần thúc đẩy các hành động và những biến đổi xã hội trên phạm vi rộng. Những ảnh hưởng như vậy có thể xảy ra bất kể cuốn sách được phép lưu hành chính thức hay bị cấm do kiểm duyệt. Trong trường hợp bị cấm, sách thường được lưu truyền dưới dạng bản thảo, bản đánh máy hoặc các bản in được xuất bản bí mật trong nước hoặc được đưa từ nước ngoài vào. Một ví dụ tiêu biểu là cuốn What Is To Be Done? (Làm gì?) của N.G. Chernyshevsky, một cuốn tiểu thuyết trình bày những tư tưởng quan trọng của chủ nghĩa dân túy cách mạng. Tác phẩm được viết trong tù vào năm 1862 và 1863. Vì cho rằng các quan chức khác đã xem xét trước, người kiểm duyệt đã phê duyệt xuất bản mà không đọc nội dung. Khi được đăng nhiều kỳ trên tạp chí Sovremennik, tác phẩm đã “định hình cả một thế hệ sinh viên và các nhà cách mạng theo chủ nghĩa dân túy. Nó trở thành bản thiết kế cho lối sống của tầng lớp trí thức trẻ.” Cuốn sách chỉ ra những hoạt động mà các nhà cách mạng nên thực hiện, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết phải kiên quyết chống lại chế độ chuyên chế. Trong lịch sử, rất nhiều cuốn sách đã tạo nên ảnh hưởng sâu rộng trong các cuộc xung đột xã hội, kinh tế, tôn giáo hoặc chính trị.

10. Báo chí và tạp chí

Các tạp chí và báo chí, dù được xuất bản hợp pháp hay bất hợp pháp, liên tục xuất hiện trong lịch sử của những cuộc xung đột xã hội và chính trị với tư cách là phương tiện truyền bá những quan điểm và mục tiêu mà những người xuất bản chúng theo đuổi. Bản thân sự tồn tại của những ấn phẩm như vậy đôi khi đã là bất hợp pháp; trong những trường hợp đó, phương thức này trở thành một hình thức bất tuân dân sự và đồng thời thuộc nhóm rộng hơn là bất hợp tác chính trị.

Việc xuất bản và phát tán các tờ báo, bản tin bất hợp pháp từng đóng một vai trò rất quan trọng trong phong trào cách mạng Nga vào thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX. 

Các tờ báo và bản tin bất hợp pháp cũng được xuất bản và lưu hành rộng rãi tại Na Uy trong thời kỳ Đức Quốc xã chiếm đóng, cũng như tại những quốc gia khác như Đan Mạch, Hà Lan và Ba Lan.

Khi điều kiện chính trị cho phép, các bài viết và quảng cáo đăng trên những tờ báo, tạp chí thông thường cũng có thể được sử dụng để truyền tải các quan điểm và thông điệp chính trị.

11. Đĩa nhạc, phát thanh và truyền hình

Trong một số hoàn cảnh nhất định, đĩa nhạc, phát thanh và truyền hình có thể trở thành những công cụ phục vụ phản kháng và thuyết phục bất bạo động. Đĩa than có thể truyền tải những tư tưởng và thông điệp thông qua âm nhạc, các bài diễn thuyết hoặc những tuyên bố. Phần lớn nhạc rock Mỹ trong những năm 1960 đã thể hiện tinh thần bất đồng và bất mãn; một ví dụ tiêu biểu là ca khúc Blowin’ in the Wind của Bob Dylan.

Trong ca khúc này, Dylan đặt ra những câu hỏi day dứt, như những lời chất vấn không ngừng vang lên:

– Con người còn phải ngoảnh mặt làm ngơ, giả như không nhìn thấy, bao nhiêu lần nữa?

– Những tiếng kêu đau khổ còn phải vang lên bao nhiêu lần nữa thì con người mới chịu lắng nghe?

– Bao lâu nữa những người đang sống trong cảnh áp bức mới có thể thực sự được tự do?

Những bài hát được ghi âm với ca từ mang nội dung và mục tiêu chính trị rõ ràng đã được nhiều tổ chức chính trị phát hành và phổ biến trong nhiều thập kỷ. Năm 1968, các đĩa nhạc mới phát hành đã có mặt tại Praha vào sáng ngày 24 tháng 8, chứa nội dung tuyên bố của Đại hội Đảng bất thường lần thứ mười bốn, được ban hành vào ngày 22 tháng 8. Bản tuyên bố này gửi tới toàn thể công dân Tiệp Khắc, lên án cuộc xâm lược, bác bỏ sự biện minh của Liên Xô và yêu cầu trả tự do cho tất cả các quan chức bị bắt giữ, đồng thời yêu cầu rút toàn bộ quân đội nước ngoài khỏi lãnh thổ Tiệp Khắc: “Nước Tiệp Khắc xã hội chủ nghĩa sẽ không bao giờ chấp nhận một chính quyền quân quản chiếm đóng hoặc một chế độ bù nhìn nội địa phụ thuộc vào lực lượng chiếm đóng.”

Có thể trau chuốt lại để câu văn mạch lạc, tự nhiên và giữ được tính lịch sử của đoạn văn:

Mặc dù các chương trình phát thanh hướng tới người dân và lực lượng kháng chiến tại những quốc gia bị chiếm đóng đã trở nên phổ biến trong Chiến tranh Thế giới thứ Hai, nhưng Tiệp Khắc năm 1968 đánh dấu một bước phát triển đặc biệt trong việc sử dụng phát thanh và truyền hình như những công cụ kháng cự ngay từ bên trong một quốc gia đang bị chiếm đóng.

Các mạng lưới phát thanh bí mật — trong đó có những đài có thể duy trì hoạt động suốt hai tuần — không chỉ cung cấp thông tin về những gì đang diễn ra mà còn phát đi các tuyên bố phản đối cuộc xâm lược. Các đài phát thanh cũng kêu gọi những hành động kháng cự cụ thể, đồng thời cảnh báo người dân không sử dụng bạo lực, kêu gọi duy trì kỷ luật và thái độ ôn hòa trong cuộc đấu tranh, phản đối mọi hình thức hợp tác với lực lượng chiếm đóng, cảnh giác trước những tin đồn, và thậm chí đảm nhiệm một số chức năng hành chính khẩn cấp.

Các chương trình truyền hình cũng tiếp tục được phát sóng từ những căn hộ tư nhân và nhiều địa điểm khác nằm ngoài các trường quay chính thức — vốn có nguy cơ bị lực lượng Liên Xô kiểm soát — và duy trì hoạt động cho đến những ngày đầu tháng Chín.

12. Viết chữ trên trời và viết chữ trên mặt đất

Đây là những hình thức truyền tải từ ngữ hoặc biểu tượng đến mọi người ở khoảng cách rất xa bằng cách sử dụng những phương tiện đặc biệt là bầu trời hoặc mặt đất.

Ngày 15 tháng 10 năm 1969, người ta đã sử dụng máy bay để viết một biểu tượng giải trừ vũ khí hạt nhân khổng lồ trên bầu trời, phía trên khu vực Common ở Boston, Massachusetts, nơi khi đó đang diễn ra một cuộc mít tinh phản đối chiến tranh Việt Nam.

Viết chữ trên mặt đất từng được một chủ trang trại ở California tên là Edwin Frazer, sống gần San Diego, sử dụng sau khi những hình thức phản đối ôn hòa hơn của ông nhằm phản đối tiếng nổ siêu thanh từ các máy bay đóng tại Trạm Không quân Hải quân Miramar gần đó không được đáp lại. Ông đã cày một chữ khổng lồ, “QUIET” (“YÊN TĨNH”), trên khu đất phía sau trang trại của mình. (Cách này cũng không hiệu quả.)

Những biến thể khác có thể được tạo ra bằng cách trồng các loại cây, hàng cây có màu sắc tương phản theo hình dạng mong muốn, hoặc sắp xếp những vật liệu như đá hay bụi cây thành hình chữ hoặc biểu tượng trên các sườn đồi hay núi.