Phong trào đấu tranh vì công bằng kinh tế và dân chủ ở Benin (1989–1990)

Bản tiếng Anh: Max Rennebohm. (Ngày 15 tháng 3, 2011). Beninese campaign for economic justice and democracy, 1989-90. Global Nonviolent Action Database.

Dịch bởi: Phong trào Duy Tân.

Benin giành độc lập từ Pháp năm 1960, khi đó quốc hiệu vẫn là Dahomey. Năm 1972, Đại tá Mathieu Kérékou tiến hành đảo chính, nắm quyền lãnh đạo đất nước. Sau đó ông đổi tên quốc gia thành Cộng hòa Nhân dân Benin, tổ chức nền kinh tế theo ý thức hệ Marx–Lenin, đồng thời đặt tất cả các đảng phái chính trị ra ngoài vòng pháp luật, ngoại trừ Đảng Cách mạng Nhân dân Benin do ông lãnh đạo. Bước sang thập niên 1980, dù Kérékou vẫn giữ chức Tổng thống, nền kinh tế đất nước rơi vào suy thoái nghiêm trọng. Chính phủ buộc phải cắt giảm trợ cấp cho sinh viên và giảm lương công chức. Đến năm 1988, hệ thống ngân hàng quốc doanh sụp đổ. Trước gánh nợ lớn, Benin phải tìm kiếm viện trợ quốc tế từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và các nước như Pháp và Nigeria. Cuối năm 1988, chính phủ không còn khả năng chi trả học bổng cho sinh viên đại học cũng như lương cho giáo viên và công chức trong các tháng từ tháng 9 đến tháng 12 năm 1988.

Trước việc ngừng thanh toán trợ cấp và học bổng, học sinh trung học và sinh viên đã phát động bãi khóa ngày 9/1/1989 tại Cotonou và Porto Novo. Một số sinh viên quay lại trường ngay ngày hôm sau, và chính phủ điều quân đội đến nhằm ngăn chặn các cuộc biểu tình tại Cotonou. Sau hai ngày, cuộc bãi khóa đầu tiên tạm dừng khi chính phủ hứa sẽ thanh toán một phần khoản trợ cấp còn nợ.

Tuy nhiên, sinh viên Đại học Quốc gia Cotonou tiếp tục phát động một cuộc bãi khóa khác dự kiến kéo dài ba ngày bắt đầu từ ngày 17/1, và họ tiếp tục yêu cầu chính phủ thanh toán các khoản trợ cấp còn nợ. Trong ngày đầu tiên, sinh viên tìm cách tuần hành tới phủ Tổng thống, nhưng bị binh lính chặn lại và nhiều người bị bắt. Ngày hôm sau, đại diện sinh viên gặp lãnh đạo nhà trường và tuyên bố sẽ kéo dài cuộc đình khóa vô thời hạn nếu chính phủ không thanh toán các khoản nợ và bảo đảm học bổng trong tương lai.

Đến ngày 19/1/1989, giáo viên trung học và công chức Bộ Tài chính tham gia đình công, yêu cầu chính phủ trả lương bốn tháng cuối năm 1988. Một số công chức nghỉ làm hoàn toàn, trong khi những người khác vẫn đến cơ quan nhưng từ chối thực hiện nhiệm vụ. Hai ngày sau, khi phong trào đình công vượt quá thời hạn ba ngày ban đầu, Hội đồng Hành pháp Quốc gia tuyên bố trên đài phát thanh rằng mọi công chức không trở lại làm việc sẽ bị mất việc. Đáp lại, sinh viên đại học tuyên bố tiếp tục đình khóa cho đến khi nhận được các khoản trợ cấp.

Khi lời kêu gọi chấm dứt đình công thất bại, Bộ trưởng Nội vụ kêu gọi “mọi công dân cảnh giác” đứng lên chống lại người biểu tình bằng vũ lực. Ngày 23/1 tại Porto Novo, sinh viên đụng độ với lực lượng an ninh; một số người đốt ảnh Tổng thống Kérékou, một số khác phá hoại các tòa nhà chính phủ. Trong khi đó, các cuộc biểu tình tại Cotonou vẫn diễn ra tương đối ôn hòa.

Ngày 24/1, Bộ Quốc phòng tuyên bố lực lượng an ninh sẽ nổ súng không cảnh báo đối với mọi cuộc tụ tập trên đường phố, đồng thời điều thêm 300 binh sĩ đến Porto Novo để ngăn bạo loạn. Sau đó bạo lực tạm lắng. Chính phủ cũng yêu cầu các ngân hàng chuẩn bị chi trả lương công chức cho tháng 10 và tháng 11 năm 1988. Mặc dù quân đội đã được trả phần lớn tiền lương, những người tham gia đình công vẫn chưa được thanh toán. Chính phủ tuyên bố sẽ sa thải toàn bộ công chức nếu họ không trở lại làm việc trước 31/1.

Ngày 2/2, chính phủ sa thải toàn bộ công chức đang đình công và bắt đầu thay thế họ bằng các cử nhân đại học trẻ thất nghiệp. Một tuần sau, Nigeria đồng ý cung cấp viện trợ cho Benin nhằm giúp thanh toán các khoản nợ lương. Sau đó, phần lớn công chức và giáo viên quay lại làm việc, nhưng sinh viên vẫn tiếp tục đình khóa. Tuy nhiên, trong các tháng tiếp theo, chính phủ vẫn không thanh toán đầy đủ các khoản lương còn nợ năm 1988.

Ngày 14/3/1989, công chức đe dọa đình công trở lại sau khi chính phủ thông báo cắt giảm phụ cấp cho toàn bộ nhân viên nhà nước. Tuy nhiên cuộc đình công này cuối cùng không diễn ra. Việc cắt giảm phụ cấp là một phần của chương trình thắt lưng buộc bụng theo thỏa thuận giữa chính phủ Benin và IMF.

Trong khi sinh viên tại Cotonou tiếp tục đình khóa, cuối tháng 3 ban giám hiệu đại học đe dọa đóng cửa trường nếu sinh viên không quay lại lớp trước ngày 3/4. Tối hậu thư này không có tác dụng. Tại Porto Novo, học sinh trung học và phụ huynh biểu tình trước trường học và bị lực lượng an ninh trấn áp; trong hai ngày liên tiếp xảy ra xô xát khi học sinh ném đá và ghế để chống trả.

Cùng thời điểm đó, giáo viên ở mọi cấp học tái tham gia đình công với các yêu cầu:

• hủy bỏ việc cắt 50% phụ cấp,
• thả những sinh viên và giáo viên bị bắt trước đó,
• thanh toán ba tháng lương còn nợ năm 1988.

Họ cũng gửi các bản kiến nghị có chữ ký tập thể lên chính phủ.

Đầu tháng 5, chính phủ đồng ý trả lương tháng 4 và hứa sẽ trả đều đặn sau đó, nhưng vẫn từ chối thanh toán các khoản nợ cuối năm 1988. Giáo viên tiếp tục đình công cho đến tháng 7. Trong thời gian này hai bên tiến hành đàm phán, nhưng đến ngày 6/7 các cuộc thương lượng thất bại. Giữa tháng 7, nhân viên Bộ Tài chính lại tham gia đình công cùng giáo viên; đến ngày 24/7, công chức của ít nhất 5 ngành khác cũng tham gia. Khi đó, phần lớn trong 22.000 giáo viên và đa số trong 50.000 công chức của Benin đã đình công.

Đáp lại, cuối tháng 7 Hội đồng Hành pháp Quốc gia tuyên bố đóng cửa trường học và hủy niên khóa hiện tại, đồng nghĩa với việc chính phủ có thể tạm ngừng trả lương giáo viên cho đến tháng 10 nếu họ quay lại làm việc. Tuy nhiên, ngay cả tiền lương cho thời gian trước khi đình công bắt đầu cũng vẫn chưa được thanh toán.

Cuối tháng 8, giáo viên gửi thư cho Tổng thống Kérékou nhắc lại yêu cầu thanh toán các khoản lương còn nợ. Ngoài ra, họ còn yêu cầu chính phủ thu hồi các khoản tiền đầu tư ở nước ngoài và điều tra việc tra tấn, giết hại người biểu tình hồi đầu năm. Tổng thống trả lời rằng ông không thể đáp ứng ngay các yêu cầu này nhưng chính phủ sẽ xem xét từng vấn đề.

Ngày 30/8, dưới áp lực của các nhà tài trợ quốc tế, chính phủ đồng ý thả phần lớn tù nhân chính trị, trong đó có các lãnh đạo của Đảng Cộng sản Dahomey. Một tuần sau, chính phủ cũng đồng ý trả ba tháng lương còn nợ cho giáo viên nếu họ quay lại làm việc vào ngày 2/10/1989. Giáo viên chấp nhận với điều kiện chính phủ phải thả các sinh viên bị bắt trong các cuộc đình khóa. Hai sinh viên cuối cùng được thả vào ngày 2/10.

Đến ngày 23/10, giáo viên chấm dứt đình công. Sinh viên và giảng viên đại học thuộc Liên hiệp Giáo viên các cơ sở giáo dục đại học quay lại làm việc vào ngày 30/10, nhưng cảnh báo sẽ đình công trở lại nếu lương không được trả trước ngày 8/12/1989. Công chức cũng trở lại làm việc.

Cuối tháng 11, chính phủ vẫn chưa trả ba tháng lương cuối năm 1988 cũng như tiền lương của tháng sau khi đình công kết thúc. Khi thời hạn đình công mới đến gần, Tổng thống Kérékou kêu gọi người dân kiên nhẫn và nói đến nhu cầu cải cách chính trị trong tương lai phù hợp với thỏa thuận với IMF, nhưng không đưa ra thời hạn cụ thể.

Đầu tháng 12, chính phủ tuyên bố hủy thêm một năm học nữa. Ngày 2/12, hàng trăm người xuống đường biểu tình. Hai ngày sau, 1.000 học sinh tại Cotonou tuần hành trong đồng phục, mang biểu ngữ đòi quyền được học tập.

Trong khi đó, chính phủ Benin tiến hành đàm phán với các nhà tài trợ quốc tế nhằm tránh cuộc đình công dự kiến ngày 8/12. Đồng thời, Đảng Cộng sản Dahomey kêu gọi tổng đình công toàn quốc để ủng hộ giáo viên và công chức.

Một ngày trước khi cuộc đình công bắt đầu, chính phủ tuyên bố từ bỏ ý thức hệ Marx–Lenin, hứa tiến hành cải cách chính trị trong năm sau, lập chức Thủ tướng và chuyển sang kinh tế thị trường. Tượng Lenin ở Cotonou thậm chí còn được che phủ như một biểu tượng của sự thay đổi. Tuy vậy, công nhân và sinh viên vẫn tiến hành đình công vào 8/12.

Ba ngày sau, khoảng 40.000 người tại Cotonou, Porto Novo và nhiều nơi khác biểu tình chống chính phủ. Họ giương biểu ngữ phản đối Tổng thống và IMF, kêu gọi quân đội đứng về phía mình. Một số người tụ tập tại Quảng trường Lenin ở Cotonou và đốt lớp phủ trên tượng Lenin. Lực lượng an ninh bắn hơi cay; theo một nguồn tin, hai cảnh sát bị người biểu tình đánh chết, còn cảnh sát bắn chết hai người biểu tình. Con số thương vong chính xác chưa rõ. Tổng thống Kérékou đến Cotonou kêu gọi chấm dứt biểu tình và ban lệnh cấm tụ tập.

Những ngày sau đó, bạo lực giảm bớt nhưng công chức, giáo viên và sinh viên vẫn tiếp tục đình công. Ngày 13/12, hàng nghìn người lại biểu tình ở Porto Novo, đối mặt với cảnh sát chống bạo động chặn đường.

Ngày 18/12, các nhà báo và nhân viên đài phát thanh – truyền hình nhà nước tham gia đình công sau khi gửi kiến nghị yêu cầu trả lương cho Bộ trưởng Thông tin. Ngày 20/12, Bộ trưởng Tài chính thông báo rằng các “đối tác phát triển” của Benin đã đồng ý cung cấp tiền để trả lương năm 1989, nhưng không nhắc đến các khoản nợ năm 1988.

Vào cuối tháng Mười Hai, chính phủ đã ban hành một quy định mới rằng các công chức tiếp tục vắng mặt khỏi nơi làm việc sau ngày 2 tháng 1 năm 1990 sẽ không được trả lương. Chính phủ cũng tuyên bố rằng họ đang thanh toán các khoản lương còn nợ, và rằng người lao động cần quay trở lại công việc để đất nước có thể bắt đầu phục hồi kinh tế. Đến ngày 3 tháng 1, chính phủ mới chỉ trả được hai trong tổng số sáu tháng tiền lương bị nợ. Cũng vào đầu tháng 1, cảnh sát đã bắt giữ lãnh đạo của Công đoàn Công nhân Bưu chính và Viễn thông Quốc gia Benin trong hai ngày với cáo buộc kích động công nhân đình công. Khoảng cùng thời gian đó, các lãnh đạo phong trào phản đối bắt đầu phát tán các tờ rơi kêu gọi một cuộc tổng đình công trên toàn Benin.

Đến ngày 8 tháng 1, chính phủ tuyên bố sẽ tổ chức một hội nghị quốc gia nhằm thành lập một chính phủ chuyển tiếp và lên kế hoạch cho các cuộc bầu cử tự do. Chính phủ cũng dỡ bỏ lệnh cấm đối với các đảng phái chính trị khác, và ngay trong đầu tháng đó đã có ít nhất mười bảy đảng mới đăng ký hoạt động. Ngay cả khi chính phủ kêu gọi chấm dứt đình công để các cải cách có thể được tiến hành, người dân ở một số thị trấn trên khắp Benin vẫn tìm cách thay thế các thị trưởng bằng những người do họ tự bầu chọn. Cảnh sát đã bắt giữ ít nhất một trong những thị trưởng do người dân bầu ra này.

Ngày 15 tháng 1, chính phủ bắt đầu đàm phán với các lãnh đạo phong trào đình công, nhưng các cuộc thương lượng này đã thất bại, và lực lượng an ninh tiếp tục bắt giữ những người biểu tình. Các lãnh đạo công đoàn tham gia đàm phán yêu cầu phải thả toàn bộ tù nhân chính trị thì họ mới tiếp tục thương lượng. Đặc biệt, họ yêu cầu chính phủ trả tự do cho Laurent Mentognon, một lãnh đạo đình công thuộc Bộ Tài chính. Các cuộc đàm phán một lần nữa thất bại vào ngày 18 tháng 1. Tuy nhiên, trong thời gian đó, chính phủ bắt đầu trả lương tháng 12 năm 1989 cho các công chức. Đến ngày 19 tháng 1, chính phủ cũng đồng ý thanh toán toàn bộ các khoản trợ cấp sinh viên còn nợ và khôi phục hệ thống học bổng sinh viên mà trước đó họ đã dự định bãi bỏ.

Ngày 25 tháng 1, chính phủ trả tự do cho Laurent Mentognon. Cuộc đình công vẫn tiếp diễn, nhưng Hội nghị Quốc gia, với sự tham gia của các đại biểu đến từ nhiều đảng phái chính trị khác nhau, đã khai mạc vào tháng 2. Hội nghị Quốc gia này đã tước bỏ quyền lực của tổng thống và bổ nhiệm Nicéphore Soglo làm Thủ tướng mới vào ngày 28 tháng 2. Mặc dù Thủ tướng Soglo vẫn tiếp tục chấp nhận các biện pháp thắt lưng buộc bụng theo các thỏa thuận với Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), ông kêu gọi công chức và giáo viên chấm dứt đình công và hứa sẽ trả lương cho họ cho các tháng 1 và 2 năm 1990. Ngày 15 tháng 3, giáo viên và công chức đồng ý quay trở lại làm việc với điều kiện Thủ tướng thực hiện lời hứa này. Đến cuối tháng 3, chính phủ đã thanh toán hai tháng tiền trợ cấp sinh viên còn nợ, và trong vòng một tuần sau đó, các sinh viên đại học — những người đã đình công từ tháng 1 năm 1989 — quay lại lớp học với điều kiện chính phủ bắt đầu chi trả khoản trợ cấp sinh viên tương đương mười tháng.

Đầu năm 1991, chính phủ chuyển tiếp đã tổ chức các cuộc bầu cử dân chủ thành công. Mặc dù trường đại học đã tiến hành một cuộc đình công riêng nhằm đòi cải cách giáo dục vài tháng sau khi chấm dứt cuộc đình công kéo dài một năm trước đó, sinh viên dường như đã đạt được phần lớn các mục tiêu kinh tế ban đầu của mình. Tuy vậy, vẫn chưa rõ cuối cùng chính phủ đã thanh toán được bao nhiêu trong số các khoản lương còn nợ đối với giáo viên và công chức.