Người Tunisia lật đổ chế độ độc tài và yêu cầu cải cách chính trị – kinh tế (Cách mạng Hoa Nhài), 2010–2011

Bản tiếng Anh: Aden Tedla (Ngày 12 tháng 2, 2011). Tunisians overthrow dictator and demand political and economic reform (Jasmine Revolution), 2010-2011. Global Nonviolent Action Database.

Dịch bởi: Phong trào Duy Tân.

Trong nhiều thập kỷ, Tunisia phải đối mặt với tỷ lệ thất nghiệp cao, giá lương thực leo thang và tình trạng nghèo đói lan rộng. Bên cạnh đó, tham nhũng trong bộ máy nhà nước cùng với sự khan hiếm các quyền tự do chính trị đã định hình đời sống xã hội, khiến người dân Tunisia gặp vô vàn khó khăn trong việc bày tỏ sự bất đồng đối với đảng cầm quyền là Đảng Tập hợp Dân chủ Lập hiến (RCD).

Tuy nhiên, vào ngày 17 tháng 12 năm 2010, một sự kiện mang tính bước ngoặt đã xảy ra: Mohammed Bouazizi, 26 tuổi, đã tự dội dung môi sơn lên người và tự thiêu trước trụ sở chính quyền thành phố Sidi Bouzid. Hành động tuyệt vọng này là phản ứng trước việc quầy hàng rong của anh bị tịch thu, việc anh bị cảnh sát đối xử bạo lực, và việc chính quyền địa phương từ chối tiếp nhận đơn khiếu nại của anh. Trong bối cảnh phải chật vật nuôi sống gia đình, hành động của Bouazizi đã trở thành nguồn cảm hứng đau xót khiến bạn bè và người thân của anh, cũng như nhiều người dân khác, công khai bày tỏ sự phẫn nộ trước bạo lực của cảnh sát, nghèo đói, thất nghiệp cao và tình trạng thiếu nhân quyền.

Khởi phát từ Sidi Bouzid, các cuộc biểu tình đường phố nhanh chóng lan rộng ra toàn khu vực. Những người biểu tình mang theo biểu ngữ, hô vang khẩu hiệu, lên án chính phủ vì bất lực trong việc giải quyết nạn thất nghiệp. Nhằm xoa dịu tình hình, ngày 20 tháng 12, Bộ trưởng Phát triển Mohamed Al Nouri Al Juwayni đã đến Sidi Bouzid và công bố một chương trình tạo việc làm trị giá 10 triệu USD. Tuy nhiên, các cuộc biểu tình vẫn tiếp diễn không ngừng, thậm chí nhiều nơi còn xảy ra đụng độ giữa người biểu tình và lực lượng an ninh. Nhiều báo cáo cho biết cảnh sát đã tiến hành đàn áp quy mô lớn tại Sidi Bouzid và các khu vực khác nơi phong trào lan tới; nhiều người biểu tình đã bị đánh đập và nổ súng uy hiếp.

Bất chấp làn sóng đàn áp này, các cuộc biểu tình vẫn tiếp tục. Ngày 22 tháng 12, Houcine Falhi, 22 tuổi, đã hô vang khẩu hiệu “Nói không với nghèo khổ, nói không với thất nghiệp!” trước khi tự vẫn bằng điện giật giữa đám đông người biểu tình. Ngày 24 tháng 12, hàng trăm người tập trung trước trụ sở Liên đoàn Lao động Tunisia để yêu cầu giải quyết tình trạng thất nghiệp và nghèo đói. Các cuộc xung đột giữa người biểu tình và lực lượng an ninh tiếp diễn khi phong trào lan đến Tunis, Kairouan, Ben Guerdane và Sfax. Cảnh sát đã tiến hành các chiến dịch đàn áp ban đêm, đánh đập và bắt giữ hàng loạt người tham gia biểu tình. Trước những chỉ trích liên quan đến bạo lực của cảnh sát và việc sử dụng vũ khí đối với người biểu tình ôn hòa—trong đó nhiều người đã bị bắn, bị thương và thiệt mạng—một người phát ngôn của Bộ Nội vụ Tunisia cho rằng cảnh sát buộc phải “nổ súng để tự vệ” sau khi các phát súng cảnh cáo không thể giải tán đám đông (theo báo cáo, một số người biểu tình cũng đã đốt phá các tòa nhà và xe cảnh sát).

Ngày 28 tháng 12, Tổng thống Zine El Abidine Ben Ali, người đã cầm quyền suốt 23 năm, xuất hiện trên truyền hình quốc gia và tuyên bố rằng các cuộc biểu tình là không thể chấp nhận được, đồng thời cảnh báo mọi hành vi thách thức công khai sẽ bị trừng phạt một cách “nghiêm khắc”. Tuy nhiên, ngay trong ngày hôm đó, 300 luật sư đã tổ chức một cuộc biểu tình tại Tunis, gần phủ tổng thống, để ủng hộ người biểu tình (các cuộc tuần hành tương tự cũng diễn ra tại nhiều thành phố khác). Liên đoàn Lao động Tunisia cũng tổ chức một cuộc tập hợp tại tỉnh Gafsa, dù sau đó bị lực lượng an ninh giải tán bằng vũ lực. Thông tin về việc luật sư nổi tiếng Abderrahman Ayedi bị tra tấn do tham gia phong trào biểu tình, cùng với hàng loạt quyết định bãi nhiệm quan chức chính phủ (bao gồm các bộ trưởng phụ trách truyền thông, thương mại và thủ công nghiệp), tiếp tục thúc đẩy làn sóng phản kháng trong xã hội Tunisia.

Trong khi chính phủ Tunisia tiếp tục đàn áp các cuộc biểu tình và duy trì phong tỏa thông tin trên truyền thông (kênh truyền hình tư nhân Nessma TV chỉ bắt đầu đưa tin về các cuộc biểu tình sau 12 ngày kể từ khi phong trào nổ ra), thì ngày 2 tháng 1, nhóm tin tặc Anonymous đã tuyên bố khởi động “Chiến dịch Tunisia”. Để thể hiện sự đoàn kết với người biểu tình, nhóm tin tặc đã tấn công các trang web của chính phủ Tunisia, gây quá tải lưu lượng truy cập và khiến nhiều trang tạm thời bị tê liệt.

Ngày hôm sau, sinh viên tại thành phố Thala đã tổ chức một cuộc tuần hành, và lực lượng cảnh sát đã đáp trả bằng việc bắn lựu đạn hơi cay vào đám đông. Để phản ứng lại, những người biểu tình đã đốt lốp xe và tấn công các văn phòng địa phương của RCD.

Ngày 4 tháng 1, Đoàn Luật sư Tunisia kêu gọi tiến hành đình công vào ngày 6 tháng 1 nhằm phản đối các cuộc tấn công của cảnh sát nhằm vào luật sư. Sau khi có tin Mohamed Bouazizi qua đời do vết bỏng vào ngày 5 tháng 1, gần 8.000 luật sư đã tham gia đình công và yêu cầu chấm dứt bạo lực của cảnh sát đối với những người biểu tình ôn hòa.

Trong những ngày tiếp theo, lực lượng an ninh tiếp tục bắt giữ, tra tấn và làm mất tích những người bất đồng chính kiến, bao gồm các blogger, nhà báo, luật sư và nhà hoạt động xã hội. Số người biểu tình thiệt mạng không ngừng gia tăng khi các cuộc đụng độ giữa người dân và cảnh sát tiếp diễn trên đường phố. Tuy nhiên, đến ngày 13 tháng 1, Tổng thống Zine El Abidine Ben Ali xuất hiện trên truyền hình và cam kết sẽ tiến hành cải cách sâu rộng, đồng thời tuyên bố không tái tranh cử vào năm 2014. Dẫu vậy, ngay ngày hôm sau, Ben Ali lại ban bố tình trạng khẩn cấp và cách chức một số thành viên trong chính phủ đương nhiệm. Trước áp lực biểu tình tiếp diễn, ông hứa sẽ tổ chức bầu cử cơ quan lập pháp trong vòng sáu tháng. Tuy nhiên, bất chấp những nhượng bộ này, Ben Ali đã buộc phải rời khỏi đất nước vào ngày 14 tháng 1.

Sau khi Ben Ali rời nhiệm sở, Thủ tướng Mohammed Ghannouchi xuất hiện trên truyền hình nhà nước, tuyên bố sẽ đảm nhiệm vai trò tổng thống lâm thời và cam kết thành lập một chính phủ liên hiệp mới.

Ngày 17 tháng 1, Thủ tướng Mohammed Ghannouchi công bố một loạt cải cách quy mô lớn, trong đó cam kết bảo đảm tự do báo chí, trả tự do cho các tù nhân chính trị và dỡ bỏ lệnh cấm đối với các tổ chức nhân quyền. Tuy nhiên, do nhiều thành viên của RCD vẫn tiếp tục nắm giữ các vị trí then chốt trong bộ máy nhà nước, người biểu tình đã bác bỏ chính phủ liên hiệp mới và một lần nữa xuống đường. Các bộ trưởng phe đối lập cũng đe dọa từ chức, cho rằng họ không muốn tham gia một chính phủ vẫn bao gồm những nhân sự của đảng cầm quyền cũ. Trước áp lực đó, Ghannouchi tuyên bố rút khỏi RCD.

Cùng thời điểm, chính phủ Thụy Sĩ ra lệnh đóng băng toàn bộ tài sản của cựu Tổng thống Zine El Abidine Ben Ali tại nước này (Ben Ali khi đó đã tị nạn tại Ả Rập Xê Út). Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc cũng tuyên bố Liên Hợp Quốc sẽ điều tra các báo cáo liên quan đến bạo lực của cảnh sát đối với người biểu tình.

Ngày 20 tháng 1, tất cả các bộ trưởng trong chính phủ lâm thời tuyên bố rút khỏi đảng RCD, đồng thời Ban Chấp hành Trung ương của RCD bị giải thể. Ngày hôm sau, người biểu tình phát động ba ngày quốc tang để tưởng niệm những người đã thiệt mạng trong các tuần trước đó. Trong thời gian quốc tang, họ tiếp tục yêu cầu loại bỏ hoàn toàn mọi thành viên RCD khỏi chính phủ lâm thời. Cũng trong giai đoạn này, khoảng 2.000 cảnh sát đã tham gia phong trào phản kháng dân sự, kêu gọi điều kiện làm việc tốt hơn và thành lập một công đoàn mới.

Tuy nhiên, khi ba ngày quốc tang bắt đầu, các cựu bộ trưởng thuộc RCD vẫn chưa từ chức. Nhằm gia tăng sức ép đối với chính phủ lâm thời, hàng trăm người Tunisia đã bất chấp lệnh giới nghiêm ban đêm và tiến về thủ đô Tunis trong một cuộc tuần hành mang tên “Đoàn xe Giải phóng”.

Trong những ngày tiếp theo, nhiều cựu quan chức RCD bị bắt giữ và truy tố vì tham nhũng, song một bộ phận lớn lực lượng an ninh vẫn trung thành với chính phủ. Do đó, các cuộc đụng độ tiếp tục nổ ra trên khắp Tunisia, trong khi người biểu tình không ngừng kêu gọi bắt giữ và đưa ra xét xử các quan chức RCD tiền nhiệm, bao gồm cả cựu Tổng thống Ben Ali. Ngày 26 tháng 1, Liên đoàn Lao động Tunisia tuyên bố đình công tại Sfax, một trong những trung tâm kinh tế của đất nước, và hàng nghìn người tiếp tục yêu cầu loại bỏ toàn bộ thành viên RCD khỏi các vị trí trong chính phủ.

Ngày 27 tháng 1, Bộ trưởng Ngoại giao Tunisia tuyên bố từ chức, ngay sau đó Thủ tướng Ghannouchi công bố một đợt cải tổ nội các mới, bao gồm việc bãi nhiệm thêm nhiều cựu bộ trưởng xuất thân từ RCD.