Người Mali lật đổ chế độ độc tài, giành được bầu cử tự do (Cách mạng Tháng Ba), 1991

Bản tiếng Anh: Aly Passanante (Ngày 20 tháng 2, 2011) và Max Rennebohm (Ngày 23 tháng 5, 2011). Malians defeat dictator, gain free election (March Revolution), 1991. Global Nonviolent Action Database.

Dịch bởi: Phong trào Duy Tân.

Tướng Moussa Traoré lên nắm quyền tại Mali vào năm 1968 thông qua một cuộc đảo chính quân sự, lật đổ chính phủ dân tộc chủ nghĩa thiên tả vốn cầm quyền từ năm 1960. Sự phản đối đối với chế độ của Traoré gia tăng trong suốt thập niên 1980, nhưng chỉ thực sự bùng phát mạnh mẽ vào đầu những năm 1990. Trong giai đoạn này, Traoré áp đặt các chương trình cải cách nhằm đáp ứng yêu cầu của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), khiến đời sống của đại bộ phận dân chúng trở nên khó khăn hơn, trong khi tầng lớp tinh hoa vẫn sống trong xa hoa.

Đến đầu năm 1991, Liên minh vì Dân chủ ở Mali (ADEMA), một tổ chức đối lập do Alpha Oumar Konaré và Abdourahmane Baba Touré lãnh đạo, đã trở thành lực lượng tiên phong của phong trào phản kháng chống lại Tướng Traoré. ADEMA đóng vai trò quan trọng trong việc khởi xướng các yêu sách quần chúng đòi thiết lập chế độ đa đảng và mở rộng dân chủ tại Mali. Ngay từ tháng 1 năm 1991, tổ chức này đã bắt đầu lên kế hoạch thúc đẩy các cuộc biểu tình quy mô lớn, báo hiệu cho chiến dịch Cách mạng Tháng Ba vì dân chủ sau đó.

Cùng chung yêu sách về hệ thống đa đảng với ADEMA còn có Ủy ban Sáng kiến Dân chủ Quốc gia (CNID) và Hiệp hội Học sinh và Sinh viên Mali (AEEM), trong đó AEEM giữ vai trò then chốt trong việc tổ chức sinh viên tham gia các hoạt động phản đối chính phủ. Sau các cuộc biểu tình và một số vụ bạo động vào cuối tháng 1, nhiều lãnh đạo của AEEM bị bắt giữ, song được trả tự do vài tuần sau đó.

Các cuộc đối thoại giữa chính phủ và các lực lượng dân chủ này đã thất bại vào cuối tháng 2 năm 1991, khi những yêu cầu của ADEMA, CNID và AEEM về việc mở rộng không gian chính trị cũng như điều tra các trường hợp người biểu tình thiệt mạng trước đó không nhận được phản hồi.

Ngày 17 tháng 3 năm 1991, ba tổ chức trên đã dẫn đầu một cuộc tuần hành tưởng niệm tại thủ đô Bamako nhằm tưởng nhớ những nhà hoạt động ủng hộ dân chủ đã thiệt mạng. Khoảng 100.000 người tham gia cuộc biểu tình mang tên “Ngày Liệt sĩ Quốc gia”, trong đó còn có triển lãm ảnh và đọc thơ tưởng niệm. Trong khuôn khổ sự kiện này, tổ chức sinh viên AEEM, cùng với ADEMA và CNID, đã nêu rõ yêu sách tổ chức một đại hội quốc gia để thiết lập hệ thống đa đảng.

Ngày 20 tháng 3, AEEM tuyên bố tiến hành một cuộc đình công sinh viên kéo dài 48 giờ, bắt đầu từ ngày hôm sau, và tổ chức một cuộc tuần hành vào ngày 22 tháng 3, khi cuộc đình công kết thúc. Trước động thái này, chính phủ đã triển khai cảnh sát chống bạo động và xe bọc thép tại thủ đô, chuẩn bị trấn áp các cuộc biểu tình dự kiến. Hưởng ứng lời kêu gọi của sinh viên, hàng chục nghìn sinh viên và người dân đã xuống đường tại Bamako vào ngày 22 tháng 3.

Diễn biến chính xác của các sự kiện trong ngày này không hoàn toàn rõ ràng. Các cuộc biểu tình ban đầu dường như diễn ra trong hòa bình, cho đến khi quân đội nổ súng vào người biểu tình, khiến ít nhất 22 người thiệt mạng. Sau đó, một số nhóm đã tiến hành bạo động, đốt phá các tòa nhà và phương tiện của chính phủ. Người biểu tình cũng phong tỏa các cây cầu và tuyến đường bằng chính cơ thể mình, đồng thời đốt lốp xe và các vật dụng khác. Tuy nhiên, ngay sau làn sóng đàn áp quân sự, các con phố nhanh chóng trở nên vắng lặng, chỉ còn lại binh lính hiện diện. Song song với các sự kiện tại Bamako, những công dân kêu gọi dân chủ cũng tổ chức các cuộc biểu tình tương tự, dù với quy mô nhỏ hơn, ở nhiều khu vực khác trên khắp Mali.

Phụ nữ đóng vai trò quan trọng trong chiến dịch đấu tranh, bởi sự tham gia của họ vào các cuộc biểu tình được kỳ vọng sẽ làm giảm mức độ bạo lực mà lực lượng an ninh sử dụng đối với người biểu tình. Tuy nhiên, trong một cuộc tuần hành vì hòa bình vào ngày 23 tháng 3, binh lính đã sát hại năm phụ nữ. Cuộc tuần hành này có sự tham gia của gần 2.000 phụ nữ, nhằm lên án cái chết của những người biểu tình dưới tay quân đội. Tính đến thời điểm đó, số người thiệt mạng được ước tính trong khoảng từ 30 đến 80 người, cùng với hàng trăm người khác bị thương.

Sau khi ban bố lệnh giới nghiêm và tình trạng khẩn cấp vào ngày hôm trước, Moussa Traoré đã gặp gỡ các nhà lãnh đạo đối lập và tôn giáo vào ngày 23 tháng 3. Dù vậy, vào ngày hôm sau, người biểu tình vẫn tiếp tục xuống đường — dù số lượng đã giảm xuống còn vài nghìn người — và cảnh sát cùng binh lính vẫn tiến hành đàn áp bạo lực đối với phong trào. Thậm chí, quân đội còn phóng hỏa một trung tâm mua sắm nơi người biểu tình trú ẩn, khiến hàng chục người khác thiệt mạng. Trong nỗ lực xoa dịu tình hình, Tướng Traoré đề nghị phóng thích các tù nhân chính trị và tuyên bố đảng cầm quyền đang xem xét khả năng chấp nhận chế độ đa đảng, nhưng ông kiên quyết từ chối từ chức tổng thống.

Cũng trong ngày 23 tháng 3, các tổ chức đối lập, công đoàn lao động và Liên đoàn Luật sư Mali đã cùng ký một bản tuyên bố yêu cầu Traoré từ chức và thành lập một chính phủ lâm thời để chuẩn bị cho các cuộc bầu cử đa đảng mới. Đồng thời, Liên hiệp Công nhân Quốc gia kêu gọi tiến hành một cuộc tổng đình công bắt đầu từ ngày 25 tháng 3 và kéo dài cho đến khi Traoré rời bỏ quyền lực. Mặc dù bạo lực đàn áp diễn ra trên diện rộng, sự bất mãn đối với Traoré dường như ngày càng gia tăng ngay trong nội bộ lực lượng vũ trang. Trong bối cảnh đó, chính phủ của Traoré vẫn tiếp tục đối thoại với các nhóm đối lập và đồng ý dỡ bỏ tình trạng khẩn cấp.

Vào thứ Hai ngày 25 tháng 3, hàng nghìn công nhân đã tham gia cuộc tổng đình công. Cuối ngày, khoảng 45.000 người tụ tập tại thủ đô Bamako trong một cuộc mít-tinh ủng hộ dân chủ, lắng nghe các bài phát biểu và hô vang khẩu hiệu “Đả đảo Traoré!”. Đáng chú ý, trong suốt cuộc mít-tinh này, bạo lực từ cả phía quân đội lẫn người biểu tình đều chấm dứt. Cùng ngày, Djibril Diallo, nhân vật đứng thứ hai trong chính quyền của Traoré, đã tuyên bố từ chức để bày tỏ sự ủng hộ đối với những người biểu tình đòi hỏi chế độ đa đảng.

Trước làn sóng biểu tình đòi dân chủ kéo dài nhiều ngày, rạng sáng 26 tháng 3, quân đội đã hạ vũ khí và đứng về phía người biểu tình. Một nhóm quân nhân do Trung tá Amadou Toumani Touré chỉ huy đã bắt giữ Tướng Traoré và cam kết tổ chức một nền dân chủ đa đảng với các cuộc bầu cử trong tương lai gần. Sau cuộc đảo chính này, có 59 ca tử vong được ghi nhận, trong đó có hai đồng minh thân cận của Traoré, song hoàn cảnh cụ thể của những cái chết này vẫn chưa được làm rõ.

Khi tin tức về việc Traoré bị bắt được công bố, người dân Mali đã reo hò ăn mừng và đốt pháo hoa trong niềm vui chiến thắng. Bất chấp những đợt bạo loạn lẻ tẻ, bạo lực đàn áp trên diện rộng và việc Traoré từng kiên quyết không từ chức, quân đội cuối cùng đã đứng về phía các lực lượng ủng hộ dân chủ và góp phần lật đổ chế độ của Traoré. Chỉ trong vòng hai tháng sau đó, các đảng đối lập được hợp pháp hóa, một đại hội quốc gia gồm các tổ chức dân sự và chính trị được triệu tập để soạn thảo bản hiến pháp dân chủ mới, và lãnh đạo ADEMA, Alpha Oumar Konaré, đã trở thành Tổng thống mới được bầu cử một cách dân chủ.