Tẩy chay xe buýt thành công ở Johannesburg (1957)
Bản tiếng Anh: Yein Pyo. (Ngày 30 tháng 9, 2012). South Africans successfully boycott buses in Johannesburg, 1957
Dịch bởi: Phong trào Duy Tân.
Năm 1957, công ty vận tải PUTCO tăng giá vé xe buýt tại Johannesburg từ 4 xu (4d) lên 5 xu. Mức tăng tưởng nhỏ, nhưng với đa số người da đen — khoảng 80% sống dưới mức nghèo — đó là gánh nặng không thể chịu nổi.
Khởi đầu: “Azikhwelwa!” – Chúng tôi sẽ không đi!
Ngày 7/1/1957, người dân khu Alexandra phát động tẩy chay với khẩu hiệu “Azikhwelwa!” (Chúng tôi sẽ không đi!). Thay vì lên xe buýt, họ đi bộ khoảng 22 dặm (hơn 35 km) mỗi ngày để đến nơi làm việc.
Cùng ngày, Ủy ban Hành động Giao thông Nhân dân Alexandra (APTAC) được thành lập, kêu gọi các tổ chức trong khu phố cử đại diện tham gia. Nhiều tổ chức hưởng ứng, trong đó có African National Congress (ANC) và các hội đoàn cư dân, người thuê nhà, hiệp hội giám sát, v.v.
Chỉ sau một ngày, phong trào lan sang Sophiatown (Johannesburg) và Lady Selbourne (Pretoria). Nhiều khu vực khác cũng tham gia, dù có nơi chỉ kéo dài một tuần. Sang tuần thứ hai, một số khu phố khác tẩy chay “liên đới”, dù ở đó giá vé chưa tăng.
Phản ứng và đàn áp
Công chúng nói chung tỏ ra cảm thông. Nhiều người da trắng đã cho người tẩy chay đi nhờ xe.
Cảnh sát thì quấy nhiễu cả người tẩy chay lẫn tài xế cho đi nhờ: chặn xe kiểm tra, đòi giấy phép, đo ghế xe để đảm bảo không “chở quá chật”, liên tục kiểm tra “giấy thông hành” của người da đen, bắt bớ vì lỗi nhỏ, thậm chí xì lốp xe đạp để công nhân đi làm muộn.
Lãnh đạo ANC như Oliver Tambo và Nelson Mandela gửi thông điệp ủng hộ.
Ban đầu, phong trào rộn ràng với tiếng hát và khẩu hiệu. Sau đó, người dân mệt mỏi vì quãng đường dài, nhưng vẫn kiên trì. Ủy ban tuyên bố: “Khi quá mệt, chúng ta sẽ ở nhà nghỉ ngơi.” Chiến thuật “ở nhà” cũng được kêu gọi để duy trì sức bền.
Tác động kinh tế và đàm phán
Doanh nghiệp và Phòng Thương mại bắt đầu lo lắng vì thiệt hại kinh tế. Sau nhiều tháng bế tắc, ngày 1/4 thỏa hiệp tạm thời đạt được: người dân mua vé ghi 5d nhưng thực trả 4d, trong khi chính phủ xem xét giải pháp lâu dài.
Cuối tháng 6, chính phủ nhượng bộ: trình dự luật tăng gấp đôi khoản đóng góp của chủ lao động để trợ giá giao thông cho người da đen. Nhờ đó, người dân được đi xe với mức cũ 4d.
Ý nghĩa
Đây không chỉ là một thắng lợi kinh tế mà còn là chiến thắng chính trị quan trọng. Cuộc tẩy chay chứng minh hai điều:
- Phản kháng bất bạo động có thể buộc chính quyền phải thay đổi.
- Sức mạnh tập thể của người da đen Nam Phi lớn hơn nhiều so với điều chính quyền từng nghĩ.
Cuộc tẩy chay 1957 trở thành một dấu mốc trong lịch sử đấu tranh chống phân biệt chủng tộc (apartheid), cho thấy sự kiên trì và đoàn kết có thể tạo ra thay đổi thực chất.