Bản tiếng Anh: Gene Sharp. From Dictatorship to Democracy: A Conceptual Framework for Liberation. 4th ed., Albert Einstein Institution, 2010.

Dịch bởi: Nguyễn Huy Vũ

Chương 7: Hoạch định chiến lược

Để tăng khả năng thành công, các lãnh đạo phong trào cần xây dựng một kế hoạch hành động toàn diện. Kế hoạch này phải giúp củng cố sức mạnh của người dân đang chịu áp bức, làm suy yếu rồi tiến tới chấm dứt chế độ độc tài, đồng thời đặt nền tảng cho một nền dân chủ bền vững.

Muốn làm được điều đó, cần đánh giá kỹ tình hình và các phương án hành động hiệu quả. Từ quá trình phân tích này, có thể xây dựng chiến lược tổng thể (grand strategy) và các chiến lược cho các chiến dịch cụ thể để giành tự do.

Hai loại chiến lược này có liên quan với nhau nhưng là hai bước khác nhau. Chỉ khi đã xác định rõ chiến lược tổng thể, chúng ta mới có thể phát triển đầy đủ các chiến lược cho các chiến dịch cụ thể. Các chiến lược cho các chiến dịch cần được thiết kế sao cho vừa đạt được, vừa củng cố các mục tiêu của chiến lược tổng thể.

Việc xây dựng chiến lược đấu tranh đòi hỏi phải xem xét nhiều câu hỏi và nhiệm vụ khác nhau. Ở đây, chúng ta sẽ nêu ra một số yếu tố quan trọng cần cân nhắc, cả ở cấp độ chiến lược tổng thể lẫn chiến lược chiến dịch. Tuy nhiên, mọi quá trình hoạch định chiến lược đều cần dựa trên sự hiểu biết sâu sắc về toàn bộ bối cảnh xung đột. Điều này bao gồm việc xem xét các yếu tố như: điều kiện thực tế, bối cảnh lịch sử, hệ thống chính quyền, quân sự, văn hóa, xã hội, chính trị, tâm lý, kinh tế và cả yếu tố quốc tế. Nói cách khác, chiến lược chỉ có thể được xây dựng hiệu quả khi đặt trong bối cảnh cụ thể của cuộc đấu tranh và những điều kiện nền tảng của nó.

Điều quan trọng hàng đầu là các lãnh đạo dân chủ và những người hoạch định chiến lược phải đánh giá rõ mục tiêu và ý nghĩa của cuộc đấu tranh. Mục tiêu đó có xứng đáng để tiến hành một cuộc đấu tranh lớn hay không, và vì sao? Cần xác định thật rõ mục tiêu thực sự của cuộc đấu tranh. Như đã lập luận, việc lật đổ chế độ độc tài hoặc loại bỏ những người cầm quyền hiện tại thôi là chưa đủ. Mục tiêu cuối cùng phải là xây dựng một xã hội tự do, với một hệ thống chính quyền dân chủ. Sự rõ ràng về mục tiêu này sẽ định hình cách xây dựng chiến lược tổng thể, cũng như các chiến lược cụ thể tiếp theo.

Cụ thể, những người làm chiến lược cần trả lời nhiều câu hỏi nền tảng như sau:

• Những trở ngại chính đối với việc giành tự do là gì?
• Những yếu tố nào có thể giúp thúc đẩy việc đạt được tự do?
• Điểm mạnh chủ yếu của chế độ độc tài là gì?
• Những điểm yếu của chế độ độc tài nằm ở đâu?
• Các nguồn sức mạnh của chế độ độc tài dễ bị tổn thương đến mức nào?
• Lực lượng dân chủ và người dân nói chung có những điểm mạnh gì?
• Những điểm yếu của lực lượng dân chủ là gì, và có thể khắc phục ra sao?
• Vai trò của các bên thứ ba (không trực tiếp tham gia xung đột) hiện nay như thế nào? Họ đang hoặc có thể hỗ trợ bên nào — chế độ độc tài hay phong trào dân chủ — và bằng những cách nào?

Việc trả lời rõ ràng những câu hỏi này sẽ giúp xây dựng một chiến lược thực tế và hiệu quả hơn.

Lựa chọn phương thức đấu tranh

Ở cấp độ chiến lược tổng thể, những người hoạch định cần quyết định phương thức đấu tranh chủ yếu sẽ được sử dụng trong giai đoạn tới. Để làm được điều đó, cần đánh giá kỹ ưu điểm và hạn chế của từng lựa chọn khác nhau, chẳng hạn như: chiến tranh quân sự truyền thống, chiến tranh du kích, đấu tranh chính trị bất hợp tác (bất tuân), và các hình thức khác. Việc lựa chọn đúng phương thức sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả của toàn bộ chiến lược.

Khi đưa ra lựa chọn này, những người làm chiến lược cần cân nhắc các câu hỏi như:

• Phương thức đấu tranh được chọn có phù hợp với năng lực của lực lượng dân chủ hay không?
• Nó có tận dụng được những điểm mạnh của người dân đang bị áp bức không?
• Phương thức đó nhắm vào điểm yếu của chế độ độc tài, hay lại đụng vào những điểm mạnh nhất của nó?
• Nó giúp lực lượng dân chủ trở nên tự lực hơn, hay khiến họ phụ thuộc vào bên ngoài hoặc các nguồn hỗ trợ khác?
• Trong thực tế, phương thức này đã từng có hiệu quả trong việc lật đổ các chế độ độc tài hay chưa?
• Nó có làm gia tăng hay hạn chế thương vong và thiệt hại trong quá trình đấu tranh?
• Nếu thành công, phương thức này sẽ ảnh hưởng như thế nào đến kiểu chính quyền được hình thành sau đó?

Những hình thức đấu tranh bị đánh giá là phản tác dụng cần phải được loại bỏ khỏi chiến lược tổng thể.

Trong các phần trước, chúng ta đã lập luận rằng đấu tranh chính trị bất hợp tác (bất tuân) có nhiều lợi thế nổi bật so với các phương thức đấu tranh khác.

Tuy nhiên, những người làm chiến lược vẫn cần xem xét kỹ hoàn cảnh cụ thể của cuộc xung đột mà mình đang đối mặt, để đánh giá xem liệu phương thức này có thực sự đáp ứng tốt các tiêu chí đã nêu ở trên hay không.

Lập kế hoạch cho dân chủ

Cần nhớ rằng, trong cuộc đấu tranh chống độc tài, mục tiêu của chiến lược tổng thể không chỉ là lật đổ chế độ hiện tại, mà còn phải xây dựng một hệ thống dân chủ và ngăn chặn khả năng xuất hiện một chế độ độc tài mới.

Để đạt được điều đó, các phương thức đấu tranh được lựa chọn phải góp phần thay đổi sự phân bổ quyền lực thực tế trong xã hội. Dưới chế độ độc tài, người dân và các tổ chức dân sự thường rất yếu, trong khi chính quyền lại quá mạnh. Nếu không thay đổi sự mất cân bằng này, thì một nhóm cầm quyền mới hoàn toàn có thể trở nên độc tài như nhóm trước.

Vì vậy, những thay đổi kiểu “cách mạng cung đình” hay đảo chính đơn thuần không phải là giải pháp mong muốn.

Đấu tranh chính trị bất hợp tác (bất tuân) góp phần tái phân bổ quyền lực trong xã hội theo hướng cân bằng hơn, thông qua việc huy động người dân đứng lên chống lại chế độ độc tài, như đã phân tích ở Chương Năm. Quá trình này diễn ra trên nhiều phương diện.

Trước hết, khi năng lực đấu tranh bất bạo động được hình thành và phát triển, khả năng đàn áp bằng bạo lực của chính quyền sẽ không còn dễ dàng gây ra sự sợ hãi và phục tùng như trước. Người dân sẽ có trong tay những phương thức hiệu quả để đối phó, thậm chí có lúc có thể làm tê liệt việc thực thi quyền lực của chế độ.

Đồng thời, việc huy động sức mạnh của toàn xã hội thông qua đấu tranh bất hợp tác sẽ củng cố các thiết chế và tổ chức độc lập. Một khi người dân đã từng trực tiếp thực thi quyền lực của mình một cách hiệu quả, trải nghiệm đó sẽ khó bị xóa nhòa. Những kiến thức và kỹ năng tích lũy được trong quá trình đấu tranh sẽ khiến họ ít có khả năng bị khuất phục trước các thế lực độc tài trong tương lai. Sự chuyển dịch trong tương quan quyền lực như vậy sẽ tạo nền tảng vững chắc hơn cho việc hình thành và duy trì một nền dân chủ bền vững.

Hỗ trợ từ bên ngoài

Trong quá trình xây dựng chiến lược tổng thể, cần đánh giá rõ vai trò tương đối giữa lực lượng đấu tranh trong nước và áp lực từ bên ngoài trong việc làm suy yếu và tan rã chế độ độc tài. Ở đây, chúng ta nhấn mạnh rằng lực lượng chính của cuộc đấu tranh phải xuất phát từ bên trong đất nước. Sự hỗ trợ từ quốc tế, nếu có, thường chỉ đóng vai trò bổ trợ và phần lớn được thúc đẩy bởi chính sức mạnh của phong trào trong nước.

Ở mức độ hỗ trợ bổ sung, có thể tiến hành vận động dư luận quốc tế chống lại chế độ độc tài, dựa trên các lý do nhân đạo, đạo đức và tôn giáo. Đồng thời, có thể thúc đẩy các chính phủ và tổ chức quốc tế áp đặt những biện pháp gây sức ép về ngoại giao, chính trị và kinh tế đối với chế độ này. Các biện pháp đó có thể bao gồm: cấm vận vũ khí và kinh tế, hạ thấp mức độ công nhận ngoại giao hoặc cắt đứt quan hệ, ngừng viện trợ và cấm đầu tư vào quốc gia dưới chế độ độc tài, cũng như loại bỏ chính quyền đó khỏi các tổ chức quốc tế và các cơ quan của Liên Hợp Quốc. Ngoài ra, cộng đồng quốc tế cũng có thể hỗ trợ trực tiếp cho lực lượng dân chủ, chẳng hạn như cung cấp tài chính hoặc hỗ trợ về truyền thông và liên lạc.

Xây dựng chiến lược tổng thể

Sau khi đã đánh giá tình hình, lựa chọn phương thức đấu tranh và xác định vai trò của sự hỗ trợ từ bên ngoài, những người hoạch định cần phác thảo một bức tranh tổng thể về cách tiến hành cuộc đấu tranh một cách hiệu quả nhất.

Kế hoạch này phải bao quát toàn bộ tiến trình, từ hiện tại cho đến khi giành được tự do và thiết lập một hệ thống dân chủ.

Trong quá trình xây dựng chiến lược tổng thể, người lập chiến lược cần đặt ra và trả lời nhiều câu hỏi khác nhau. Những câu hỏi này (cụ thể hơn so với phần trước) sẽ giúp làm rõ các yếu tố cần cân nhắc khi thiết kế một chiến lược đấu tranh dựa trên bất hợp tác chính trị.

Cuộc đấu tranh lâu dài nên được khởi động như thế nào để đạt hiệu quả cao nhất? Làm sao để người dân đang bị áp bức có thể xây dựng đủ sự tự tin và sức mạnh để bắt đầu thách thức chế độ, dù ban đầu chỉ ở mức hạn chế? Bằng cách nào có thể từng bước nâng cao năng lực bất hợp tác và phản kháng của người dân, thông qua thời gian và kinh nghiệm tích lũy? Có thể xác định những mục tiêu nào cho một chuỗi các chiến dịch từng bước, nhằm dần giành lại quyền kiểm soát dân chủ đối với xã hội và thu hẹp quyền lực của chế độ độc tài?

Có những thiết chế hay tổ chức độc lập nào vẫn còn tồn tại dưới chế độ độc tài mà có thể tận dụng cho cuộc đấu tranh giành tự do? Những tổ chức nào trong xã hội có thể được giành lại khỏi sự kiểm soát của chế độ, hoặc cần được lực lượng dân chủ xây dựng mới, để đáp ứng nhu cầu của mình và từng bước tạo ra các “không gian dân chủ” ngay cả khi chế độ độc tài vẫn còn tồn tại?

Làm thế nào để xây dựng và củng cố sức mạnh tổ chức của phong trào đấu tranh? Có thể đào tạo, huấn luyện những người tham gia bằng cách nào? Những nguồn lực nào (tài chính, trang thiết bị, v.v.) sẽ cần thiết trong suốt quá trình đấu tranh? Những hình thức biểu tượng nào có thể phát huy hiệu quả cao nhất trong việc huy động và khích lệ người dân tham gia?

Bằng những hình thức hành động nào, và theo những giai đoạn ra sao, có thể từng bước làm suy yếu rồi cắt đứt các nguồn sức mạnh của chế độ độc tài? Làm thế nào để lực lượng đấu tranh vừa duy trì sự phản kháng bền bỉ, vừa giữ được kỷ luật bất bạo động cần thiết? Trong suốt quá trình đấu tranh, xã hội có thể tiếp tục đáp ứng các nhu cầu thiết yếu của người dân bằng cách nào? Làm sao để duy trì trật tự xã hội trong bối cảnh xung đột? Khi tiến gần đến thắng lợi, phong trào dân chủ có thể tiếp tục xây dựng nền tảng thể chế cho giai đoạn hậu độc tài như thế nào, nhằm bảo đảm quá trình chuyển tiếp diễn ra suôn sẻ nhất?

Cần ghi nhớ rằng không có một “bản mẫu” chung nào có thể áp dụng cho mọi phong trào đấu tranh chống độc tài. Mỗi cuộc đấu tranh nhằm lật đổ một chế độ độc tài và xây dựng dân chủ đều có những đặc điểm riêng. Không có hai hoàn cảnh nào hoàn toàn giống nhau. Mỗi chế độ độc tài đều có những đặc trưng riêng, và năng lực của người dân khao khát tự do cũng khác nhau. Vì vậy, những người xây dựng chiến lược tổng thể cho một cuộc đấu tranh bất hợp tác chính trị cần có sự hiểu biết sâu sắc không chỉ về hoàn cảnh xung đột cụ thể của mình, mà còn về chính phương thức đấu tranh mà họ lựa chọn.⁽¹³⁾

Khi chiến lược tổng thể đã được xây dựng một cách cẩn trọng, có nhiều lý do hợp lý để công bố rộng rãi. Khi đông đảo người dân hiểu được định hướng chung cũng như những hướng dẫn cụ thể, họ sẽ sẵn sàng và có khả năng tham gia hành động hơn. Sự hiểu biết này có thể tác động tích cực đến tinh thần, mức độ tham gia và cách hành động đúng đắn của họ. Trên thực tế, những nét chính của chiến lược sớm muộn cũng sẽ đến tai phía chính quyền. Khi đó, việc họ nhận thức rõ đặc điểm của chiến lược có thể khiến họ dè dặt hơn trong việc đàn áp, vì lo ngại điều đó sẽ gây phản tác dụng về mặt chính trị. Ngoài ra, việc hiểu rõ bản chất của chiến lược cũng có thể làm nảy sinh bất đồng nội bộ và dẫn đến sự rạn nứt, thậm chí đào ngũ trong chính hàng ngũ của chế độ.

Khi một chiến lược tổng thể nhằm lật đổ chế độ độc tài và xây dựng dân chủ đã được thông qua, điều quan trọng là các lực lượng dân chủ phải kiên định và nhất quán trong việc triển khai. Chỉ trong những trường hợp thật sự đặc biệt, cuộc đấu tranh mới nên đi chệch khỏi định hướng ban đầu. Nếu có những bằng chứng rõ ràng cho thấy chiến lược đã lựa chọn là sai lầm, hoặc bối cảnh đã thay đổi một cách căn bản, khi đó mới cần cân nhắc điều chỉnh. Tuy vậy, mọi sự thay đổi chỉ nên được tiến hành sau khi đã có một quá trình đánh giá lại toàn diện, và trên cơ sở xây dựng, thông qua một chiến lược tổng thể mới phù hợp và vững chắc hơn.

Hoạch định chiến lược chiến dịch

Dù chiến lược tổng thể có sáng suốt và đầy triển vọng đến đâu trong việc chấm dứt chế độ độc tài và xây dựng dân chủ, thì bản thân nó cũng không thể tự vận hành.

Cần phải xây dựng các chiến lược cho từng chiến dịch cụ thể để định hướng cho những đợt hành động lớn, nhằm từng bước làm suy yếu quyền lực của chế độ. Mỗi chiến lược cho từng chiến dịch, đến lượt mình, sẽ bao gồm và điều phối nhiều hoạt động chiến thuật khác nhau, với mục tiêu tạo ra những đòn đánh mang tính quyết định vào bộ máy cầm quyền.

Các chiến thuật và phương thức hành động cụ thể cần được lựa chọn một cách cẩn trọng, sao cho phục vụ trực tiếp cho mục tiêu của từng chiến lược chiến dịch. Phần trình bày này chỉ tập trung vào cấp độ chiến lược.

Những người xây dựng các chiến dịch lớn, cũng như những người hoạch định chiến lược tổng thể, cần có sự hiểu biết sâu sắc về bản chất và cách vận hành của phương thức đấu tranh mà họ lựa chọn.

Cũng giống như các sĩ quan quân sự phải nắm rõ cơ cấu lực lượng, chiến thuật, hậu cần, vũ khí và yếu tố địa lý để xây dựng chiến lược quân sự, thì những người lập kế hoạch đấu tranh bất hợp tác cũng cần hiểu rõ bản chất và các nguyên tắc chiến lược của đấu tranh bất bạo động.

Tuy nhiên, chỉ riêng kiến thức về đấu tranh bất bạo động, việc tham khảo các khuyến nghị trong tài liệu này hay trả lời các câu hỏi đã nêu vẫn chưa đủ để tạo ra chiến lược hiệu quả. Việc xây dựng chiến lược vẫn đòi hỏi một sự sáng tạo có cơ sở — tức là sáng tạo nhưng dựa trên hiểu biết vững chắc.

Trong quá trình xây dựng chiến lược cho các chiến dịch đấu tranh chọn lọc, cũng như cho sự phát triển lâu dài của phong trào giải phóng, những người làm chiến lược cần cân nhắc nhiều vấn đề quan trọng, trong đó có:

(i) Xác định rõ mục tiêu cụ thể của từng chiến dịch, đồng thời làm rõ cách những mục tiêu này đóng góp vào việc thực hiện chiến lược tổng thể.

(ii) Lựa chọn các phương thức phù hợp — hay “công cụ chính trị” — có khả năng triển khai hiệu quả chiến lược đã đề ra. Trong mỗi kế hoạch chiến dịch, cần thiết kế các bước đi chiến thuật cụ thể và các hình thức hành động phù hợp, nhằm từng bước tạo sức ép và làm suy yếu các nguồn sức mạnh của chế độ độc tài. Cần ghi nhớ rằng những mục tiêu lớn không đạt được trong một bước duy nhất, mà là kết quả của nhiều bước đi nhỏ, được tính toán kỹ lưỡng và thực hiện một cách nhất quán.

(iii) Xác định rõ liệu và bằng cách nào các vấn đề kinh tế nên được gắn với cuộc đấu tranh — vốn mang tính chính trị là chủ yếu. Nếu yếu tố kinh tế được đặt lên hàng đầu, cần bảo đảm rằng những bất mãn này có thể thực sự được giải quyết sau khi chế độ độc tài chấm dứt. Nếu không, sự thất vọng và mất niềm tin trong giai đoạn chuyển tiếp có thể tạo điều kiện cho các lực lượng độc tài quay trở lại, dưới danh nghĩa giải quyết khó khăn kinh tế.

(iv) Lựa chọn trước một cơ cấu lãnh đạo và hệ thống liên lạc phù hợp để khởi động và duy trì phong trào. Đồng thời, cần xác định rõ các cơ chế ra quyết định và truyền đạt thông tin trong suốt quá trình đấu tranh, nhằm bảo đảm sự chỉ đạo liên tục và hiệu quả.

(v) Truyền tải thông tin về phong trào tới người dân, lực lượng của chế độ và truyền thông quốc tế một cách chính xác và đáng tin cậy. Mọi thông tin, tuyên bố đều phải dựa trên sự thật; việc phóng đại hoặc đưa tin thiếu căn cứ sẽ làm suy giảm uy tín của phong trào.

(vi) Lập kế hoạch cho các hoạt động mang tính xây dựng và tự lực — trong các lĩnh vực xã hội, giáo dục, kinh tế và chính trị — nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu của người dân trong suốt quá trình xung đột. Những hoạt động này có thể do các cá nhân hoặc nhóm không trực tiếp tham gia đấu tranh đảm nhiệm.

(vii) Xác định rõ loại hình hỗ trợ từ bên ngoài cần thiết cho từng chiến dịch cụ thể cũng như cho toàn bộ cuộc đấu tranh. Đồng thời, cần tìm cách huy động và sử dụng nguồn hỗ trợ này một cách hiệu quả, nhưng không để phong trào trong nước phụ thuộc vào những yếu tố bên ngoài vốn không ổn định. Cũng cần cân nhắc kỹ những đối tác phù hợp nhất, như các tổ chức phi chính phủ (phong trào xã hội, tổ chức tôn giáo hoặc chính trị, công đoàn…), các chính phủ, hoặc Liên Hợp Quốc và các cơ quan trực thuộc.

Ngoài ra, những người lập kế hoạch đấu tranh cần chủ động chuẩn bị các biện pháp để duy trì trật tự và đáp ứng các nhu cầu xã hội bằng chính nguồn lực của mình trong quá trình phản kháng quy mô lớn chống lại sự kiểm soát của chế độ độc tài. Điều này không chỉ giúp hình thành các thiết chế dân chủ độc lập thay thế và đáp ứng những nhu cầu thực tế của người dân, mà còn làm suy giảm tính thuyết phục của những lập luận từ phía chính quyền rằng cần phải đàn áp mạnh tay để ngăn chặn hỗn loạn và vô pháp.

Lan tỏa tư tưởng bất hợp tác

Để đấu tranh bất hợp tác chính trị chống lại chế độ độc tài đạt hiệu quả, điều then chốt là người dân phải thấu hiểu và nắm vững tinh thần của bất hợp tác.

Như câu chuyện “Ông chủ bầy khỉ” (Chương 3) đã minh họa, nguyên lý cốt lõi rất giản dị: khi đủ đông những người bị kiểm soát đồng loạt từ chối hợp tác trong một khoảng thời gian đủ dài — ngay cả khi phải đối mặt với đàn áp — thì hệ thống áp bức sẽ dần suy yếu và cuối cùng sụp đổ.

Người dân sống dưới chế độ độc tài có thể đã phần nào quen thuộc với ý tưởng này từ nhiều nguồn khác nhau. Tuy vậy, lực lượng dân chủ vẫn cần chủ động phổ biến và làm cho tư tưởng bất hợp tác trở nên dễ hiểu, gần gũi với đông đảo quần chúng. Những câu chuyện như “Ông chủ bầy khỉ”, hoặc các câu chuyện tương tự, có thể được lan truyền rộng rãi trong xã hội, bởi chúng đơn giản và dễ tiếp nhận. Khi nắm được nguyên lý chung của bất hợp tác, người dân sẽ dễ dàng hiểu ý nghĩa của các lời kêu gọi hành động trong tương lai. Không chỉ vậy, họ còn có thể tự mình linh hoạt sáng tạo ra nhiều hình thức bất hợp tác cụ thể, phù hợp với từng hoàn cảnh mới.

Dù phải đối mặt với nhiều khó khăn và nguy hiểm trong việc truyền tải ý tưởng, thông tin và hướng dẫn đấu tranh dưới chế độ độc tài, các lực lượng dân chủ vẫn nhiều lần chứng minh rằng điều đó là khả thi. Ngay cả dưới các chế độ như Đức Quốc xã hay các chính quyền cộng sản, những người đấu tranh vẫn có thể liên lạc không chỉ với từng cá nhân mà còn với đông đảo công chúng. Họ làm được điều này thông qua việc sản xuất và phân phát các ấn phẩm bí mật như báo, tờ rơi, sách, và về sau là cả băng ghi âm, băng hình.

Nhờ có sự chuẩn bị chiến lược từ trước, chúng ta có thể xây dựng và phổ biến những hướng dẫn chung cho hoạt động đấu tranh. Những hướng dẫn này sẽ chỉ rõ trong những vấn đề và hoàn cảnh nào người dân nên lên tiếng phản đối và từ chối hợp tác, cũng như cách thức thực hiện. Nhờ đó, ngay cả khi kênh liên lạc với lãnh đạo phong trào bị cắt đứt, hoặc không có chỉ đạo cụ thể được gửi đi hay nhận được, người dân vẫn biết cách hành động trong những tình huống quan trọng. Đồng thời, các hướng dẫn này còn giúp nhận diện những “chỉ thị giả” do lực lượng an ninh tung ra nhằm kích động những hành động sai lệch, làm tổn hại uy tín của phong trào.

Đàn áp và biện pháp đối phó

Những người làm chiến lược cần đánh giá trước phản ứng của chế độ độc tài đối với các hoạt động đấu tranh — đặc biệt là mức độ bạo lực mà họ có thể sử dụng để đàn áp. Trên cơ sở đó, cần xác định cách thức để chịu đựng, hóa giải hoặc né tránh sự đàn áp gia tăng mà không rơi vào khuất phục. Ở cấp độ chiến thuật, trong những thời điểm cụ thể, cần đưa ra cảnh báo phù hợp cho người dân và những người tham gia, để họ hiểu rõ các rủi ro khi hành động. Nếu khả năng đàn áp nghiêm trọng là cao, cần chuẩn bị sẵn các phương án hỗ trợ y tế cho những người bị thương trong quá trình đấu tranh.

Khi dự đoán trước khả năng bị đàn áp, những người làm chiến lược cần cân nhắc từ sớm việc lựa chọn các chiến thuật và phương thức hành động vừa giúp đạt được mục tiêu của chiến dịch hoặc của toàn bộ cuộc đấu tranh, vừa làm giảm khả năng xảy ra đàn áp tàn bạo. Chẳng hạn, các cuộc biểu tình hay diễu hành trên đường phố dưới những chế độ độc tài khắc nghiệt có thể gây ấn tượng mạnh, nhưng cũng có nguy cơ khiến hàng nghìn người thiệt mạng. Cái giá quá lớn này chưa chắc đã tạo ra áp lực hiệu quả hơn lên chính quyền so với những hình thức khác — như việc ở nhà hàng loạt, đình công, hoặc các hành động bất hợp tác quy mô lớn của đội ngũ công chức.

Nếu có đề xuất tiến hành những hành động mang tính khiêu khích, có nguy cơ gây thương vong lớn nhằm phục vụ mục tiêu chiến lược, thì cần cân nhắc hết sức thận trọng giữa cái giá phải trả và lợi ích có thể đạt được.

Liệu người dân và những người tham gia có đủ khả năng duy trì kỷ luật bất bạo động trong suốt quá trình đấu tranh? Họ có thể kiềm chế trước những hành vi kích động bạo lực hay không?

Những người lập kế hoạch cần chuẩn bị các biện pháp cụ thể để giữ vững kỷ luật bất bạo động và duy trì phong trào ngay cả khi phải đối mặt với đàn áp khắc nghiệt. Chẳng hạn như: xây dựng cam kết chung, ban hành các tuyên bố nguyên tắc, phổ biến tài liệu hướng dẫn về kỷ luật, bố trí lực lượng điều phối trong các cuộc biểu tình, hoặc tẩy chay những cá nhân và nhóm cổ vũ bạo lực — tất cả đều cần được xem xét về tính khả thi và hiệu quả.

Đồng thời, lãnh đạo phong trào phải luôn cảnh giác với sự hiện diện của các tác nhân khiêu khích, những người được cài vào nhằm kích động người biểu tình chuyển sang bạo lực, qua đó làm suy yếu và gây tổn hại đến phong trào.

Kiên định với kế hoạch chiến lược

Khi đã xây dựng được một kế hoạch chiến lược vững chắc, lực lượng dân chủ cần giữ sự tập trung và không bị cuốn theo những động thái nhỏ từ phía chế độ — dù có tính khiêu khích — khiến phong trào lệch khỏi chiến lược tổng thể hoặc chiến lược của từng chiến dịch, rồi sa vào những vấn đề thứ yếu.

Đồng thời, cũng không nên để cảm xúc nhất thời — đặc biệt khi đối mặt với các hành vi đàn áp mới — làm chệch hướng cuộc đấu tranh. Thực tế, những hành động đàn áp đó có thể được tính toán nhằm kích động lực lượng dân chủ từ bỏ kế hoạch đã chuẩn bị kỹ lưỡng, thậm chí bị đẩy vào con đường bạo lực, qua đó tạo điều kiện để chế độ dễ dàng đàn áp và đánh bại phong trào hơn.

Miễn là những phân tích nền tảng vẫn được đánh giá là đúng đắn, nhiệm vụ của lực lượng dân chủ là kiên trì tiến lên từng bước một.

Dĩ nhiên, các chiến thuật và mục tiêu trung gian có thể được điều chỉnh, và những người lãnh đạo tốt luôn biết tận dụng cơ hội khi xuất hiện. Tuy nhiên, những điều chỉnh này không nên bị nhầm lẫn với mục tiêu của chiến lược tổng thể hay mục tiêu của từng chiến dịch cụ thể.

Việc triển khai một cách nhất quán và cẩn trọng chiến lược tổng thể đã lựa chọn, cùng với các chiến lược cho từng chiến dịch, sẽ đóng vai trò quyết định trong việc dẫn đến thành công.

—

(13) Các nghiên cứu chuyên sâu (đầy đủ) được đề xuất gồm: Gene Sharp, The Politics of Nonviolent Action (Boston, Massachusetts: Porter Sargent, 1973); Peter Ackerman và Christopher Kruegler, Strategic Nonviolent Conflict (Westport, Connecticut: Praeger, 1994). Ngoài ra, xem thêm Gene Sharp, Waging Nonviolent Struggle: Twentieth Century Practice and Twenty-First Century Potential (Boston: Porter Sargent, 2005). Những tài liệu này cung cấp nền tảng lý luận và thực tiễn quan trọng cho việc nghiên cứu và áp dụng đấu tranh bất bạo động.