Bản tiếng Anh: Gene Sharp. From Dictatorship to Democracy: A Conceptual Framework for Liberation. 4th ed., Albert Einstein Institution, 2010.

Dịch bởi: Nguyễn Huy Vũ

Chương 4: Các chế độ độc tài có những điểm yếu

Các chế độ độc tài thường tạo ra cảm giác bất khả xâm phạm. Các cơ quan tình báo, cảnh sát, quân đội, nhà tù, trại tập trung và các đội hành quyết đều nằm trong tay của một nhóm nhỏ đầy quyền lực. Tài chính quốc gia, tài nguyên thiên nhiên và năng lực sản xuất thường bị các nhà độc tài tùy tiện khai thác, nhằm phục vụ ý chí của họ.

Trong khi đó, lực lượng đối lập dân chủ thường bị nhìn nhận là rất yếu ớt, kém hiệu quả và gần như bất lực. Nhận thức về một bên “bất khả chiến bại” đối đầu với một bên “bất lực” khiến việc hình thành một sự chống đối hiệu quả trở nên khó xảy ra.

Tuy nhiên, đó chưa phải là toàn bộ câu chuyện.

Nhận diện “gót chân Achilles”

Một huyền thoại từ Hy Lạp cổ đại minh họa rất rõ điểm yếu của những gì tưởng chừng bất khả xâm phạm. Đối với chiến binh Achilles, không có đòn đánh nào có thể làm ông bị thương, không thanh gươm nào có thể xuyên qua làn da của ông. Khi còn là một đứa trẻ, mẹ ông được cho là đã nhúng ông xuống dòng sông Styx huyền thoại, khiến cơ thể ông trở nên miễn nhiễm với mọi nguy hiểm. Tuy nhiên, vẫn có một vấn đề. Do đứa bé được giữ bằng gót chân để không bị cuốn trôi, nên nước thần đã không chạm đến phần nhỏ đó trên cơ thể. Khi Achilles trưởng thành, ông dường như bất khả xâm phạm trước vũ khí của kẻ thù. Nhưng trong trận chiến thành Troy, một chiến binh — được chỉ dẫn về điểm yếu này — đã bắn mũi tên trúng vào gót chân không được bảo vệ của Achilles, nơi duy nhất ông có thể bị tổn thương. Đòn đánh đó đã chí mạng. Cho đến ngày nay, cụm từ “gót chân Achilles” vẫn được dùng để chỉ điểm yếu chí tử của một con người, một kế hoạch hoặc một thể chế — nơi mà nếu bị đánh trúng thì không có cách nào tự vệ.

Nguyên lý này cũng áp dụng cho các chế độ độc tài tàn bạo. Chúng cũng có thể bị đánh bại — và sẽ bị đánh bại nhanh hơn, với cái giá thấp hơn, nếu những điểm yếu của chúng được nhận diện rõ ràng và đòn tấn công được tập trung chính xác vào đó.

Những điểm yếu của các chế độ độc tài

Trong số những điểm yếu của các chế độ độc tài có thể kể đến:

1- Sự hợp tác của vô số cá nhân, nhóm và thiết chế — vốn cần thiết để hệ thống vận hành — có thể bị hạn chế hoặc bị rút lại.

2- Những yêu cầu và hệ quả từ các chính sách trước đây của chế độ sẽ phần nào hạn chế khả năng hiện tại của nó trong việc thay đổi hoặc thực thi những chính sách trái ngược.

3- Hệ thống có xu hướng trở nên máy móc và cứng nhắc trong vận hành, khiến nó kém linh hoạt trong việc thích ứng nhanh với những tình huống mới.

4- Nhân sự và nguồn lực đã được phân bổ cho các nhiệm vụ hiện tại sẽ khó có thể nhanh chóng chuyển sang đáp ứng những nhu cầu mới.

5- Những cấp dưới, vì lo sợ làm phật ý cấp trên, có thể không cung cấp thông tin đầy đủ hoặc chính xác — điều cần thiết để nhà độc tài đưa ra quyết định.

6- Hệ tư tưởng của chế độ có thể dần suy yếu, và các huyền thoại cùng biểu tượng của hệ thống trở nên lung lay, mất ổn định.

7- Khi một hệ tư tưởng mạnh chi phối cách nhìn về thực tại, việc bám chặt vào nó có thể khiến chế độ không nhận ra hoặc phớt lờ những điều kiện và nhu cầu thực tế.

8- Hiệu quả và năng lực của bộ máy quan liêu có thể suy giảm, hoặc việc kiểm soát và quy định quá mức có thể khiến chính sách và hoạt động của hệ thống trở nên kém hiệu quả.

9- Những xung đột nội bộ giữa các thiết chế, cũng như sự cạnh tranh và thù địch cá nhân, có thể làm suy yếu, thậm chí làm gián đoạn hoạt động của chế độ độc tài.

10- Giới trí thức và sinh viên có thể trở nên bất mãn và bất ổn trước các điều kiện sống, những hạn chế, tính giáo điều và sự đàn áp.

11- Công chúng nói chung, theo thời gian, có thể trở nên thờ ơ, hoài nghi, thậm chí thù địch đối với chế độ.

12- Những khác biệt về vùng miền, giai cấp, văn hóa hoặc dân tộc có thể trở nên gay gắt và sâu sắc hơn.

13- Hệ thống thứ bậc quyền lực trong chế độ độc tài luôn tiềm ẩn bất ổn, ở mức độ nào đó — và đôi khi là rất lớn. Các cá nhân không cố định mãi ở một vị trí; họ có thể thăng tiến, bị giáng chức, hoặc bị loại bỏ hoàn toàn và thay thế bởi người khác.

14- Một số bộ phận trong lực lượng cảnh sát hoặc quân đội có thể hành động vì mục tiêu riêng, thậm chí đi ngược lại ý chí của nhà cầm quyền, kể cả bằng cách tiến hành đảo chính.

15- Nếu chế độ độc tài còn mới, nó cần thời gian để củng cố và ổn định quyền lực.

16- Khi quá nhiều quyết định được đưa ra bởi một số ít người trong chế độ độc tài, thì những sai lầm trong đánh giá, chính sách và hành động là điều khó tránh khỏi.

17- Nếu chế độ tìm cách né tránh những rủi ro này bằng cách phân quyền trong kiểm soát và ra quyết định, thì chính sự phân quyền đó lại có thể làm suy giảm thêm khả năng kiểm soát đối với các đòn bẩy quyền lực trung tâm.

Tấn công vào các điểm yếu của chế độ độc tài

Với sự hiểu biết về những điểm yếu nội tại như vậy, lực lượng đối lập dân chủ có thể chủ động khoét sâu những “gót chân Achilles” này, nhằm làm thay đổi căn bản hệ thống hoặc từng bước làm nó tan rã.

Từ đó, có thể rút ra một kết luận rõ ràng: dù bề ngoài có vẻ mạnh mẽ, mọi chế độ độc tài đều tồn tại những điểm yếu — từ sự kém hiệu quả trong vận hành, những cạnh tranh và xung đột cá nhân, đến các bất cập trong thể chế và mâu thuẫn giữa các tổ chức, bộ phận. Theo thời gian, những điểm yếu này có xu hướng khiến chế độ kém hiệu quả hơn và dễ bị tổn thương hơn trước những thay đổi của hoàn cảnh cũng như trước các hành động kháng cự có chủ đích. Không phải mọi điều chế độ đặt ra đều được thực hiện trọn vẹn. Chẳng hạn, ngay cả những mệnh lệnh trực tiếp của Hitler đôi khi cũng không được thi hành, bởi những người cấp dưới đã từ chối thực hiện. Trong những thời điểm nhất định, một chế độ độc tài thậm chí có thể sụp đổ rất nhanh, như chúng ta đã thấy trong nhiều trường hợp.

Điều này không có nghĩa là các chế độ độc tài có thể bị lật đổ mà không có rủi ro hay tổn thất. Bất kỳ con đường đấu tranh nào nhằm giành tự do cũng đều đi kèm với nguy cơ, đau khổ tiềm tàng, và cần thời gian để phát huy hiệu quả. Và dĩ nhiên, không có phương thức nào có thể bảo đảm thành công nhanh chóng trong mọi hoàn cảnh. Tuy nhiên, những hình thức đấu tranh nhắm trực tiếp vào các điểm yếu có thể nhận diện của chế độ độc tài sẽ có khả năng thành công cao hơn so với việc đối đầu với nó ở những nơi mà nó rõ ràng mạnh nhất. Vấn đề đặt ra là: cuộc đấu tranh đó cần được tiến hành như thế nào?