Bản tiếng Anh: Gene Sharp. From Authoritarian to Democracy. 2010

Dịch bởi: Nguyễn Huy Vũ

Lời nói đầu

Trong nhiều năm qua, một trong những mối quan tâm lớn của tôi là: làm thế nào con người có thể ngăn chặn và lật đổ các chế độ độc tài. Mối quan tâm này phần nào bắt nguồn từ niềm tin rằng con người không nên bị thống trị hay hủy hoại bởi những chế độ như vậy. Niềm tin ấy càng được củng cố qua việc đọc về tầm quan trọng của tự do con người, về bản chất của các chế độ độc tài (từ Aristotle đến các nhà phân tích chủ nghĩa toàn trị), cũng như qua lịch sử của các chế độ độc tài (đặc biệt là hệ thống Đức Quốc xã và Stalin).

Trong suốt những năm đó, tôi có dịp gặp gỡ và tìm hiểu những con người đã sống và chịu đựng dưới ách thống trị của Đức Quốc xã, trong đó có những người sống sót từ các trại tập trung. Tại Na Uy, tôi gặp những người đã kháng cự chế độ phát xít và sống sót, đồng thời nghe kể về những người đã ngã xuống. Tôi cũng trò chuyện với những người Do Thái từng thoát khỏi sự truy bắt của Đức Quốc xã, cũng như với những người đã giúp cứu họ.

Những hiểu biết về sự khủng bố dưới các chế độ cộng sản ở nhiều quốc gia phần lớn đến với tôi qua sách vở hơn là tiếp xúc trực tiếp. Điều khiến tôi day dứt đặc biệt là: những chế độ độc tài này lại được áp đặt nhân danh việc giải phóng con người khỏi áp bức và bóc lột.

Trong những thập niên gần đây, thông qua việc gặp gỡ những người đến từ các quốc gia dưới chế độ độc tài — như Panama, Ba Lan, Chile, Tây Tạng và Myanmar — thực tế của các chế độ này trở nên sống động và rõ ràng hơn đối với tôi. Từ những người Tây Tạng từng kháng cự sự xâm lược của Trung Quốc cộng sản, những người Nga đã ngăn chặn cuộc đảo chính cứng rắn tháng 8 năm 1991, cho đến những người Thái Lan đã bất bạo động ngăn chặn sự quay trở lại của chế độ quân sự, tôi có được những góc nhìn — thường là đầy trăn trở — về bản chất thâm hiểm của các chế độ độc tài.

Cảm xúc xót xa và phẫn nộ trước những tàn bạo, cùng với sự khâm phục đối với lòng dũng cảm bình thản của những con người phi thường, đôi khi càng được khắc sâu qua những chuyến đi đến các nơi mà hiểm nguy vẫn cận kề, nhưng sự bất tuân của những con người can đảm vẫn tiếp diễn. Đó là Panama dưới thời Noriega; Vilnius (Litva) dưới sự đàn áp kéo dài của Liên Xô; Quảng trường Thiên An Môn ở Bắc Kinh — cả trong những ngày hội của khát vọng tự do lẫn vào đêm định mệnh khi những xe bọc thép đầu tiên tiến vào; và căn cứ trong rừng của lực lượng đối lập dân chủ tại Manerplaw, vùng “Miến Điện tự do”.

Đôi khi tôi đến thăm những nơi ghi dấu sự ngã xuống — như tháp truyền hình và nghĩa trang ở Vilnius, công viên công cộng tại Riga nơi người dân từng bị bắn hạ, trung tâm thành phố Ferrara ở miền bắc Ý nơi phát xít xếp hàng xử bắn những người kháng cự, hay một nghĩa trang đơn sơ ở Manerplaw, nơi chôn cất những con người đã ra đi khi tuổi đời còn quá trẻ. Một nhận thức đau lòng dần hiện rõ: mọi chế độ độc tài đều để lại phía sau nó dấu vết của cái chết và sự tàn phá. 

Từ những trăn trở và trải nghiệm ấy, trong tôi hình thành một niềm hy vọng đầy quyết tâm: rằng có thể ngăn chặn được bạo quyền, rằng có thể tiến hành những cuộc đấu tranh chống độc tài một cách thành công mà không cần đến những cuộc tàn sát lẫn nhau quy mô lớn, và rằng các chế độ độc tài có thể bị xóa bỏ, đồng thời ngăn chặn những chế độ mới trỗi dậy từ đống tro tàn.

Tôi đã cố gắng suy nghĩ một cách thận trọng về những phương thức hiệu quả nhất để làm tan rã các chế độ độc tài, với cái giá phải trả về đau khổ và sinh mạng là thấp nhất có thể. Để làm điều đó, tôi dựa trên nhiều năm nghiên cứu về các chế độ độc tài, các phong trào kháng cự, các cuộc cách mạng, tư tưởng chính trị, hệ thống nhà nước, và đặc biệt là đấu tranh bất bạo động trong thực tiễn.

Ấn phẩm này là kết quả của quá trình đó. Tôi hiểu rằng nó còn xa mới hoàn thiện. Tuy vậy, tôi hy vọng nó có thể cung cấp một số định hướng hữu ích, giúp việc suy nghĩ và hoạch định trở nên rõ ràng hơn, qua đó góp phần hình thành những phong trào giải phóng mạnh mẽ và hiệu quả hơn so với khi không có những định hướng này.

Do tính chất của đề tài, và cũng là một lựa chọn có chủ ý, tiểu luận này tập trung vào vấn đề mang tính tổng quát: làm thế nào để lật đổ một chế độ độc tài và ngăn chặn sự xuất hiện của một chế độ mới. Tôi không có đủ năng lực để đưa ra một phân tích và giải pháp chi tiết cho từng quốc gia cụ thể. Tuy vậy, tôi hy vọng cách tiếp cận khái quát này sẽ hữu ích cho những con người ở — đáng tiếc là — rất nhiều quốc gia mà hiện nay đang phải đối diện với thực tế của chế độ độc tài. Họ sẽ cần tự mình xem xét mức độ phù hợp của phân tích này với hoàn cảnh của mình, cũng như cân nhắc xem những khuyến nghị cốt lõi ở đây có thể được áp dụng đến đâu, hoặc cần được điều chỉnh ra sao, trong cuộc đấu tranh giành tự do của họ.

Trong toàn bộ phân tích này, tôi không hề giả định rằng việc thách thức các chế độ độc tài là một công việc dễ dàng hay không phải trả giá. Mọi hình thức đấu tranh đều có những phức tạp và tổn thất riêng. Việc đối đầu với độc tài, dĩ nhiên, sẽ kéo theo thương vong. Tuy vậy, tôi hy vọng rằng những phân tích này sẽ thúc đẩy các nhà lãnh đạo phong trào suy nghĩ về những chiến lược có thể gia tăng sức mạnh thực chất của họ, đồng thời giảm thiểu mức độ tổn thất tương đối trong quá trình đấu tranh.

Cũng không nên hiểu rằng khi một chế độ độc tài sụp đổ thì mọi vấn đề khác sẽ tự động biến mất. Sự sụp đổ của một chế độ không mang lại một xã hội lý tưởng. Trái lại, nó chỉ mở ra con đường cho những nỗ lực lâu dài và đầy gian nan nhằm xây dựng các quan hệ xã hội, kinh tế và chính trị công bằng hơn, cũng như xóa bỏ những hình thức bất công và áp bức khác. Tôi hy vọng rằng bản phân tích ngắn gọn này về cách một chế độ độc tài có thể bị làm tan rã sẽ hữu ích ở bất cứ nơi đâu con người đang sống dưới sự thống trị và khao khát tự do.

Gene Sharp
6 tháng 10 năm 1993
Albert Einstein Institution
Boston, Massachusetts