Bản tiếng Anh: How We Win: A Guide to Nonviolent Direct Action Campaigning.

Tác giả: George Lakey

Dịch giả: Nguyễn Huy Vũ

Chương 20 (cuối): Sử dụng tầm nhìn để xây dựng một phong trào của các phong trào

Come and go with me to that land,

Come and go with me to that land,

Come and go with me to that land, where I’m bound.

(Hãy đến đây và đi với tôi tới miền đất đó. Hãy đến đây và đi với tôi tới miền đất đó. Hãy đến đây và đi với tôi tới miền đất đó, nơi tôi đang hướng đến.)

Đây là điệp khúc của một bài thánh ca cổ nổi tiếng của người Mỹ gốc Phi, diễn tả một nhu cầu rất sâu xa của con người: hướng về phía ánh sáng, chứ không chỉ đơn thuần chạy trốn bóng tối.

Ở Hoa Kỳ, sẽ rất khó hình thành những phong trào quần chúng đủ mạnh và bền bỉ để theo đuổi những thay đổi lớn, nếu phong trào không giúp mọi người nhìn thấy rõ đích đến của mình. Chỉ khi gắn kết với nhu cầu rất căn bản ấy — nhu cầu biết mình đang đi về đâu — thì phong trào mới có thể duy trì được sức mạnh và sự kiên định lâu dài.

Nhà hoạt động nữ quyền da đen và tác giả Grace Lee Boggs đã diễn đạt điều này rất rõ ràng:

Nhiều người nhận ra rằng chúng ta không thể tiếp tục sống theo cách cũ. Tuy nhiên, họ vẫn rơi vào trạng thái bất động, bởi họ không thể hình dung ra một con đường khác.

Vì vậy, chúng ta cần một tầm nhìn mới — một tầm nhìn nhận thức rằng nhân loại đang đứng trước một bước ngoặt lớn của lịch sử. Để hành tinh của chúng ta có thể tồn tại và để phẩm giá con người được khôi phục, chúng ta cần một sự thay đổi sâu sắc, mang tính bước ngoặt, trong các giá trị sinh thái, kinh tế, chính trị và tinh thần của mình.⁽¹⁾

Trong những thập niên gần đây, văn hóa chính trị ở Hoa Kỳ ngày càng né tránh những tầm nhìn lớn. Xu hướng này diễn ra song song với sự suy yếu của cánh tả kể từ thập niên 1980. Chính sự suy giảm về tầm nhìn chiến lược của cánh tả là một trong những lý do khiến nhiều phong trào khó duy trì được sự ủng hộ rộng rãi của quần chúng mà trước đó họ đã từng giành được.

Các nhà hoạt động thường kêu gọi:

“Hãy cùng chúng tôi tham gia, vì chúng tôi đang phản đối sự bất công này hay sự bất công kia.”

Nhưng nếu một người đứng ngoài hỏi: “Vậy các bạn đang đi tới đâu?” thì thường không có câu trả lời rõ ràng. Các phong trào dần đánh mất hình dung về đích đến mà mình hướng tới. Nhiều nhà hoạt động tin rằng chỉ cần mô tả thật sinh động mức độ nghiêm trọng của biến đổi khí hậu, hay sự bất công của nạn phân biệt chủng tộc, bất bình đẳng giới hoặc nghèo đói, thì đông đảo quần chúng sẽ tự sắp xếp lại các ưu tiên của mình và tham gia phong trào. Nhưng thực tế không vận hành theo cách đó.

Hãy cùng làm một thí nghiệm tưởng tượng. Giả sử chúng ta đang đi bộ trên vỉa hè, thì một chiếc xe chở đầy người lạ dừng lại bên đường, hạ cửa kính và hỏi liệu chúng ta có muốn đi cùng họ không. Có thể chúng ta sẽ cảm thấy tò mò hoặc quan tâm. Nhưng rất có khả năng, câu hỏi đầu tiên chúng ta sẽ đặt ra là: “Các bạn đang đi đâu?”.

Nếu người mời bạn nhún vai và nói: “Tôi cũng không biết”, rồi bạn nhìn sang những hành khách khác trong xe và họ cũng chỉ nhún vai như vậy, thì bạn có bước lên chiếc xe đó không?

Phần lớn chúng ta chắc sẽ từ chối lời mời đó. Một chiếc xe chạy ngẫu nhiên như vậy có thể đi đến bất cứ đâu. Còn đa số mọi người thì muốn tự mình biết và lựa chọn điểm đến của chuyến đi.

Tầm nhìn không giống như một bản thiết kế chi tiết. Đó là một mô hình định hướng, có thể tiếp tục phát triển và điều chỉnh khi ngày càng nhiều người tham gia và đóng góp những ý tưởng sáng tạo.

Tuy vậy, những nguyên tắc cốt lõi của tầm nhìn ấy vẫn phải rõ ràng.

Một tầm nhìn được phát triển đầy đủ cũng cần có những phân tích và luận chứng chặt chẽ dành cho các chuyên gia chính sách — giống như cách mô hình Bắc Âu đã làm. Tuy nhiên, khi trình bày trước công chúng, tầm nhìn đó cần được diễn đạt bằng ngôn ngữ giản dị và gần gũi, để mọi người có thể dễ dàng hình dung và cảm nhận cuộc sống sẽ ra sao nếu, chẳng hạn, nền kinh tế đặt con người lên trước lợi nhuận.

Một tầm nhìn vừa thực tiễn vừa mang tính căn bản có thể xây dựng “một phong trào của nhiều phong trào” theo bốn cách.

Trước hết, tầm nhìn giúp xây dựng uy tín và sự tin cậy. Chúng ta đang sống trong một thời đại đầy hoài nghi, sợ hãi và tuyệt vọng. Mọi người đều biết rằng việc ca ngợi một vài giá trị rồi lập tức chuyển sang lên án điều này hay điều kia là điều rất dễ làm — và các chính trị gia thường xuyên sử dụng công thức đó.

Năm 2016, bang Pennsylvania — với cách biệt rất sít sao — đã bỏ phiếu cho Donald Trump, sau khi một cuộc khảo sát cho thấy 72% cử tri tin rằng “những cách làm cũ không còn hiệu quả và đã đến lúc cần một sự thay đổi căn bản.”⁽²⁾ Một phong trào độc lập hoàn toàn có thể đi xa hơn và mang lại mức độ tin cậy lớn hơn nhiều so với một tỷ phú bất động sản. Câu hỏi đặt ra là: chúng ta có sẵn sàng hình dung xem sự thay đổi căn bản mà 72% cử tri mong muốn đó sẽ trông như thế nào hay không?

Thứ hai, việc khẳng định một tầm nhìn rõ ràng giúp củng cố nhận thức ngày càng phổ biến rằng các mục tiêu tiến bộ trong xã hội đang bị tầng lớp tinh hoa kinh tế ngăn cản. Các cuộc thăm dò cho thấy đa số người Mỹ đã nhận ra điều này. Khi các phong trào sẵn sàng đứng cùng với đa số đó và gọi tên đối thủ chung của mình, họ đã tiến thêm một bước quan trọng. Bernie Sanders đã làm điều này trong chiến dịch năm 2016. Tuy nhiên, kinh nghiệm của ông cũng cho thấy rằng chỉ phàn nàn về những rào cản là chưa đủ — phong trào còn cần một tầm nhìn rõ ràng để hoàn thiện bức tranh.

Thứ ba, tầm nhìn giúp kết nối tương lai mà chúng ta mong muốn với những đổi mới đang diễn ra ngay lúc này. Khi biết rõ mình đang hướng tới đâu, chúng ta sẽ dễ dàng nhận ra rằng những phát triển trong xã hội hiện nay chính là dấu hiệu báo trước cho sự thay đổi sắp tới, đồng thời hiểu rằng nhiều người đã và đang tạo ra những bước tiến để đưa chúng ta đến đó. Trong cuốn sách của mình về sự lan rộng của các mô hình kinh tế thay thế ở nhiều nơi khác nhau, Gar Alperovitz đã mô tả hiện tượng này.⁽³⁾ Ông đưa ra nhiều ví dụ, trong đó có Southwest Key Programs tại khu vực East Austin, Texas, nơi có đông cộng đồng người Latino sinh sống. Đây là một tổ chức phi lợi nhuận cung cấp đào tạo nghề và cơ hội việc làm cho học viên, đồng thời hỗ trợ thành lập các doanh nghiệp mới như nhà hàng và dịch vụ vệ sinh, tạo việc làm và hỗ trợ hơn một nghìn lao động.⁽⁴⁾

Thứ tư, tầm nhìn tạo ra một nền tảng chung để nhiều phong trào khác nhau có thể liên kết với nhau. Khi tranh cử trong vòng bầu cử sơ bộ tổng thống, Bernie Sanders đã ủng hộ mục tiêu của nhiều nhóm xã hội khác nhau: mức lương tối thiểu 15 đô la một giờ cho người lao động bán lẻ, giáo dục đại học miễn phí cho những người trẻ muốn vào đại học, Medicare cho tất cả đối với các gia đình có người mắc bệnh mãn tính, v.v.

Tuy nhiên, điều khiến những phong trào đa dạng nhưng cùng chí hướng này không thể kết hợp thành một “phong trào của nhiều phong trào” chính là sự thiếu vắng một tầm nhìn rõ ràng về một nền kinh tế thay thế — một nền kinh tế có thể mang lại những điều mà hệ thống kinh tế hiện tại không thể cung cấp.

Chúng ta không thể giành được sự ủng hộ của đa số chỉ bằng cách hứa hẹn một danh sách các lợi ích — điều đó không thuyết phục về mặt lẽ thường. Mọi người đều biết rằng không có ông già Noel, và nhiều người còn lo ngại rằng những lợi ích ấy sẽ kéo theo gánh nặng thuế cao hơn.

Cuộc thảo luận sẽ trở nên khác đi khi chúng ta đưa ra một tầm nhìn về một nền kinh tế thay thế — một nền kinh tế đặt các gia đình lao động lên hàng đầu. Trong mô hình đó, các doanh nhân vẫn được hỗ trợ, nhưng chỉ theo những cách giúp phát triển nền kinh tế đồng thời bảo đảm rằng lợi ích của người lao động, các hộ nông dân gia đình và tầng lớp trung lưu chuyên môn vẫn là ưu tiên chính.⁽⁵⁾

Những độc giả của cuốn sách này có thể góp một bước vào việc xây dựng một tầm nhìn chung, nhằm hỗ trợ hình thành một “phong trào của nhiều phong trào”. Một cách làm là mời các tổ chức mà bạn quen biết cùng nghiên cứu và ủng hộ tầm nhìn do phong trào Movement for Black Lives đề xuất.⁽⁶⁾

Ngoài ra, Leap Manifesto được hình thành tại Canada và “Agenda for a Democratized Economy” cũng là những đóng góp quan trọng cho hướng đi này.⁽⁷⁾

Một bước đi hữu ích khác là xem mô hình chính trị–kinh tế Bắc Âu như một bản dự thảo ban đầu. Đây là một trong những mô hình hiện có tiêu biểu về một hệ thống xã hội công bằng, hòa bình và dân chủ, vừa khuyến khích tinh thần đoàn kết, vừa bảo đảm tự do cá nhân. Từ nền tảng đó, chúng ta có thể điều chỉnh và phát triển thêm để phù hợp với những đặc điểm văn hóa của Vương quốc Anh và Hoa Kỳ.⁽⁸⁾

CUỐN CẨM NANG NÀY GIÚP XÂY DỰNG “MỘT PHONG TRÀO CỦA NHIỀU PHONG TRÀO” NHƯ THẾ NÀO

Tôi hiểu rằng nhiều người tìm đến cuốn sách này chủ yếu vì họ muốn giành thắng lợi trong một chiến dịch cụ thể, nhằm giải quyết một bất công đang hiện hữu ngay trước mắt mình. Tôi tôn trọng điều đó, và tin rằng cuốn sách này có thể giúp họ đạt được mục tiêu ấy.

Tuy nhiên, tôi cố ý viết cuốn sách này như một cẩm nang về nghệ thuật vận động, trong đó trình bày cách xây dựng một “phong trào của nhiều phong trào.” Việc gọi đó là “một nghệ thuật” nhằm nhắc chúng ta rằng mọi hành động cần bắt đầu từ một tầm nhìn — giống như cách một họa sĩ hay một nhà soạn nhạc luôn khởi đầu sáng tạo của mình.

Tôi hiểu rằng trong xã hội Mỹ tồn tại một sự dị ứng khá phổ biến đối với “ý thức hệ”. Nhiều người xem ý thức hệ như một tập hợp những khẳng định giáo điều về việc xã hội lý tưởng phải trông như thế nào. Đặc biệt trong bối cảnh chính trị phân cực sâu sắc hiện nay, ý thức hệ thường trở thành một yếu tố kích động cảm xúc, thay vì góp phần thúc đẩy đối thoại. Đây cũng là một lý do khiến những nhóm chỉ tập trung vào vấn đề bản sắc và áp bức đang gặp nhiều khó khăn: họ thường bị nhìn nhận như những người theo đuổi các lập luận mang tính ý thức hệ cứng nhắc, hơn là những người tìm kiếm sự trao đổi cởi mở.⁽⁹⁾

Điểm hấp dẫn của việc chọn các chiến dịch vận động làm không gian hành động là ở chỗ: các chiến dịch có thể khơi dậy những cuộc đối thoại về tầm nhìn, đồng thời vẫn giữ được sự cởi mở và tinh thần khám phá — giống như những gì đã diễn ra trong các chiến dịch phản đối điện hạt nhân. Khi ngành công nghiệp hạt nhân cáo buộc rằng những người phản đối chỉ muốn gây ra tình trạng thiếu điện và làm suy sụp nền kinh tế, các nhà hoạt động đã đáp lại bằng cách đưa ra một tầm nhìn về nền kinh tế thay thế thân thiện với môi trường, dựa trên các nguồn năng lượng tái tạo. Thành công lớn của phong trào chống hạt nhân tại Đan Mạch đã góp phần đưa quốc gia này trở thành một trong những nước có tầm nhìn tiên phong về năng lượng ở châu Âu. Nhiều thập niên sau, Đan Mạch vẫn tiếp tục đi đầu so với nhiều quốc gia khác trong lĩnh vực này.

Những giai đoạn thành công nhất của phong trào môi trường tại Đan Mạch thường được dẫn dắt bởi những người nhìn thấy rõ mối liên hệ giữa vấn đề môi trường với công bằng kinh tế và công bằng xã hội. Điều này không có gì đáng ngạc nhiên, bởi những lĩnh vực này vốn gắn bó chặt chẽ với nhau, và mối liên hệ đó càng trở nên rõ ràng hơn khi chúng ta đi xa hơn trên con đường thay đổi. Quá trình này thường diễn ra theo một chuỗi suy nghĩ như sau: “Nếu chúng ta thay đổi điều này, thì còn điều kia thì sao… rồi điều khác nữa… và cả điều đó nữa?”

Chẳng hạn, một phong trào vận động tại Hoa Kỳ cho chương trình Medicare for All (Medicare cho Tất cả)có thể tạo ra những cuộc đối thoại rộng hơn về bức tranh tổng thể của xã hội, nhưng điều đó chỉ thực sự xảy ra khi phong trào được dẫn dắt bởi một chiến dịch hành động trực tiếp của quần chúng. Nếu phong trào chủ yếu được dẫn dắt bởi một chiến dịch chính trị, thì khả năng khơi gợi tư duy về các vấn đề mang tính hệ thống sẽ thấp hơn nhiều. Lý do là những thỏa hiệp và các bước đi mang tính đồng hóa trong chính trị đảng phái thường khiến những câu hỏi lớn bị che khuất, thay vì được nêu ra một cách thẳng thắn.⁽¹⁰⁾ Trên thực tế, đối với các chính trị gia ủng hộ Medicare for All, việc giảm nhẹ mức độ thay đổi mà chính sách này hàm ý lại có lợi về mặt chính trị. Họ muốn tránh những chuỗi câu hỏi kiểu như: “Nếu chúng ta thay đổi điều này, thì còn điều kia… rồi điều khác nữa… thì sao?” Bởi lẽ những câu hỏi như vậy dễ nhanh chóng trở thành vấn đề khó xử đối với các chính trị gia thuộc dòng chính.

Phong trào dân quyền cho chúng ta một ví dụ hoàn toàn khác với cách Đảng Dân chủ thường xây dựng chiến lược cho vấn đề y tế. Phong trào này khởi đầu từ một yêu cầu rất cụ thể của các sinh viên da đen: được phục vụ cà phê tại các quầy ăn, nhưng nhanh chóng mở rộng thành những câu hỏi sâu sắc hơn về tình trạng nghèo đói trên toàn quốc, lịch sử phân biệt chủng tộc và bản chất của nền kinh tế Mỹ. Không chỉ dừng lại ở đó, chiến lược hành động trực tiếp của phong trào không những khơi nguồn cho nhiều phong trào xã hội khác, mà còn thúc đẩy những suy nghĩ táo bạo về các mô hình xã hội thay thế. Tuy nhiên, như tôi đã nhấn mạnh, đó là một giai đoạn lịch sử mà các thiết chế quản trị và hệ thống kinh tế hiện hành lúc đó vẫn được xã hội nhìn nhận với mức độ chính danh khá cao. Vì vậy, các phong trào khi đó không thể tiến xa theo cách mà họ có thể làm trong những hoàn cảnh khác.

Ngày nay, tính chính danh của hệ thống chính trị đang bị bào mòn rõ rệt, đến mức tỷ lệ cử tri tham gia bầu cử ở nhiều nơi xuống mức thấp kỷ lục. Bản thân tôi vẫn đi bỏ phiếu. Điểm bỏ phiếu ở gần nhà, tôi có thể trò chuyện với hàng xóm, việc đó mất ít thời gian hơn nhiều so với tham gia một hành động trực tiếp, và tôi cũng thấy vui khi bày tỏ sự ủng hộ đối với một số ứng cử viên hoặc một số vấn đề trên lá phiếu. Tôi không kêu gọi người khác ở nhà không đi bầu. Tuy vậy, tôi không dành thời gian vận động cho các ứng cử viên của hai đảng lớn, bởi theo tôi đấu trường bầu cử ở Hoa Kỳ đã bị sắp đặt quá nặng nề, đến mức những nỗ lực trong đó thường khó mang lại kết quả tương xứng. Trong lịch sử, đã nhiều lần xảy ra tình huống một không gian đấu tranh trở nên bế tắc, trong khi một không gian khác lại mở ra cơ hội. Và theo tôi, hiện nay chính là một thời điểm như vậy: các chiến dịch vận động xã hội vẫn có thể tạo ra những thay đổi đáng để đấu tranh, trong khi đấu trường bầu cử thì khó có thể làm được điều đó.

Dù mỗi người trong chúng ta lựa chọn thế nào trong việc tham gia bầu cử, một thực tế vẫn ngày càng rõ ràng: tầng lớp chính trị đã tự làm suy giảm uy tín của mình, và đấu trường bầu cử bị nhiều người tin rằng đã bị sắp đặt. Chính trong những thời điểm như vậy, các phong trào xã hội có cơ hội mở ra một không gian hành động mới. Họ có thể dựa trên các chiến dịch đang diễn ra để xây dựng sức mạnh, tránh rơi vào sự đồng hóa, liên kết với nhau, và từ đó giành được những thắng lợi có ý nghĩa thực sự.

Nếu mục tiêu của bạn là tạo ra những thay đổi lớn mang tính cấu trúc trong xã hội, thì dưới đây là tóm tắt một số phương pháp và giá trị cốt lõi được trình bày trong cuốn sách này, có thể giúp biến mục tiêu đó thành hiện thực.

Những thực hành nhằm xây dựng sự đoàn kết và tính bao trùm. Trong bất kỳ tổ chức hay phong trào nào cũng thường hình thành nhóm dòng chính và những vùng rìa. Việc nhận ra sớm hiện tượng này và có những can thiệp phù hợp sẽ giúp củng cố sự đoàn kết trong chiến dịch — không chỉ trong từng nhóm riêng lẻ, mà còn trong các phong trào và cả “một phong trào của nhiều phong trào.”

Khuyến khích đổi mới. Mọi tổ chức và phong trào đều phải đối mặt với những vấn đề riêng. Giải quyết được những vấn đề đó sẽ giúp các nhóm và phong trào phát triển lớn mạnh hơn. Việc học hỏi các giải pháp từ nơi khác, thử nghiệm những cách làm mới, đánh giá kết quả rồi tiếp tục đổi mới sẽ giúp chúng ta xây dựng năng lực hình thành “một phong trào của nhiều phong trào.” Điều đó cũng có nghĩa là không chỉ dừng lại ở những cuộc tuần hành hay mít-tinh quen thuộc.

Biến lời nói thành hành động. Việc nghiên cứu và đối thoại có thể giúp các phong trào tổ chức những hành động tập thể hiệu quả hơn. Một cuộc tuần hành có thể có ý nghĩa, khi người ta tổ chức nó thay cho những hội nghị mang tính hình thức và họ thực sự tập hợp được các lực lượng rộng lớn hơn, cùng hướng tới mục tiêu hình thành một “phong trào của nhiều phong trào.”

Tính bền vững và tinh thần tích cực. Càng tiến gần tới việc hình thành một “phong trào của nhiều phong trào”, phong trào càng phải đối mặt với nhiều áp lực và làn sóng tiêu cực từ phía đối thủ. Thế nhưng, không ít khi các nhà hoạt động lại vô tình truyền sự căng thẳng đó cho chính nhau. Năm 2017, khi tham dự một hội nghị của các nhà hoạt động trẻ, tôi thấy rằng trong giờ nghỉ họ thường kể cho nhau nghe những câu chuyện đáng lo ngại mới nhất về chính quyền Trump. Như vậy, vô tình họ đang làm thay công việc của đối thủ — mà lại không được trả công. Tôi đã nói đùa rằng: nếu họ đang làm việc cho đối thủ như vậy, ít nhất họ cũng nên gửi cho ông ta một hóa đơn để kêu ông thanh toán. Các nhóm vận động nên trở thành những không gian giúp chúng ta phục hồi năng lượng, hít thở và mở rộng sức mạnh của mình, thay vì thu mình lại dưới áp lực của căng thẳng và tiêu cực.

Phát triển năng lực lãnh đạo trong bối cảnh làm việc theo nhóm và nỗ lực tập thể. Việc liên tục bồi dưỡng năng lực cho nhiều người trong phong trào sẽ giúp tránh tình trạng quyền lãnh đạo bị tập trung vào một số ít cá nhân, đồng thời hạn chế cám dỗ dẫn đến sự đồng hóa hoặc tha hóa. Khi biết cân bằng giữa sự gắn kết và sự khác biệt, phong trào vừa có thể khuyến khích đổi mới, vừa giúp kết nối các phong trào lại với nhau để hướng tới những mục tiêu lớn hơn.

Uy tín được tạo dựng từ kỷ luật bất bạo động. Hãy nhớ rằng, dù đối thủ của chúng ta có trở nên bạo lực đến đâu, mục tiêu của phong trào vẫn là làm nổi bật sự tương phản giữa hành vi đó và những giá trị chung của xã hội. Như Barbara Deming từng chỉ ra, thách thức lớn nhất ở đây là cảm giác choáng váng và mất thăng bằng — đó là nguy cơ khiến chúng ta đánh mất sự bình tĩnh của mình. Chính vì vậy, thực hành đối mặt với các cuộc tấn công bằng phương pháp bất bạo động sẽ giúp các nhà hoạt động giữ được sự cân bằng cần thiết trong những thời điểm đầy biến động.⁽¹¹⁾

Một quá trình học hỏi gắn với việc đặt mục tiêu dựa trên tầm nhìn. Phong trào Movement for a New Society (Phong trào vì một Xã hội Mới) từng có một khẩu hiệu rất đáng suy ngẫm: “Phần lớn những điều chúng ta cần biết, chúng ta vẫn còn chưa học được.”⁽¹²⁾ Chúng ta sẽ học thông qua hành động, cả ở cấp độ chiến dịch lẫn phong trào. Điều quan trọng là phải không ngừng suy ngẫm, rút kinh nghiệm từ chính mình, học hỏi từ các phong trào khác, và chia sẻ với nhau. Chỉ như vậy, quá trình học hỏi và phát triển của phong trào mới có thể tiếp tục mở rộng.

***

Khi còn là một thiếu niên, tôi đã dành khá nhiều thời gian tham gia các cuộc diễu hành, chơi kèn tuba trong nhiều ban nhạc khác nhau — có năm lên tới ba ban. Vì vậy, tôi cũng đã nhiều lần đứng xem các đoàn người diễu hành. Nhưng tôi hiểu rất rõ rằng tham gia trực tiếp luôn sống động và ý nghĩa hơn nhiều so với chỉ đứng bên lề quan sát.

Tôi hy vọng rằng, nếu bạn chưa bắt đầu hành động một cách mạnh mẽ, bạn sẽ có cơ hội trải nghiệm niềm vui và cảm giác được trao quyền mà tôi đã tìm thấy khi quyết định tham gia vào dòng chảy của lịch sử, thay vì chỉ đứng nhìn nó trôi qua. Cuốn sách này trình bày những phương pháp tốt nhất mà tôi biết, về cách mọi người có thể cùng nhau hành động để tạo ra sự thay đổi thực sự. Nếu bạn chưa biết mình có thể đóng góp một cách hiệu quả nhất bằng cách nào, tôi khuyến khích bạn thử tham gia một chiến dịch gần nơi mình sống, hoặc tập hợp những người mà bạn tin tưởng để cùng khởi xướng một chiến dịch của riêng mình.

Chưa bao giờ có một thời điểm thích hợp hơn lúc này để chúng ta tôn trọng chính mình, nâng cao năng lực học hỏi và dấn bước mạnh mẽ hơn. Phải chăng, đó chính là hình dáng của tình yêu trong những thời khắc đầy đe dọa?

Chú thích: 

(1) Boggs Center. Living For Change. Newsletter. June 26, 2017. 

(2) Một cuộc thăm dò của Quinnipiac vào tháng 7, được John Baer trích dẫn trong bài viết “Could Pennsylvania be in play?” đăng trên Philadelphia Inquirer ngày 22 tháng 7 năm 2016 (trang A16), cho thấy những dấu hiệu đáng chú ý.

Trên phạm vi toàn quốc, tỷ lệ cử tri đi bầu trong năm 2016 xuống mức thấp nhất trong hai thập niên, chỉ khoảng 58%. Khoảng 97 triệu cử tri đủ điều kiện đã không bỏ phiếu cho bất kỳ ứng cử viên nào trong cuộc bầu cử đó. Trong riêng cuộc đua tổng thống, Hillary Clinton nhận được khoảng 62 triệu phiếu, còn Donald Trump khoảng 61 triệu phiếu. Trong khi đó, khoảng 108 triệu cử tri đủ điều kiện đã hoàn toàn không tham gia bỏ phiếu.

(3) Gar Alperovitz. What Then Must We Do? Straight Talk about the Next American Revolution. White River Junction, Vermont: Chelsea Green Publishing, 2013.

(4) Sách đã dẫn (Ibid.), tr. 37.

(5) Xem Viking Economics để hiểu rõ hơn cách tầm nhìn kinh tế Bắc Âu đã được hiện thực hóa và mang lại lợi ích cho toàn xã hội. Chẳng hạn, Na Uy có số lượng doanh nghiệp khởi nghiệp nhiều hơn Hoa Kỳ, còn Thụy Điển sở hữu nhiều bằng sáng chế hơn. Đan Mạch, một quốc gia thịnh vượng, đang tăng tốc hướng tới mục tiêu trung hòa carbon. Trong khi đó, Iceland, sau cuộc khủng hoảng kinh tế năm 2008, đã phục hồi theo cách giúp gia tăng mức độ bình đẳng vốn đã rất cao của mình. Ngược lại, Hoa Kỳ lại tận dụng cuộc khủng hoảng đó theo cách khiến bất bình đẳng gia tăng. Xem thêm: George Lakey, Viking Economics: How the Scandinavians Got It Right and How We Can, Too (Brooklyn: Melville House, 2016).

(6) Tầm nhìn của Movement for Black Lives cũng được gọi là “nền tảng hành động” (platform) của phong trào: https://policy.m4bl.org/platform/

(7) Naomi Klein. No Is Not Enough. Chicago: Haymarket Books, 2017, tr. 267–271;

Popular Resistance. Agenda for a Democratized Economy, 2013.

http://itsoureconomy.us/issues/ (truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2018).

(8) George Lakey. Viking Economics: How the Scandinavians Got It Right and How We Can, Too. Brooklyn: Melville House, 2016.

(9) Một bước đi khác là khuyến khích các chiến dịch mới thiết kế yêu cầu của mình theo hướng giao thoa (intersectional), tức là kết nối nhiều mục tiêu khác nhau trong cùng một chiến dịch. Chẳng hạn, Earth Quaker Action Team (EQAT), sau khi giành thắng lợi trong một chiến dịch kết hợp công bằng kinh tế và công bằng khí hậu, đã tiếp tục xây dựng một chiến dịch mới với ba chiều mục tiêu, trong đó bổ sung thêm yếu tố công bằng chủng tộc.

Xem thêm: George Lakey. “The Sun as the Center of a New Campaign for Economic and Racial Justice.” Waging Nonviolence, ngày 14 tháng 9 năm 2015. 

https://wagingnonviolence.org/feature/sun-center-new-campaign-economic-racial-justice

(10) Chiến dịch chính trị nhằm thông qua Đạo luật Chăm sóc Sức khỏe Giá phải chăng (Affordable Care Act – Obamacare) đã bộc lộ sự thiếu vắng tư duy cải cách quy mô lớn. Không chỉ các biện pháp kiểm soát chi phí thực sự bị gạt bỏ, mà ngay cả phương án “lựa chọn công” (public option) cũng bị từ bỏ. Kết quả là toàn bộ dự án cải cách bị suy yếu, đồng thời mức độ ủng hộ của công chúng đối với chính sách này cũng giảm sút.

(11) Barbara Deming. Revolution and Equilibrium. New York: War Resisters’ League, 1968.
https://www.warresisters.org/store/revolution-and-equilibrium-barbara-deming.

(12) Andrew Cornell. Oppose and Propose: Lessons from Movement for a New Society. Oakland, CA: AK Press, 2011, tr. 58.

LỜI CẢM ƠN

Cũng như bất kỳ chiến dịch thành công nào, đằng sau cuốn sách này là cả một cộng đồng.

Khi còn là một nhà hoạt động trẻ, tôi đã học hỏi rất nhiều từ Bayard Rustin, Lillian và George Willoughby, Larry Scott và Marty Oppenheimer. Trong nhiều năm, những người hào phóng như Berit Lakey, Viki Laura List và Johnny Lapham đã ủng hộ các sáng kiến mà tôi theo đuổi trong hành động trực tiếp, tổ chức phong trào và đào tạo. Các thành viên trong gia đình tôi đã phải hy sinh nhiều thời gian đáng lẽ họ có thể ở bên tôi, còn nhóm Quaker của tôi thì dần quen với việc tôi liên tục đi và về vì các hoạt động.

Các biên tập viên của Waging Nonviolence, Bryan Farrell và Eric Stoner, đã khuyến khích tôi phát triển những ý tưởng từng xuất hiện trên tạp chí trực tuyến này thành cuốn sách hiện tại.

Tôi cũng xin cảm ơn Zein Nakhoda của Training for Change vì đã gợi ý tên cuốn sách, và đội ngũ tuyệt vời của Melville House, đặc biệt là Marina Drukman, Susan Rella, Stephanie DeLuca, cùng biên tập viên của tôi Ryan Harrington.

Cuốn sách này được dành tặng cho năm đứa trẻ — thế hệ trẻ nhất của gia đình Lakey: Christopher, Yasin, Zaine, Ella và Anwar. Mong rằng các em sẽ gặt hái được những thành quả dồi dào từ những hạt giống mà thế hệ các nhà hoạt động hôm nay đang gieo trồng.

Đúng, trong chuẩn trình bày thư mục tiếng Việt (và cả nhiều chuẩn học thuật), sau tên tác giả nên có dấu chấm. Tôi chỉnh lại đoạn trên cho đúng định dạng như bạn yêu cầu:

TÀI LIỆU THAM KHẢO BỔ SUNG

Tổng quan, bao gồm tầm nhìn

• Klein, Naomi. No Is Not Enough. Chicago: Haymarket Books, 2017.
• Movement for Black Lives. A Vision for Black Lives: Policy Demands for Black Power, Freedom, & Justice. 2016. https://policy.m4bl.org.
• Solnit, Rebecca. Hope in the Dark: Untold Stories, Wild Possibilities. Chicago: Haymarket Books, 2016.
• Yes! Magazine. Tạp chí đăng tải các bài viết về những mô hình và giải pháp thay thế đầy hứa hẹn đang được hình thành hiện nay.

Chiến lược và chiến thuật

• Bartkowski, Maciej J., ed. Recovering Nonviolent History: Civil Resistance in Liberation Struggles. Boulder, CO: Lynne Rienner, 2013.
• Boyd, Andrew, ed. Beautiful Trouble: A Toolbox for Revolution. New York: OR Books, 2012.
• Center for Story-based Strategy. https://www.storybasedstrategy.org
• Chenoweth, Erica., và Stephan, Maria J. Why Civil Resistance Works: The Strategic Logic of Nonviolent Conflict. New York: Columbia University Press, 2011.
• Engler, Mark., và Engler, Paul. This Is an Uprising: How Nonviolent Revolt Is Shaping the Twenty-First Century. New York: Nation Books, 2016.
• Dey, Andrew (điều phối). Handbook for Nonviolent Campaigns, ấn bản thứ hai. New York: War Resisters’ League, 2014.
• Hunter, Daniel. Strategy and Soul: A Campaigner’s Tale of Fighting Billionaires, Corrupt Officials, and Philadelphia Casinos. Tự xuất bản, 2013.
• Hunter, Daniel. Building a Movement to End the New Jim Crow: An Organizing Guide. The Veterans of Hope Project, 2015.
• King, Martin Luther, Jr. Why We Can’t Wait. New York: New American Library, 1963.
• Kurtz, Lester R., và Smithey, Lee A., eds. The Paradox of Repression and Nonviolent Movements. Syracuse, NY: Syracuse University Press, 2018.
• Lakey, George. Toward a Living Revolution. Eugene, OR: Wipf & Stock, 2016.
• Lakey, George. Viking Economics: How the Scandinavians Got It Right and How We Can, Too. Brooklyn: Melville House, 2016.
• Marovic, Ivan. The Path of Most Resistance: A Step-by-Step Guide to Planning a Nonviolent Campaign. Washington, D.C.: ICNC Press, 2018.
• Moyer, Bill. Doing Democracy. Gabriola Island, B.C.: New Society Publishers, 2001.
• Reinsborough, Patrick., và Canning, Doyle. Re-imagining Change: How to Use Story-Based Strategy to Win Campaigns, Build Movements, and Change the World, ấn bản thứ hai. Oakland, CA: PM Press, 2017.
• Sharp, Gene. The Politics of Nonviolent Action. Boston: Porter Sargent Publishers, 1973.

Đào tạo và xây dựng nhóm

• Cornell, Andrew. Oppose and Propose: Lessons from Movement for a New Society. Oakland, CA: AK Press, 2011.
• Lakey, George. Facilitating Group Learning. San Francisco: Jossey-Bass, 2010.
• Lakey, Berit., Lakey, George., Napier, Rod., và Robinson, Janice. Grassroots and Nonprofit Leadership: A Guide for Organizations in Changing Times. Gabriola Island, B.C.: New Society Publishers, 1995.
• Smucker, Jonathan Matthew. Hegemony How-To: A Roadmap for Radicals. Chico, CA: AK Press, 2017.
• Starhawk. The Empowerment Manual: A Guide for Collaborative Groups. Gabriola Island, B.C.: New Society Publishers, 2011.

NHỮNG NGUỒN TÀI LIỆU TIẾP TỤC HỖ TRỢ CHO CUỐN SÁCH “LÀM SAO ĐỂ THẮNG” (HOW WE WIN)

Waging Nonviolence – Chuyên mục “Living Revolution”

Waging Nonviolence (wagingnonviolence.org) là một tạp chí trực tuyến chuyên đưa tin về các phong trào xã hội trên khắp thế giới đang sử dụng hành động trực tiếp bất bạo động. Đây là nguồn tham khảo phong phú về ý tưởng chiến thuật và những cách tiếp cận mới khi đối mặt với các tình huống khó khăn.

Đối với những người ở Hoa Kỳ và Vương quốc Anh, những nơi đôi khi bị cuốn vào các dấu hiệu của sự suy giảm quốc gia, Waging Nonviolence nhắc nhở chúng ta rằng trên khắp thế giới, người dân vẫn đang đứng lên với sức sống và sự sáng tạo mạnh mẽ.

Chuyên mục của tôi trên Waging Nonviolence có tên “Living Revolution”. Gần một trăm bài viết của tôi hiện đã được lưu trữ trên trang này. Trong chuyên mục đó, tôi bày tỏ quan điểm về những tranh luận và vấn đề đang diễn ra trong các phong trào xã hội, đồng thời hoan nghênh các ý kiến phản hồi của độc giả — dù đồng tình hay phản đối — bên dưới mỗi bài viết.

Giáo dục trực tiếp / Đào tạo 

Những người dấn thân vào các chiến dịch hành động trực tiếp cần những phương pháp đào tạo hiệu quả giúp trao quyền cho họ nhanh chóng và sâu sắc nhất. Đến cuối thập niên 1980, các nhà cải cách trong lĩnh vực giáo dục người trưởng thành đã phát triển những phương pháp có tác động chuyển hóa mạnh mẽ, thậm chí vượt qua mô hình “giáo dục phổ biến” (popular education) trước đó.

Tôi đã học hỏi các phương pháp mới này, kết hợp thêm những kỹ thuật nâng cao về động lực học nhóm, rồi điều chỉnh chúng để phục vụ việc xây dựng các phong trào xã hội. Tôi cũng bảo đảm rằng toàn bộ phương pháp sư phạm này có thể xử lý xung đột một cách tích cực, sau đó thử nghiệm nó tại nhiều quốc gia và trong nhiều bối cảnh văn hóa khác nhau để chắc chắn rằng nó có thể áp dụng rộng rãi. Kết quả của quá trình đó là Direct Education (Giáo dục trực tiếp).

Năm 1991, tôi cùng với nhà hoạt động và nhà giáo dục Barbara Smith sáng lập tổ chức Training for Change, với mục tiêu triển khai phương pháp đào tạo mới này và hướng dẫn những người khác cách áp dụng nó. Tổ chức TfC sau đó đã phát triển ra phạm vi toàn cầu và hiện vẫn tổ chức các khóa đào tạo “train-the-trainer” (đào tạo huấn luyện viên), trong đó có chương trình “Super-T” kéo dài 17 ngày, bao gồm bốn mô-đun về kỹ năng điều phối nâng cao (TrainingforChange.org).

Để mở rộng phạm vi tiếp cận của phương pháp giáo dục trực tiếp, nhà xuất bản Jossey-Bass đã phát hành cuốn sách của tôi Facilitating Group Learning (Hỗ trợ học nhóm) vào năm 2010. Cuốn sách này đã ảnh hưởng đến các chương trình đào tạo cho hành động trực tiếp ở nhiều nơi trên thế giới, từ Anh cho đến Tây Papua.

GLOBAL NONVIOLENT ACTION DATABASE (GNAD)

http://nvdatabase.swarthmore.edu

Đây là một cơ sở dữ liệu trực tuyến có thể tìm kiếm, hiện lưu trữ hơn 1.100 chiến dịch hành động trực tiếp bất bạo động, và con số này vẫn tiếp tục được các nhà nghiên cứu bổ sung.

Các chiến dịch trong cơ sở dữ liệu được thu thập từ gần 200 quốc gia. Mỗi trường hợp đều có một bản tường thuật chi tiết, giúp người đọc hiểu rõ hơn những động lực và diễn biến trong cuộc đấu tranh giữa các nhà hoạt động và đối thủ của họ, cũng như vai trò của các lực lượng đồng minh.

Người dùng có thể tìm kiếm các chiến dịch theo từng lĩnh vực vấn đề. Khi đọc những câu chuyện về các chiến dịch liên quan đến chủ đề mà bạn quan tâm, bạn có thể tìm thấy những ý tưởng mới để tiếp tục giữ thế chủ động trong cuộc đấu tranh của mình.

Bạn cũng có thể sắp xếp các chiến dịch theo mức độ thành công (mỗi chiến dịch đều được chấm điểm về kết quả đạt được). Nhờ đó, bạn có thể đọc về những chiến dịch mắc phải các sai lầm điển hình, hoặc những chiến dịch đạt điểm tuyệt đối — mười trên mười.

Các chiến dịch cũng có thể tìm kiếm theo đặc điểm nhân khẩu học của lực lượng tham gia chính, chẳng hạn như: người bản địa, phụ nữ, sinh viên, người lao động, hoặc người da màu. Ngoài ra, bạn cũng có thể tìm các chiến dịch ở cấp độ khu phố, địa phương hoặc cộng đồng bằng cách sử dụng nút “Browse Cases by Tags”.

Cơ sở dữ liệu này còn cho phép tìm kiếm theo quốc gia, bang hoặc thành phố, nhờ đó bạn có thể khám phá những kinh nghiệm hành động trực tiếp từng diễn ra tại chính địa phương mình, dù nhiều người trong cộng đồng có thể không hề biết rằng đó là một phần trong di sản đấu tranh của họ.

Cơ sở dữ liệu hiện ghi nhận 199 phương pháp hành động khác nhau, trong đó có nhiều phương pháp có thể bạn chưa từng nghe đến, chẳng hạn như:

• “đình công ngược” (reverse strike) — đã được sử dụng trong các chiến dịch tại ba quốc gia;
• “mua trước để ngăn chặn” (preclusive purchasing) — chiến thuật mà Tim DeChristopher từng sử dụng;
• các cuộc đột kích bất bạo động (nonviolent raids) — được ghi nhận trong mười một quốc gia;
• và “bất hợp tác Lysistrata” hoặc “đình công tình dục” (sex strike) — xuất hiện trong mười một chiến dịch tại tám quốc gia.

Trong cơ sở dữ liệu này, dòng thời gian của mỗi chiến dịch được chia thành sáu giai đoạn, giúp người đọc nhận ra xu hướng về thời điểm một chiến thuật nhất định có thể phát huy hiệu quả cao nhất. Chẳng hạn, tổng đình công thường hiệu quả hơn khi được sử dụng ở giai đoạn cuối của cuộc đấu tranh, thay vì ngay từ đầu.

Văn hóa của mỗi phong trào thường giới hạn những chiến thuật mà chúng ta nghĩ tới. Vì vậy, việc tìm hiểu những chiến thuật được sử dụng ở các quốc gia có nền văn hóa khác có thể gợi mở những ý tưởng đáng suy ngẫm để áp dụng.

Điều tuyệt vời của các chiến dịch hành động trực tiếp bất bạo động là ngay cả trong việc lựa chọn chiến thuật, chúng ta vẫn đang đứng về phía của tự do.