Bản tiếng Anh: How We Win: A Guide to Nonviolent Direct Action Campaigning.
Tác giả: George Lakey
Dịch giả: Nguyễn Huy Vũ
Chương 15: Giáo dục trực tiếp cho hành động trực tiếp
Phần tôi yêu thích nhất trong những buổi hội thảo chiến lược mà tôi cùng César Chávez dẫn dắt chính là những “câu chuyện chiến trường” của ông — nếu có thể gọi như vậy, bởi César luôn gắn bó sâu sắc với tinh thần bất bạo động.
César đã làm điều chưa từng có trước đó, đó là tổ chức công nhân nông trại ở California thành những chiến dịch đủ mạnh để giành được hợp đồng công đoàn từ các tập đoàn khổng lồ. Những câu chuyện của ông chứa đựng bài học cho tất cả mọi người trong căn phòng, nhưng lại được kể bằng giọng điệu giản dị và hài hước, khiến chúng tôi cảm thấy như được bước vào cùng một vòng tròn — nơi có các giám mục, thượng nghị sĩ, và cả con em của những người công nhân nông trại.
Kể chuyện có lẽ là công cụ giáo dục lâu đời nhất của loài người. Tôi dựa vào nó trong cuốn sách này. Và khi được nhìn như một công cụ giải phóng, hành động kể chuyện càng trở nên mạnh mẽ hơn nữa, bởi giáo dục đại chúng khẳng định rằng mỗi người trong căn phòng đều có một câu chuyện, và việc chia sẻ câu chuyện ấy chính là một phần thiết yếu của quá trình học tập.
Năm 1964, khi các thành viên của Ủy ban Điều phối Sinh viên Bất bạo động chuẩn bị cho sinh viên từ miền Bắc xuống Mississippi, chúng tôi — những người huấn luyện — đã nâng đỡ “Câu chuyện Lớn” (Great Story) về người da đen đứng lên chống lại hàng thế kỷ áp bức. Suốt cả tuần, các tình nguyện viên lắng nghe những câu chuyện rợn người về những tháng ngày bị giam cầm, và những lần thoát chết trong gang tấc, qua đó hiểu rõ hơn cái giá của sự dấn thân.
Như Paulo Freire từng gợi ý, trong tuần lễ ấy, các sinh viên đã chia sẻ những câu chuyện cá nhân đưa họ đến với phong trào. Một tầng kể chuyện nữa trong buổi tập huấn xuất hiện khi các sinh viên dùng chính cơ thể mình bước vào những “kịch bản” — những câu chuyện đối đầu còn dang dở — để thử nghiệm các cách kết thúc chúng theo hướng tích cực. Chúng tôi gọi đó là diễn vai (role plays), và kể từ đó, phương pháp này đã trở thành một phần không thể thiếu trong các chương trình huấn luyện cho những chiến dịch hành động trực tiếp.
Có lần tôi hỏi một người thầy của mình, Charles Walker, rằng nếu chỉ được chọn một công cụ huấn luyện duy nhất, ông sẽ chọn gì. Ông đáp ngay, không chút do dự: “Nói chuyện ngoài đường phố.” Đó chính là phương pháp đã trở nên nổi tiếng khi Malcolm X đứng nói chuyện ở các góc phố Harlem và nhiều nơi khác.
Tôi hỏi Charlie: “Vì sao lại là nói chuyện ngoài đường?”
Ông nói: “Trong một không gian rất nhỏ, việc nói chuyện ngoài đường phố hội tụ gần như đầy đủ mọi yếu tố của hành động trực tiếp. Đứng lên bảo vệ quan điểm của mình trước những người có thể nghĩ khác đó là một hành động mang tính đối đầu. Khi đứng trên một chiếc thùng hay một bục tạm, nơi ai cũng có thể nhìn thấy và lắng nghe, bạn sẽ cảm nhận rõ sự trần trụi và dễ tổn thương. Nhóm đồng đội đứng quanh bạn có thể trở thành điểm tựa, hoặc cũng có thể không. Và cảnh sát rất dễ xuất hiện — một yếu tố quen thuộc của hành động trực tiếp.”
Quan trọng hơn cả là tính bất định. Tôi tránh những góc diễn thuyết đã trở nên quá quen và lặp lại. Hãy giữ sự bất định ấy — nó thật hơn. Không ai, kể cả người huấn luyện, biết trước điều gì sẽ xảy ra.
Tôi đã tự mình thử, và nhận ra rằng điều đó luôn giữ tôi ở ranh giới căng thẳng cần thiết, bởi như Charlie nói, không ai có thể biết trước chuyện gì sẽ xảy ra. Giống như những người tham gia, khi rời khỏi phòng tập huấn, tôi thực sự “bước ra ngoài”. Và đó chính là một vị trí rất tốt đối với người điều phối hành động trực tiếp.
Với một số người tham gia, trải nghiệm này giống như leo dây trên cao — hoàn toàn vượt ra khỏi vùng an toàn của họ — và chính ở đó, việc học sâu sắc mới diễn ra. Nhóm người tham gia hoặc trở thành một tập thể gắn kết, hoặc không; dù thế nào đi nữa, đó cũng là chất liệu tuyệt vời để cùng nhìn lại và rút kinh nghiệm.
“Nói chuyện ngoài đường phố” trở thành một cánh cửa đưa tôi từ giáo dục đại chúng theo tinh thần Freire sang “giáo dục trực tiếp” — một phương pháp sư phạm lấy nhóm làm trung tâm, trao quyền cho cả tập thể lẫn từng cá nhân.
Khi bạn xây dựng nhóm vận động như một đội có năng lực cao, có thể bạn sẽ đánh mất một vài người — những người chỉ tham gia như một tuyên bố đạo đức cá nhân. Điều đó không sao, bởi đổi lại, nhóm sẽ lớn mạnh hơn nhiều khi thu hút được những người thực sự muốn cùng nhau tạo ra thay đổi.
TÌM SỰ CÂN BẰNG GIỮA GẮN KẾT VÀ KHÁC BIỆT
Bên cạnh những buổi tập huấn chuyên biệt để chuẩn bị cho hành động tiếp theo, một số nhóm vận động còn lồng ghép các phiên rèn luyện kỹ năng ngắn ngay trong những buổi họp thành viên của mình.
Khi xem giáo dục và tập huấn là một phần rõ ràng, có chủ đích trong hoạt động của nhóm, bạn sẽ củng cố chiến dịch theo nhiều cách, thậm chí định hình cả văn hóa của tổ chức. Chẳng hạn, bạn có thể giải quyết khó khăn mà các nhà hoạt động thường gặp trong việc tìm sự cân bằng giữa gắn kết với tập thể và giữ gìn bản sắc riêng.
Khi tương tác với nhau, con người thường làm một trong hai việc: gắn kết hoặc tạo khác biệt. Một cách gắn kết phổ biến là đồng ý với nhau, phát triển thêm ý kiến của người khác, hoặc dùng ngôn ngữ cơ thể như gật đầu để thể hiện sự hưởng ứng. Ngược lại, cũng có nhiều cách để tạo khoảng cách hoặc bày tỏ sự bất đồng.
May mắn thay, hầu hết mọi người thể hiện sự gắn kết và tạo khác biệt theo một sự cân bằng tự nhiên, giống như hít vào và thở ra. Điều lành mạnh — với cả cá nhân lẫn tập thể — là họ có khả năng gắn kết hoặc khác biệt đúng lúc, đúng chỗ.
Tuy vậy, sự lệch lạc vẫn có thể xảy ra. Một số người bước vào nhóm mang theo sự mất cân bằng lớn — điều này hình thành khi họ phải trải qua nhiều tổn thương trong cuộc sống để học cách tồn tại. Có người lớn lên trong gia đình với sự cam chịu và thụ động như cái giá để được chấp nhận, nên họ phản ứng bằng cách luôn luôn hòa theo người khác. Cũng có người đi theo hướng ngược lại, khép chặt mình trong sự khác biệt, luôn giữ khoảng cách và đối đầu.
Sự mất cân bằng sẽ gây rắc rối. Khi thiếu gắn kết, nhóm có nguy cơ tan rã. Khi đó, tập thể đánh mất lợi thế của đường cong học hỏi đã hình thành trong quá trình theo đuổi chiến dịch, và còn đối mặt với nguy cơ những thành viên vỡ mộng rời bỏ hoạt động xã hội hoàn toàn.
Đây không phải là lời kêu gọi sự hòa thuận giả tạo. Các nhóm cần đối diện và giải quyết xung đột nội bộ một cách trực tiếp, thẳng thắn. Điều tôi muốn nhấn mạnh ở đây là khuynh hướng của một số nhóm cổ vũ phản xạ khác biệt hóa tức thì — một thói quen hoàn toàn khác với những cuộc tranh luận lành mạnh trong nội bộ, vốn có khả năng trao quyền, tăng cường năng lực và làm tập thể trở nên mạnh mẽ hơn.
Khi bước vào tuổi trưởng thành, phần lớn mọi người đã tìm được — hoặc vẫn chưa tìm được — sự cân bằng. Theo kinh nghiệm của tôi, những người thuộc tầng lớp trung lưu, có học vấn cao và được đào tạo bài bản lại đặc biệt dễ rơi vào xu hướng khác biệt hóa mang tính cưỡng bức, do vai trò xã hội của tầng lớp họ và bản chất của hệ thống giáo dục mà họ trải qua.
Kiểu đào tạo chuyên nghiệp, theo phong cách trung lưu, thường dẫn đến một hệ quả dễ đoán mà tôi đã chứng kiến hàng trăm lần: ngay cả những quyết định rất đơn giản cũng bị kéo dài bởi vô số cuộc tranh luận nhằm nhấn mạnh sự khác biệt. Một hệ quả quen thuộc khác là những người xuất thân từ tầng lớp lao động thường cảm thấy chán nản và bị đẩy ra xa trước kiểu sinh hoạt nhóm như vậy.
Những người hoạt động có thể tập từ bỏ thói quen luôn hòa theo hoặc luôn tách biệt. Tất cả chúng ta đều có thể trở về với con người chân thật của mình, từ đó giúp tập thể có thêm sức mạnh để tạo ra thay đổi.
Một cách làm là trò chuyện thẳng thắn với một vài người đồng hành mà bạn tin tưởng, và nhờ họ hỗ trợ bạn trong quá trình luyện tập này. Với sự giúp đỡ của họ, bạn có thể đặt ra những mục tiêu thực tế, chẳng hạn: “Trong mỗi cuộc họp, tôi sẽ không nêu ý kiến khác biệt quá ba lần, và sẽ thể hiện sự đồng thuận với ít nhất ba người.”
Hãy gặp lại những người bạn đồng hành đó theo định kỳ để báo cáo tiến triển, chia sẻ cảm xúc, và lắng nghe những phản hồi mang tính nâng đỡ từ họ.
Nếu bạn may mắn không bị lệch đáng kể trong vấn đề này, hãy tinh ý quan sát động lực của nhóm và chủ động ghi nhận — thường là trao đổi riêng — những ai dám bước ra khỏi thói quen cố hữu của mình. Dù đó là người hay muốn thể hiện sự khác biệt, hay đó là người thường xuyên chọn cách gắn kết, thì sự khích lệ kịp thời của bạn đều có ý nghĩa rất lớn.
Hãy chú ý đến đời sống buôn chuyện của nhóm và tự hỏi liệu nó có đang củng cố thói quen khác biệt hóa hay không. Nếu có, đừng sa vào hay tiếp tay cho những câu chuyện ấy.
Chỉ cần một vài người kiên trì thực hành điều này theo thời gian thì văn hóa của cả nhóm sẽ có thể chuyển biến rõ rệt, và nó sẽ đưa các thành viên đến một tầm hoạt động mới. Khi đó, bạn sẽ được hưởng lợi từ một tập thể tạo ra nhiều hoạt động xã hội, với tiêu chuẩn cao, độ tin cậy lớn và tinh thần vững vàng. Đó chính là diện mạo của dân chủ trong thực hành.
NHỮNG LỢI ÍCH CỐT LÕI ĐẠT ĐƯỢC TỪ VIỆC HỌC HỎI LẪN NHAU THÔNG QUA TẬP HUẤN
1. Gia tăng tính sáng tạo. Để thoát khỏi lối mòn chỉ quanh quẩn với tuần hành và mít-tinh, chúng ta cần tìm hiểu kho chiến thuật bất bạo động phong phú mà mình có trong tay, và sáng tạo thêm những cách làm mới khi cần thiết.
2. Xây dựng lòng can đảm. Chế độ Pinochet ở Chile — cũng như nhiều nền độc tài khác — dựa vào nỗi sợ để duy trì quyền lực. Trong thập niên 1980, các nhà vận động ở Chile đã áp dụng quy trình ba bước: tập huấn nhóm nhỏ tại nhà riêng, tiếp theo là những hành động bất bạo động nhanh–gọn, rồi các buổi tổng kết, rút kinh nghiệm. Bằng cách giúp mọi người học cách kiểm soát nỗi sợ, những người huấn luyện đã xây dựng nên một chiến dịch bất bạo động đủ mạnh để lật đổ nhà độc tài.
3. Nuôi dưỡng tinh thần tập thể và sự đoàn kết. Năm 1991, các thành viên của ACT UP — một nhóm đấu tranh mạnh mẽ phản đối chính sách AIDS của Hoa Kỳ — đã bị cảnh sát Philadelphia hành hung trong một cuộc biểu tình. Dù cảnh sát bị kết tội là sử dụng vũ lực không cần thiết và thành phố phải bồi thường thiệt hại, các thành viên ACT UP nhận ra rằng họ có thể giảm nguy cơ bạo lực trong tương lai bằng cách hành động gắn kết hơn và nhất quán với bất bạo động.
Trước khi tiến hành một chiến dịch hành động lớn, họ sẽ tổ chức một buổi tập huấn, trong đó làm rõ lựa chọn chiến lược về bất bạo động và tổ chức thao diễn các kịch bản có thể xảy ra. Kết quả là một hành động đầy khí thế, thống nhất và hiệu quả.
4. Làm sâu sắc hơn sự hiểu biết của người tham gia về các hình thức áp bức. Cẩm nang về các chiến dịch bất bạo động của War Resisters’ International là một ví dụ cho cách tiếp cận coi ngay cả một buổi tập huấn về bất tuân dân sự như là một cơ hội để giúp người tham gia tiến thêm một bước trong việc nhận thức về phân biệt chủng tộc, bất bình đẳng giới, và nhiều vấn đề khác. Khi những người mới tham gia chiến dịch hiểu được mối liên hệ giữa những cuộc đấu tranh tưởng chừng tách rời, điều đó sẽ xây dựng nên một phong trào rộng lớn hơn, mạnh mẽ hơn và gắn kết chặt chẽ hơn.
5. Nâng cao khả năng can thiệp trong những tình huống đe dọa và bất ngờ. Tại Haiti, một đội ám sát đã bắt cóc một thanh niên ngay bên ngoài ngôi nhà nơi một nhóm gìn giữ hòa bình đã trải qua huấn luyện đang lưu trú. Nhóm này lập tức can thiệp và, dù bị bao vây bởi lực lượng vũ trang đông gấp đôi, họ vẫn cứu được người thanh niên khỏi nguy cơ bị treo cổ. Thông qua tập huấn, chúng ta có thể học cách phản ứng trước các tình huống khẩn cấp một cách kỷ luật và hiệu quả.
6. Xây dựng liên minh. Vào thập niên 1980 tại Seattle, một buổi tập huấn đã quy tụ công nhân đình công của hãng xe buýt Greyhound và các thành viên ACT UP. Buổi tập huấn giúp giảm bớt định kiến mà mỗi bên dành cho bên kia, đồng thời nó cũng khiến một số người tham gia bắt đầu ủng hộ và sát cánh với nhau trong cuộc tranh đấu của mình.
7. Rèn luyện năng lực bày tỏ và giải quyết xung đột trong nội bộ nhóm. Mục tiêu của người điều phối là hỗ trợ để nhóm tự đối diện và giải quyết mâu thuẫn, với sự can thiệp tối thiểu từ phía người điều phối. Với tư cách là người điều phối, có lúc tôi đã đồng hành để nhóm tranh luận hàng giờ, cho đến khi họ tự khám phá ra khả năng giải quyết xung đột của chính mình mà không cần tôi can thiệp.
8. Ngăn ngừa kiệt sức. Tôi đã chứng kiến rất nhiều kỹ năng đã tích lũy bị mai một trong các phong trào qua nhiều năm, chỉ vì mọi người thiếu sự nâng đỡ hoặc không đủ sức bền để tiếp tục dấn thân. Các buổi tập huấn và những kỳ nghỉ cùng nhau với sự điều phối sẽ giúp các nhà hoạt động giữ được năng lượng và sự bền bỉ trong dài hạn.
Trong 25 năm qua, Training for Change (Đào tạo để Thay đổi) đã tổ chức các chương trình đào tạo người điều phối giáo dục trực tiếp, trong đó có khóa đào tạo chuyên sâu quốc tế kéo dài 17 ngày, gồm 4 mô-đun. Trong cùng giai đoạn này, các trung tâm và hội thảo huấn luyện cho nhà hoạt động đã không ngừng mở rộng, và hiện nay có thể dễ dàng được tìm thấy trên mạng Internet.
SỬ DỤNG CÁC BUỔI HỌP THÀNH VIÊN ĐỂ TRAO QUYỀN
Nhiều nhóm vận động tổ chức các buổi họp thành viên định kỳ. Những buổi họp này giữ vai trò rất quan trọng, vừa là dịp cập nhật tình hình, vừa củng cố tinh thần đoàn kết trong tập thể.
Chiếu phim là một hoạt động phổ biến trong các buổi họp thành viên, nhưng quá nhiều phim lại chỉ xoay quanh tin xấu — những cảnh nước biển dâng cao, hay các cuộc phỏng vấn gia đình mất người thân vì bạo lực của cảnh sát. Trong khi đó, những người có mặt trong phòng thường chính là những người ít cần kiểu thông tin này nhất — họ đã đủ động lực để dành cả buổi tối cho phong trào rồi.
Điều thực sự hữu ích hơn với họ là học về chiến lược và chiến thuật để giành chiến thắng, và có rất nhiều bộ phim hấp dẫn cho thấy chính điều đó.
Tôi thường nghĩ đến những bộ phim và câu chuyện như César Chávez (chiến dịch thành công của công nhân nông trại), Iron Jawed Angels (phong trào đòi quyền bầu cử của phụ nữ), Selma (bước ngoặt của phong trào dân quyền), Bread and Roses (tổ chức công đoàn sắc sảo và hiệu quả), The Boys Who Said NO! (phong trào phản đối chiến tranh Việt Nam), Bringing Down a Dictator (cuộc lật đổ bất bạo động Slobodan Milošević), Freedom Song (SNCC tạo bàn đạp ở Mississippi), Pride (liên minh giữa cộng đồng đồng tính nữ–đồng tính nam và thợ mỏ xứ Wales), cùng rất nhiều tác phẩm khác.
Mỗi câu chuyện đều chứa đựng những bài học quý giá, có thể áp dụng trực tiếp cho các cuộc đấu tranh của hôm nay.
Một số nhóm chọn những phim ngắn cho các buổi họp thành viên, và tổ chức đêm chiếu phim riêng vào những tối khác, kèm cả bắp rang để tạo không khí thân mật. Nhiều câu chuyện chiến dịch ngắn, giàu cảm hứng có thể tìm thấy trong DVD A Force More Powerful (Một Lực Mạnh Hơn).
Những bộ phim này hầu như lúc nào cũng mở ra những câu chuyện mà các thành viên chưa từng biết đến, và vì thế trao cho họ cảm giác được tiếp thêm sức mạnh. Theo trải nghiệm của tôi khi sử dụng chúng nhiều lần trong cùng một nhóm, tác động của chúng tích lũy và cộng hưởng theo thời gian: từng chút một, chúng làm xói mòn những huyền thoại chi phối tư duy của thời đại, giống như cách nhân loại từng từ bỏ thuyết Trái Đất phẳng.
Những huyền thoại đó bao gồm những niềm tin như “bạo lực là sức mạnh tối thượng” hay “có những người sinh ra để cai trị, nên hãy chấp nhận điều ấy.”
Những bộ phim xuất sắc nhất không né tránh các mâu thuẫn mà phong trào phải đối diện, mà đưa chúng lên màn ảnh, đồng thời chỉ ra con đường dẫn tới chiến thắng.