Bản tiếng Anh: How We Win: A Guide to Nonviolent Direct Action Campaigning.

Tác giả: George Lakey

Dịch giả: Nguyễn Huy Vũ

Chương 6: Sáng tạo một chiến dịch mới

Ngay từ đầu, chúng tôi quyết định đặt cơ quan quản lý cờ bạc của bang vào một tình thế khó xử. Chúng tôi tuyên bố rằng Hội đồng Kiểm soát Cờ bạc Pennsylvania phải công khai toàn bộ hồ sơ về các sòng bạc trước đúng 12 giờ trưa ngày 1 tháng 12 — vì, như chúng tôi nói, “chính trị cũng là một sân khấu”. Nếu họ không làm vậy, chúng tôi sẽ tự lấy các hồ sơ đó và công bố cho công chúng.

Daniel Hunter kể lại câu chuyện này với giọng vui vẻ, như nói về những “trò tinh nghịch” của một chiến dịch mới.

Mỗi tuần trước ngày 1 tháng 12, nhóm lại tổ chức một hành động gây chú ý. Họ đến các văn phòng gần đó của hội đồng, mang theo xô nước và cây lau kính, rồi… lau cửa sổ giúp họ, với lời giải thích rằng:

“Chúng tôi muốn giúp các ông minh bạch hơn.”

Họ còn tổ chức một “buổi tìm tài liệu thử” ngay trước cửa nơi hội đồng tổ chức các buổi giới thiệu dự án sòng bạc. Khi các luật sư đại diện cho Donald Trump, Steve Wynn và những ông trùm sòng bạc khác đi ngang qua, nhóm tiến lại với những chiếc kính lúp đặc trưng và hỏi:

“Ông có thấy mấy tài liệu đó ở đâu không?”

Một luật sư hoảng hốt ôm chặt cặp tài liệu, chạy vội vào trong và hét lên:

“Không! Tôi chưa bao giờ thấy chúng!”

Những hành động này nhằm ba mục đích: chuẩn bị tinh thần cho người tham gia, tạo sự chú ý trong dư luận, và thu hút báo chí. Còn “trận đánh thật” thì vẫn chưa diễn ra.

Chiến dịch này xuất phát từ việc cơ quan lập pháp bang Pennsylvania muốn tìm nguồn thu mới bằng cách hợp pháp hoá cờ bạc, dù từ lâu người dân ở các thành phố lớn phản đối mạnh mẽ. Các nghị sĩ lo sợ phản ứng của công chúng đến mức họ thông qua luật này vào giữa đêm, trong một kỳ nghỉ lễ.

Luật cho phép xây dựng hai sòng bạc lớn tại Philadelphia, ở những vị trí rất gần khu dân cư và trường học. Nếu kế hoạch này thành hiện thực, Philadelphia sẽ trở thành thành phố lớn nhất nước Mỹ phải gánh chịu tình trạng tội phạm gia tăng và thiệt hại kinh tế do các tỷ phú cờ bạc gây ra.

Đến hạn chót, Hội đồng Kiểm soát Cờ bạc vẫn không chịu công bố tài liệu.

Daniel kể tiếp:

“Vì vậy, chúng tôi tuyên bố rằng mình bị buộc — bị buộc — phải làm điều đúng đắn, đó là tự công bố các hồ sơ này.”

Không khí căng thẳng dần được đẩy lên cao, bởi cuộc đối đầu công khai được ấn định diễn ra sau đó bảy ngày. Hội đồng rất muốn giữ bí mật các tài liệu, nhưng áp lực lúc này đã tăng mạnh. Nhóm vận động, lấy tên là Casino-Free Philadelphia, tuyên bố sẽ tiến hành một cuộc “lục soát và thu giữ tài liệu của công dân” nếu hội đồng vẫn không nhượng bộ.

Điều đó đồng nghĩa với việc họ có thể bị bắt, nhưng cũng đồng thời:

• tạo thêm sự chú ý cho chiến dịch
• khiến công chúng đặt câu hỏi: rốt cuộc hội đồng đang che giấu điều gì mà sợ đến vậy?

Daniel nói ngắn gọn:

“Ngửa thì chúng tôi thắng, sấp thì họ thua.”

Với những người làm chiến dịch, tình huống đã được sắp xếp sao cho dù chính quyền chọn cách nào, phong trào cơ sở cũng mạnh lên.

Và đúng như dự đoán, truyền thông — sau nhiều ngày “dạo trống” cho chiến dịch mang tên Chiến dịch Minh bạch — buộc phải đưa tin khi Daniel và các đồng đội bị áp giải lên xe cảnh sát vì cố gắng lấy các tài liệu.

MUỐN THÁCH THỨC MỘT “VIỆC ĐÃ AN BÀI”, HÃY TẠO RA MỘT TRUNG TÂM QUYỀN LỰC ĐỘC LẬP

Vài tháng trước khi Chiến dịch Minh bạch (Operation Transparency) bắt đầu, hầu như không ai trong những khu dân cư sắp bị ảnh hưởng nặng nề nhất bởi các sòng bạc mới biết chuyện gì đang xảy ra.

Jethro Heiko và Anne Dicker — hai người tổ chức cộng đồng có năng lực, tình cờ sống ngay trong các khu vực đó — bắt đầu trò chuyện với hàng xóm. Khi biết rằng bang đang lên kế hoạch áp đặt các sòng bạc quy mô lớn vào khu phố của mình, người dân phẫn nộ ngay lập tức.

Anne và Jethro quyết định kết hợp tổ chức cộng đồng với hành động trực tiếp sáng tạo để chủ động phản công. Từ đó, Casino-Free Philadelphia ra đời.

Một mục tiêu khả dĩ của chiến dịch là nhóm các nhà đầu tư triệu phú — trong đó có cả một tỷ phú từ Chicago — những người đã xếp hàng sẵn sàng đầu tư vào sòng bạc. Tuy nhiên, những người tổ chức không tìm ra cách nào thực sự tác động được đến các nhà đầu tư này.

Mục tiêu khác là chính quyền thành phố, vì theo hiến chương, thành phố có quyền từ chối các sòng bạc. Nhưng khi các lãnh đạo khu dân cư tìm đến các chính trị gia cấp tiến trong thành phố để hỏi thông tin, họ nhận được câu trả lời quen thuộc:

“Việc này đã quyết xong rồi.”

Đó là một “việc đã an bài”.

Những người có quyền lực thường dùng cách này để né rắc rối: tuyên bố rằng mọi chuyện đã xong xuôi và không chiến dịch nào có thể thay đổi được. Nhưng Jethro và Anne không tin điều đó. Sự bí mật xung quanh toàn bộ kế hoạch khiến họ nghi ngờ. Hơn nữa, họ tin rằng nếu người dân trong thành phố được huy động đủ mạnh, thành phố hoàn toàn có thể nói “không”.

Bước đi quen thuộc trong tình huống này thường là vận động hành lang, cố gắng thuyết phục các lãnh đạo thành phố đổi ý. Nhưng theo họ, điều đó chỉ lãng phí thời gian, vì các khu dân cư lúc đó chưa có đủ sức mạnh.

Jethro nói thẳng:

“Nếu bạn phải đi xin một cuộc gặp, thì bạn không có quyền lực để quyết định kết quả của cuộc gặp đó. Chỉ khi nào chúng tôi xây dựng đủ sức mạnh để họ phải chủ động tìm đến chúng tôi, thì lúc đó chúng tôi mới có khả năng định hình kết quả.”

Vì vậy, họ cố ý không chọn con đường vận động hành lang, mà tập trung vào việc xây dựng một trung tâm quyền lực độc lập từ bên ngoài hệ thống. Daniel tham gia chiến dịch để giúp phát triển các chiến thuật hành động trực tiếp nhằm đạt được mục tiêu này.

TẬP HỢP SỨC MẠNH BẰNG NHỮNG CHIẾN THUẬT SÁNG TẠO

Daniel và các đồng đội thống nhất với nhau một nguyên tắc: không bao giờ tổ chức tuần hành hay mit-tinh. Quyết định này buộc nhóm phải sáng tạo hơn, tìm ra những chiến thuật mới mẻ, táo bạo và gây ấn tượng mạnh. Chiến dịch Minh bạch (Operation Transparency) là một trong những chiến thuật Daniel học được từ nhà hoạt động người Canada Philippe Duhamel.

Daniel kể thêm về một chiến thuật khác mà nhóm đã áp dụng:

“Khi Ủy ban Cờ bạc của bang tổ chức các ‘buổi điều trần công khai’ nhưng lại không cho người dân phát biểu — điều này hóa ra khá phổ biến — chúng tôi đã nghĩ ra cái gọi là ‘điều trần kéo dài của công dân’. Chúng tôi đứng lên phát biểu dù không được phép. Ngay cả khi bị gõ búa yêu cầu dừng lại, chúng tôi vẫn tiếp tục nói.”

Chính quyền tỏ ra rất khó chịu và cho đuổi một số người ra ngoài. Nhưng những người khác đã được chuẩn bị sẵn. Sau giờ giải lao, họ lại tiếp tục đứng dậy và “nói liên tục nhằm kéo dài” buổi điều trần. Cuối cùng, thay vì cho người dân phát biểu, ban tổ chức đóng hẳn cuộc họp. Tuy nhiên, chỉ sau vài lần như vậy, phía đối diện buộc phải mở cửa cho thảo luận công khai.

Khi chiến dịch phát triển thông qua hàng loạt hành động trực tiếp sáng tạo, nó đã hình thành một trung tâm quyền lực chính trị độc lập, không nằm dưới sự kiểm soát của bất kỳ đảng phái nào. Điều này thường là không thể chấp nhận được đối với giới chính trị, bởi nghề của họ chính là nắm giữ và kiểm soát quyền lực.

Trong chính trị cũng giống như trong tự nhiên: khoảng trống quyền lực không bao giờ tồn tại lâu.

Kết quả là các chính trị gia chủ động tìm đến những người trong chiến dịch Casino-Free và hỏi xem họ có thể giúp gì. Thậm chí, một nghị sĩ bang ở Philadelphia — người từng bảo trợ cho dự luật cờ bạc — cũng tìm cách tiếp cận các lãnh đạo của phong trào!

Chiến lược của nhóm đã tạo ra một sự đảo chiều vai trò: thay vì người dân đi xin các chính trị gia, thì nay chính các chính trị gia lại tìm đến người dân.

Khi chiến dịch tiếp diễn, các nhà đầu tư phải chi hàng chục triệu đô la để chống lại một phong trào cơ sở với ngân sách rất nhỏ. Cuối cùng, thành phố đã kháng cự đủ mạnh để buộc bang phải nhượng bộ: các nhà đầu tư chỉ được xây một sòng bạc thay vì hai, và sòng bạc đó cũng chỉ bằng một phần tư quy mô dự kiến ban đầu.

CÁCH MỘT NHÓM TẠO RA MỘT CHIẾN DỊCH HOÀN TOÀN MỚI “TỪ CON SỐ 0”: QUY TRÌNH XÂY DỰNG CHIẾN LƯỢC

Ở một nghĩa nào đó, Casino-Free ra đời vì hoàn cảnh bắt buộc. Các sòng bạc đe doạ trực tiếp đời sống của cộng đồng, và cộng đồng buộc phải chủ động đứng lên phản công.

Trong khi đó, các thành viên của EQAT — những người đang hỗ trợ phong trào ở Appalachia — không ở trong tình thế bị đe doạ ngay lập tức. Sau khi buộc ngân hàng lớn thứ bảy ở Mỹ chấm dứt tài trợ cho việc phá núi khai thác than, họ hoàn toàn có thể chọn nhiều hướng vận động khác nhau.

Ban lãnh đạo EQAT quyết định mời toàn bộ thành viên tham gia vào việc lựa chọn chiến dịch tiếp theo. Quyết định này phản ánh sự tự tin mới của tổ chức: họ tin rằng mình có thể tự thiết kế một chiến dịch hoàn toàn mới từ đầu, một cách bài bản và hiệu quả.

Trong một buổi họp chiến lược kéo dài, mở cho tất cả thành viên và có người điều phối chuyên nghiệp từ bên ngoài, mọi người được mời đề xuất ý tưởng cho chiến dịch kế tiếp. Rất nhiều ý tưởng được đưa ra, và các nhóm nhỏ hình thành quanh từng ý tưởng để tiếp tục phát triển.

Các nhóm làm việc tích cực, nhưng dần dần một số nhận ra rằng ý tưởng của mình không khả thi. Cuối cùng, chỉ còn lại khoảng mười ý tưởng, mỗi ý tưởng có một nhóm nhỏ tiếp tục theo đuổi.

EQAT lập một nhóm điều phối để giám sát toàn bộ quá trình xây dựng chiến dịch. Nhóm này yêu cầu các ý tưởng được phát triển thành đề án cụ thể. Để mọi nhóm làm việc theo cùng một khuôn khổ, ban điều phối cung cấp một mẫu đề án chung, gồm các câu hỏi mà mỗi nhóm phải trả lời. Trong mẫu này còn có ví dụ minh hoạ: nếu chiến dịch đầu tiên của EQAT từng áp dụng quy trình này, thì các câu hỏi sẽ được trả lời như thế nào.

Tại cuộc họp EQAT tiếp theo, một vài nhóm đề xuất đã tự rút lui. Những nhóm còn lại lần lượt trình bày đề án trước toàn thể tổ chức và nhận các câu hỏi phản biện, qua đó biết mình cần tiếp tục chỉnh sửa và hoàn thiện những gì.

Đến cuộc họp sau đó, chỉ còn sáu đề án. Cả tổ chức tiếp tục đặt ra những câu hỏi sâu và khó hơn cho từng đề án. Các nhóm đề xuất được yêu cầu nghiên cứu thêm và hoàn thiện thiết kế chiến dịch trước khi bước sang giai đoạn tiếp theo.

CÁC CÂU HỎI DẪN DẮT – ĐỀ ÁN CHIẾN DỊCH ĐẦU TIÊN CỦA EQAT

Câu hỏi dẫn dắt	Chiến dịch đầu tiên của EQAT
Tên chiến dịch	Ngân hàng quan tâm đến Appalachia (Bank Like Appalachia Matters)
Mục tiêu chung – vấn đề cần giải quyết	Thu hút cộng đồng Quaker tham gia hành động bất bạo động nhằm giải quyết khủng hoảng khí hậu và bất công kinh tế.
Những trụ cột giúp duy trì vấn đề	Biến đổi khí hậu được thúc đẩy bởi các tập đoàn năng lượng, ngân hàng, và các định chế tài chính khác.
Mục tiêu cụ thể (đối tượng nhắm đến)	Ngân hàng PNC.
Mục tiêu hành động cụ thể	Buộc PNC chấm dứt việc tài trợ cho khai thác than bằng cách phá núi.
Đòn bẩy của chúng ta là gì?	PNC: Có liên hệ với cộng đồng Quaker; tự xây dựng hình ảnh “ngân hàng xanh”; có hiện diện mạnh tại khu vực Pennsylvania, nơi chiến dịch hoạt động.
Ai là người đang chịu tổn hại nhiều nhất?	Trực tiếp và có ý thức: người dân vùng Appalachia. Gián tiếp và chưa ý thức: toàn xã hội
Ai đang làm việc về vấn đề này (hoặc vấn đề liên quan)?	Alliance for Appalachia; Sierra Club; Rainforest Action Network; Hội đồng Quốc gia các Nhà thờ (National Council of Churches)
Bối cảnh hiện tại là gì?	Chưa phân cực rõ ràng quanh vấn đề PNC; đã có phân cực đối với các ngân hàng khác và các vùng khai thác than; có lịch sử đấu tranh lâu dài.
Những đồng minh tiềm năng cho mục tiêu này	Rainforest Action Network; Reverend Billy; các nhóm tôn giáo và sinh viên.
Những ai có thể tham gia ở mức độ gián tiếp hơn?	Các nhà đầu tư có trách nhiệm xã hội, ví dụ như Boston Common.
Những chiến thuật có thể sử dụng với mục tiêu này	Hành động tại các chi nhánh ngân hàng địa phương; gây áp lực tại trụ sở chính; can thiệp tại các đại hội cổ đông; kêu gọi người dân đóng tài khoản, bán cổ phiếu
Những kỹ năng mới cần có để thực hiện chiến dịch	Lập kế hoạch hành động trực tiếp; tổ chức cộng đồng; làm việc với truyền thông

Cuộc họp tiếp theo được tổ chức dưới hình thức một kỳ họp chuyên sâu (retreat), có một người điều phối chuyên nghiệp. Lúc này, bốn đề án còn lại được đưa ra trình bày. Ở giữa phòng, người ta sắp xếp bốn chiếc ghế thành một vòng tròn nhỏ, mỗi ghế do một người đại diện cho một đề án ngồi.

Bốn người đại diện được mời tranh luận công khai về điểm mạnh và điểm yếu của các đề án. Những người còn lại trong phòng quan sát quá trình này. Quy tắc rất đơn giản: bất kỳ ai đang quan sát mà muốn tham gia tranh luận đều có thể bước vào và ngồi vào ghế của người đang đại diện cho đề án đó.

Trong quá trình thảo luận, có một chiếc ghế trở nên trống và không ai ngồi vào nữa, khi cuộc đối thoại vẫn tiếp diễn với sự tham gia luân phiên của nhiều thành viên khác nhau. Khi người điều phối nhận thấy mọi luận điểm quan trọng đã được nêu ra đầy đủ, ông đề nghị cả nhóm đưa ra quyết định. Kết quả là trong ba phương án, đa số đã ủng hộ áp đảo một đề án.

Tôi chia sẻ chi tiết quá trình này vì nó cho thấy cách ra quyết định phản ánh trực tiếp các giá trị của một tổ chức. Một nhóm có giá trị khác sẽ chọn một quy trình ra quyết định khác. Những giá trị mà EQAT thể hiện thông qua quy trình này gồm:

• Mở rộng cánh cửa cho mọi thành viên đóng góp ý tưởng, sáng tạo và tầm nhìn
• Khuôn khổ làm việc chặt chẽ (mẫu đề án) để các đề xuất có thể được so sánh và đánh giá công bằng
• Dành đủ thời gian cho những người có động lực nghiên cứu sâu
• Có sự dẫn dắt rõ ràng từ một ủy ban và người điều phối được tôn trọng
• Tiến độ đủ nhanh để tổ chức không bị sa lầy và mất động lực
• Khuyến khích tranh luận và bất đồng, giúp nhóm đào sâu những vấn đề mơ hồ và xung đột giá trị
• Quy trình mang tính ngang hàng, nhưng có sự hậu thuẫn của ban lãnh đạo EQAT — ban này sẽ chỉnh sửa lại câu chữ và làm rõ những điểm còn chưa rõ sau khi kỳ họp kết thúc

Cuối cùng, EQAT đã thiết kế một chiến dịch khá độc đáo, kết hợp công bằng chủng tộc với những mối quan tâm trước đó về công bằng kinh tế và khí hậu. Chiến dịch nhắm vào một công ty điện lực thuộc sở hữu của các nhà đầu tư, với yêu cầu lắp đặt điện mặt trời cho các khu dân cư có tỷ lệ thất nghiệp cao, nơi sinh sống chủ yếu của người da màu, đồng thời tuyển dụng chính người dân địa phương để lắp đặt hệ thống. Tên chiến dịch là: Power Local Green Jobs (Phát triển việc làm xanh tại cộng đồng địa phương.)

TẦM NHÌN LÀ ĐIỀU QUAN TRỌNG

Các thành viên EQAT nhanh chóng gặp phải sự phản đối từ một số bạn bè hoạt động xã hội. Họ bị cáo buộc rằng EQAT — một nhóm mà phần lớn là người da trắng — đang tự biến mình thành những “người cứu rỗi da trắng” cho cộng đồng người da màu.

EQAT buộc phải giải thích rõ rằng nếu để công ty điện lực tự quyết, họ sẽ khuyến khích các khu ngoại ô trung lưu và thượng lưu — nơi chủ yếu là người da trắng — tự lắp điện mặt trời trên mái nhà. Điều đó sẽ tạo ra một “khoảng cách năng lượng mặt trời”, trong đó người giàu được hưởng lợi còn người nghèo thì không. Vì vậy, EQAT nhấn mạnh rằng công bằng phải là một yêu cầu cốt lõi của chiến dịch.

Những lời chỉ trích này là ví dụ cho thấy chính trị bản sắc có thể cản trở việc phân tích vấn đề một cách rõ ràng. Cái bẫy cần tránh là triển khai một chiến dịch lại vô tình củng cố mô hình cũ: người có tiền thì được hưởng lợi, còn người nghèo thì không tiếp cận được.

Tầm nhìn của EQAT không chỉ tập trung vào khí hậu, mà còn bao gồm bình đẳng chủng tộc. Vì vậy, yêu cầu của chiến dịch phải là xây dựng năng lực sản xuất điện mặt trời ngay tại những khu vực từng bị bỏ rơi trong thời gian dài — các khu dân cư nghèo, chủ yếu là người da màu. Người dân địa phương cần được đào tạo và tuyển dụng để làm những công việc có thu nhập tốt trong lĩnh vực này.

Nhóm vận động đã nghiên cứu kỹ để làm cho yêu cầu cụ thể hơn. Khi đó, công ty điện lực chỉ lấy chưa đến 1% điện năng từ năng lượng mặt trời. EQAT yêu cầu con số này phải tăng mạnh lên 20% điện mặt trời trên mái nhà vào năm 2025, bên cạnh các nguồn năng lượng tái tạo khác như điện gió và điện mặt trời quy mô công nghiệp.

Sự cụ thể giúp chiến dịch sắc bén hơn và có sức nặng hơn — nhưng chỉ khi nó vượt qua được bài kiểm tra về động lực. Một yêu cầu có thể rất hay và rất đúng, nhưng nếu nó không khiến con người quan tâm và muốn hành động, thì đó không phải là yêu cầu phù hợp.

Philadelphia có một liên minh liên tôn giáo lớn và rất năng động, tập trung vào các vấn đề công lý xã hội. Khi liên minh này biết đến chiến dịch Power Local Green Jobs, họ quyết định hợp tác với EQAT. Từ đó, chiến dịch mở rộng thành phần tham gia, vượt qua ranh giới về giai cấp và chủng tộc.

Khi một chiến dịch đã vượt qua được các bài kiểm tra về phân tích và tầm nhìn, cách diễn đạt thông điệp có thể được đem ra thử nghiệm ngoài thực tế để lấy phản hồi. Một liên minh phản chiến vào những năm 1970 từng làm như vậy và nhận ra rằng họ cần thay đổi cách đóng khung thông điệp một cách căn bản.

Những người vận động đứng trên các thùng sữa ở những khu vực đông người qua lại. Họ luân phiên nói trong vài phút, thử nhiều cách diễn đạt khác nhau về vấn đề và yêu cầu của chiến dịch. Sau một hoặc hai giờ, cả nhóm họp lại để xem cách nói nào hiệu quả nhất. Từ những suy ngẫm đó, họ lại nảy ra ý tưởng mới và tiếp tục thử nghiệm lần nữa.

Đây là một cách làm rất rẻ, nhưng cực kỳ hiệu quả để khơi gợi sáng tạo, tăng khả năng diễn đạt, và tìm ra thông điệp nào có sức thu hút người ủng hộ chiến dịch nhất.