Bản tiếng Anh: How We Win

Tác giả: George Lakey

Dịch giả: Nguyễn Huy Vũ

LỜI GIỚI THIỆU

Vì sao cuốn sách này ra đời lúc này?

Hành động trực tiếp bất bạo động là tập hợp những cách làm đi ra ngoài các con đường vận động quen thuộc, như ra tranh cử, kiện ra tòa, hay làm chiến dịch truyền thông. Những người tổ chức cộng đồng đôi khi gọi hành động trực tiếp bất bạo động là “sức nóng đường phố” — như chặn lối ra vào, tẩy chay, tuyệt thực, ngồi trên cây, trồng vườn ngay nơi người ta định đặt đường ống, và hàng trăm kiểu hành động khác.

Ngày nay, hàng triệu người đang làm điều đó: thanh thiếu niên đòi kiểm soát súng; phụ nữ đòi bình đẳng; người Mỹ gốc Phi đòi được bảo vệ trước những cảnh sát không bị kiểm soát; người bản địa đòi tôn trọng đất đai và truyền thống; giáo viên và người lao động đòi mức lương đủ sống; ông bà đòi công bằng khí hậu… Họ không chỉ vận động hành lang, mà đòi hỏi phải có thay đổi thật sự.

Hành động trực tiếp từng phát triển mạnh vào thập niên 1960. Khi ấy, Martin Oppenheimer và tôi là nghiên cứu sinh xã hội học, tham gia tích cực phong trào dân quyền. Sau này, Marty có sự nghiệp giảng dạy và viết lách rất nổi bật, luôn gắn với mối quan tâm về công lý. Năm 1963, chúng tôi nhận ra rằng một số nhà hoạt động học hỏi rất nhanh từ kinh nghiệm của người khác, còn một số thì không — đôi khi mắc những sai lầm nguy hiểm, thậm chí chết người.

Khi các phong trào lớn mạnh nhanh chóng, những người tổ chức quá bận rộn nên không kịp hệ thống hóa kinh nghiệm thành sách hướng dẫn. Nhiều nhóm không đạt được mục tiêu không phải vì thiếu người hay thiếu nhiệt huyết, mà vì mắc những lỗi không cần thiết.

Để giúp nhiều người hơn bắt kịp “đường cong học tập” của phong trào, Oppenheimer và tôi đã viết A Manual for Direct Action (Cẩm nang Hành động Trực tiếp), kịp thời cho Mùa Hè Tự Do Mississippi năm 1964. Chiến lược gia dân quyền kỳ cựu Bayard Rustin viết lời giới thiệu. Một nhà tổ chức da đen ở miền Nam nói với tôi, mỉm cười, rằng cuốn sách giống như “sổ tay sơ cứu — dùng tạm cho đến khi Dr. King xuất hiện.” Cuốn sách sau đó cũng được nhiều phong trào khác của thập niên 1960 sử dụng.

Trong hai năm qua, tôi đã đi hơn 100 thành phố và thị trấn ở Hoa Kỳ, Anh và Scotland cùng với cuốn sách mới nhất của mình, Viking Economics. Ở khắp nơi, tôi liên tục được hỏi: bao giờ có một cuốn sách mới về hành động trực tiếp, phù hợp với tình hình ngày nay?

Ở cả hai bờ Đại Tây Dương, đa số người dân đang ngày càng khó khăn hơn, đời sống không tiến lên mà còn tụt lại. Điều đó cũng đang xảy ra theo nghĩa đen ở các vùng ven biển, nơi mực nước biển đang dâng cao. Tính chính danh của chính quyền suy giảm, và niềm tin của người dân đang cạn dần.

Đây là lúc thích hợp để nhìn lại những gì đã từng hiệu quả trong những thời kỳ khủng hoảng, và chia sẻ những điều mà tôi cùng các đồng sự trong phong trào đã học được về cách vận động thành công, những cách có thể mang lại hy vọng cho tương lai.

Vì vậy, những gì theo sau đây là một cuốn cẩm nang khác so với cuốn mà Marty và tôi viết cách đây hơn 50 năm. Khi đó, các phong trào hoạt động trong bối cảnh Đế quốc Mỹ còn mạnh, quen với việc thắng các cuộc chiến, và nước Anh, dù còn do dự, vẫn đang tiến dần về dân chủ xã hội.

Còn bây giờ, Đế quốc Mỹ đang chao đảo, nền kinh tế mong manh, và thậm chí tuổi thọ trung bình của một số cộng đồng còn đang giảm xuống. Ở phía bên kia Đại Tây Dương, một Vương quốc Anh “không còn thống nhất” đang vật lộn với những câu hỏi lớn về con đường phía trước.

Bất bình đẳng giàu nghèo đang tăng vọt ở cả hai bờ Đại Tây Dương, và các đảng phái chính trị lớn đều bị cuốn vào những kiểu chia rẽ sâu sắc trong toàn xã hội của riêng mình.

Mục tiêu của cuốn sách này là giới thiệu những cách xây dựng phong trào có thể tạo ra những thay đổi lớn, chứ không chỉ là các cải cách nhỏ lẻ. Đồng thời, các chiến dịch cũng cần thu hút được nhiều người tham gia, trong đó có những người hy vọng rằng thay đổi đủ lớn có thể đến từ một chuỗi các cải cách hạn chế.

Khi xây dựng phong trào, điều quan trọng là tránh sự cạnh tranh giữa những người làm hành động trực tiếp và những người giải quyết vấn đề theo các cách khác, như cung cấp dịch vụ trực tiếp cho cộng đồng, xây dựng các mô hình thay thế, hay vận động chính sách. Cuốn sách này giúp những người làm hành động trực tiếp thiết lập mối quan hệ hợp tác hiệu quả với những người đóng góp cho phong trào bằng những kỹ năng khác nhau.

Tôi tin rằng, để xây dựng các phong trào thành công trong bối cảnh hiện nay, chúng ta cần linh hoạt và khéo léo hơn nhiều so với trước kia. Cuốn sách này gợi ý những cách giúp phong trào học nhanh hơn — từ chính kinh nghiệm của mình và từ kinh nghiệm của nhau. Vì “đường cong học tập” của một phong trào phụ thuộc vào mức độ lành mạnh của tổ chức và cách vận hành nội bộ, nên cuốn sách không chỉ nói về chiến lược và chiến thuật, mà còn bàn đến những gì diễn ra bên trong các nhóm đang tiến hành đấu tranh.

Có một điều ngày nay trở nên dễ hơn: tạo ra các cuộc biểu tình đông người trong thời gian rất ngắn. Khả năng huy động của mạng xã hội mạnh đến mức đôi khi khiến chúng ta quên rằng huy động (mobilizing) không đồng nghĩa với tổ chức (organizing). Và các cuộc biểu tình đơn lẻ, dù có đông đến đâu, cũng không mạnh bằng những chiến dịch được duy trì lâu dài.

Cuốn sách này cũng đưa ra một quy trình làm việc, giúp bạn cùng với những người khác xác định mục tiêu sao cho có ý nghĩa thật sự đối với nhóm của mình. Việc đặt mục tiêu hiệu quả cần tính đến bối cảnh xã hội hiện tại và xem mục tiêu đó phù hợp thế nào với tầm nhìn dài hạn của nhóm.

Hoàn toàn có thể tiến hành những chiến dịch giúp bạn tiến gần hơn tới sự thay đổi mang tính chuyển hóa mà bạn mong muốn. Cuốn sách này đưa ra các ví dụ cụ thể, giải thích những điểm mới và sáng tạo của chúng, đồng thời giới thiệu những nguồn tài liệu khác có thể giúp bạn bắt đầu và triển khai các chiến dịch thành công.

Một nguồn tư liệu quan trọng góp phần tạo nên tinh thần và nội dung của cuốn sách là Cơ sở dữ liệu Hành động Bất bạo động Toàn cầu (Global Nonviolent Action Database – GNAD). Trong thời gian giảng dạy tại Trường Swarthmore từ năm 2006 đến 2014, tôi đã cùng sinh viên xây dựng và đưa vào hoạt động một nguồn tri thức mới, có thể tìm kiếm, về các chiến dịch xã hội: GNAD.

Cho đến nay, cơ sở dữ liệu này đã đăng tải hơn 1.100 chiến dịch, liên quan đến chống phân biệt chủng tộc, phân biệt giới tính và các hình thức áp bức có hệ thống khác; các cuộc khủng hoảng môi trường; bạo lực; chế độ độc tài và những hành vi lạm quyền mang tính chuyên chế; cùng nhiều vấn đề khác.

Mỗi trường hợp đều ghi lại diễn biến của chiến dịch, cách phía đối lập phản ứng, điều gì xảy ra nếu bạo lực bùng phát, và cách các lực lượng đồng minh đã tham gia hỗ trợ chiến dịch ra sao.

Các chiến dịch trong GNAD do nhiều nhóm khác nhau tiến hành: công nhân, sinh viên, nông dân, phụ nữ, giới chuyên môn trung lưu và nhiều nhóm xã hội khác. Mỗi chiến dịch đều được đánh giá mức độ thành công, giúp thấy rõ các chiến dịch thành công hơn đã làm gì khác so với những chiến dịch kém hiệu quả hơn.

Kể từ khi GNAD được đưa lên Internet, cơ sở dữ liệu này đã được người dùng từ gần 200 quốc gia trên thế giới truy cập và sử dụng.

GÓC NHÌN VỀ ĐA DẠNG

Đây là một cuốn sách hướng dẫn dành cho những ai muốn tiếp cận mọi vấn đề bằng lăng kính đa dạng. Trong nhiều chương, người đọc sẽ tìm thấy những cách suy nghĩ và làm việc có tính đến sự khác biệt giữa con người và các nền văn hóa, bao gồm cả việc bất công xã hội làm méo mó cách chúng ta hợp tác với nhau như thế nào.

Một phong trào xã hội thành công luôn bao gồm nhiều phong cách và sở thích khác nhau, bởi để tạo ra thay đổi lớn, phong trào đó phải phát triển được và tồn tại lâu dài. Cuốn sách này ủng hộ tính bao trùm và việc thừa nhận công khai những khác biệt giữa các thành viên.

Lấy việc xây dựng chiến lược làm ví dụ. Xây dựng chiến lược là công việc đề ra kế hoạch tổng thể và quyết định các “nước đi” khi chiến dịch gặp cơ hội cũng như thách thức từ phía đối phương. Các truyền thống khác nhau giao nhiệm vụ này cho những chủ thể khác nhau: có nơi là một cá nhân được tin cậy, có nơi là một nhóm nhỏ, và có nơi là một nhóm lớn hơn, đại diện rộng rãi cho toàn bộ chiến dịch.

Trong chiến dịch phản đối đường ống dẫn dầu ở Bắc Dakota năm 2016, các quyết định được đưa ra bởi nhóm chủ nhà — người Sioux sinh sống tại khu vực đó. Những người khác đến tham gia được kỳ vọng sẽ thực hiện các quyết định ấy. Ngược lại, có những chiến dịch lại muốn chia sẻ quyền ra quyết định cho tất cả mọi người. Phong trào Occupy Wall Street, chẳng hạn, kỳ vọng các quyết định chiến lược sẽ được đưa ra thông qua những cuộc họp mở, với sự đồng thuận của phần lớn người tham gia.

Trong cuốn sách này, chúng tôi tôn trọng những khác biệt đó bằng cách đưa ra một bộ công cụ chiến lược đã chứng tỏ được tính hữu ích, bất kể ai là người ra quyết định chiến lược và họ ra quyết định theo cách nào.

Khi viết, tôi nói thẳng về quan điểm chính trị của bản thân, nhưng giá trị của cuốn sách không phụ thuộc vào việc bạn có đồng ý với tôi hay không. Bạn hoàn toàn có thể chọn lấy những gì hữu ích và bỏ qua phần còn lại.

NHỮNG ẢNH HƯỞNG CHÍNH TRỊ CỦA TÔI

Quan điểm chính trị của tôi được hình thành từ phong trào dân quyền — đó cũng là nơi tôi bị bắt lần đầu tiên. Điều khiến tôi luôn ấn tượng là sự sáng tạo và thông minh của phong trào ấy đến nay vẫn còn rất nhiều giá trị đối với chúng ta.

Sau đó, tôi tiếp tục giữ vai trò lãnh đạo trong phong trào phản đối chiến tranh Việt Nam. Có lúc, tôi tham gia một sứ mệnh vì hòa bình trên một chiếc thuyền buồm nhỏ, bị bao vây bởi các tàu vũ trang thù địch ngay ngoài khơi bờ biển Việt Nam. Đầu những năm 1970, tôi công khai mình là người đồng tính, rồi dấn thân sâu vào phong trào LGBTQ. Đồng thời, tôi cùng sáng lập Movement for a New Society (Phong Trào Vì Một Xã Hội Mới) — một mạng lưới các nhóm tự quản, chuyên đào tạo kỹ năng và hỗ trợ chiến lược cho nhiều chiến dịch xã hội trong thập kỷ đó, trong đó có cuộc đấu tranh thành công chống điện hạt nhân.

Với tư cách là một đồng minh của phụ nữ và trẻ em, tôi đồng sáng lập Men Against Patriarchy (Những Người Đàn Ông Chống Chế Độ Gia Trưởng). Từ xuất thân tầng lớp lao động của mình, tôi cũng góp phần xây dựng một liên minh vượt giai cấp và vượt chủng tộc để chống lại các chính sách của Tổng thống Reagan — những chính sách đã làm gia tăng bất bình đẳng ở nước Mỹ.

Cuốn sách này còn được bồi đắp từ những gì tôi học được khi làm việc với các nhà hoạt động xã hội ở hơn 20 quốc gia, thông qua việc tổ chức các hội thảo cùng Training for Change (TfC) (Đào Tạo Để Thay Đổi). Kể từ khi tôi trở lại giảng dạy trong giới học thuật vào năm 2006, tôi chứng kiến TfC mở rộng đội ngũ huấn luyện, thu hút thêm nhiều người da màu và mở rộng phạm vi tiếp cận, tiếp tục đóng vai trò như một nơi để đơm hoa cho những ý tưởng tốt, đồng thời thúc đẩy người tham gia tạo ra những bước đột phá trong học tập và hành động.

Một nguồn tham khảo quan trọng khác là các bài tường thuật về hoạt động phong trào ở nhiều quốc gia, được đăng trên Waging Nonviolence (Đấu Tranh Bất Bạo Động). Việc tôi viết chuyên mục “Living Revolution” cho ấn phẩm này, cùng với những phản hồi sâu sắc từ độc giả, đã giúp mài giũa và làm rõ nhiều ý tưởng trong cuốn sách.

Tôi cũng thường xuyên nhắc tới những bài học rút ra từ nhóm vận động mà tôi đồng sáng lập năm 2009: Earth Quaker Action Team (EQAT). Đây là nơi tôi thực hành tinh thần gắn liền với hành động. Những người hoạt động trong EQAT chủ động học hỏi và áp dụng những cách thực hành tốt nhất từ các chiến dịch khác, đồng thời thử nghiệm những cách làm sáng tạo để đối mặt với các thách thức mà phong trào ngày nay đang gặp phải.

Các quốc gia Bắc Âu hiện được xem là những hình mẫu hàng đầu thế giới đối với các mục tiêu của những nhà hoạt động tiến bộ ở Hoa Kỳ và Vương quốc Anh. Nhưng cách đây khoảng một thế kỷ, họ vẫn còn chìm trong nghèo đói và áp bức. Cách họ xoay chuyển tình thế đã truyền cảm hứng lớn cho tôi.

Trong những năm 1920–1930, con đường phát triển của các phong trào ở Bắc Âu đi song song với Hoa Kỳ và Vương quốc Anh; rồi sau đó, họ bứt phá lên một tầm cao mới. Hóa ra, họ có những lợi thế đặc biệt giúp đạt được các bước đột phá mà phần còn lại của chúng ta khi ấy chưa làm được.

Chúng ta có thể học hỏi từ chiến lược của các nước Bắc Âu: họ đã đối mặt với sự chia rẽ nội bộ và mối đe dọa từ các phong trào phát xít đang lớn mạnh bằng những cách rất sáng tạo. Những chiến lược xoay chuyển đó chính là trọng tâm của cuốn Viking Economics (Kinh Tế Viking).

Giống như mọi phong trào khác, họ cũng mắc không ít sai lầm. Nhưng họ cũng làm đúng nhiều điều, và chính những điều đó đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến cách tôi viết cuốn sách này.

NHỮNG NGƯỜI ĐÓNG GÓP CHO CUỐN SÁCH

Các phong trào luôn được tiếp thêm sức sống từ những góc nhìn mới mẻ và các sáng kiến sáng tạo. Những ý tưởng này có thể đến từ các nhà hoạt động ở mọi lứa tuổi, nhưng đặc biệt thường đến từ người trẻ và từ những người có bản sắc khác với “những gương mặt quen thuộc” trong phong trào. Người trẻ cũng xứng đáng tìm thấy trong các phong trào một môi trường thân thiện, nơi họ có thể trưởng thành và đối diện với những thách thức khó khăn.

Để “nói đi đôi với làm” trong cuốn sách này, tôi đã mời ba nhà hoạt động thuộc những thế hệ và bản sắc khác với tôi cùng đóng góp. Cả ba đều mang đến lời khuyên thực tế, được đúc kết từ kinh nghiệm sâu sắc.

• Daniel Hunter là một người Mỹ gốc Phi; ở tuổi 37, anh đã tham gia vận động xã hội hơn 20 năm và hiện đang cố vấn, đào tạo các nhà vận động về biến đổi khí hậu trên toàn thế giới.
• Ryan Leitner bắt đầu hoạt động vì công bằng môi trường từ thời đại học và hiện là điều phối viên thực địa của EQAT.
• Eileen Flanagan là một tác giả theo truyền thống Quaker, xuất thân từ gia đình lao động gốc Ireland, là mẹ của hai sinh viên đại học và là người giảng dạy các khóa học trực tuyến về hành động trực tiếp bất bạo động.

Một điểm chung giữa chúng tôi là không coi vận động xã hội chỉ như một bộ công cụ kỹ thuật. Chúng tôi giới thiệu những cách làm không khiến con người kiệt sức, mà trái lại, giúp người tham gia trở thành phiên bản tốt nhất của chính mình.

Dù một chiến dịch cụ thể thắng hay thua, những người tham gia vẫn có thể giành được sức mạnh nội tại, rút ra bài học và mang chúng theo để chiến thắng trong lần tiếp theo. Vì các chiến dịch diễn ra trong thời gian dài, chúng tạo ra một không gian cho sự chữa lành và trưởng thành.

Sự thật là không ai đáng phải sống trong một xã hội thường xuyên chà đạp hay đối xử bất công với họ. Các chiến dịch có thể được thiết kế để giúp con người trải nghiệm cảm giác rằng mình xứng đáng.

Một cuộc biểu tình đơn lẻ có thể giúp một cá nhân cảm nhận được việc đứng lên vì điều đúng. Nhưng một chiến dịch lâu dài mang lại sự nâng đỡ và khả năng thành công cao hơn. Khi gắn bó với nhau và cùng hành động theo thời gian, mỗi người có thể trải nghiệm chiến thắng cho công bằng xã hội, đồng thời mở rộng nhân tính của chính mình.

Chào mừng bạn đến với cuốn cẩm nang này.