Tác giả: Nguyễn Huy Vũ

Sau khi các đàm phán với Iran đã thất bại và nhiều tin tức cho thấy Iran có thể chế tạo được bom chỉ trong vài tuần nữa, tổng thống Trump đã ra lệnh tấn công Iran. 

Nhiều người, nhất là những người bên phía cánh tả, đã chống đối quyết liệt quyết định của tổng thống Trump. Tôi không biết họ, những người chống đối, đã học bài học lịch sử của Bắc Triều Tiên chưa. Nếu chưa thì đây là dịp để tôi nhắc lại.

***

Đó là năm 1994, tổng thống Bill Clinton lúc này đang cân nhắc dùng máy bay ném bom và tên lửa để tấn công các cơ sở làm giàu nguyên liệu hạt nhân plutonium của Bắc Triều Tiên (một nước thù địch) vì lo sợ Bắc Triều Tiên chế tạo bom hạt nhân. 

Sau đó, cựu tổng thống Jimmy Carter bay qua Bình Nhưỡng với một nhóm phóng viên của CNN, và ông thiết lập một thoả thuận với Kim Nhật Thành của Bắc Triều Tiên và công bố nó lên ngay lập tức trên ti-vi. Tổng thống Clinton sau đó đành chấp nhận nó. 

Tình tiết vụ ngoại giao, mà thật ra là một kế của Kim Nhật Thành lợi dụng sự tốt bụng đến mức ngây thơ của Jimmy Carter, như sau. Lúc này, Jimmy Carter không còn là tổng thống; ông đi Bắc Triều Tiên với tư cách công dân tự do, không phải đại diện của chính phủ Mỹ. Lý do và là “cái cớ” để ông sang là lời mới trực tiếp của Kim Nhật Thành từ trước, và Jimmy Carter cho rằng lời mời này vẫn còn có giá trị. Mục đích công khai của chuyến đi là thăm viếng tư nhân để thúc đẩy đối thoại và giảm căng thẳng, giúp giải quyết khủng hoảng hạt nhân vốn đang đẩy Mỹ và Bắc Triều Tiên đến bờ vực chiến tranh, và Jimmy Carter cho rằng đây là nỗ lực cá nhân của ông để ngăn chận chiến tranh dựa trên kinh nghiệm ngoại giao và lập trường hoà bình của ông. (Và cũng nhờ những hành động vì hoà bình tương tự như này mà sau này ông được nhận giải Nobel Hoà bình.)

Jimmy Carter đã thông báo trước cho chính quyền Clinton qua phó tổng thống Al Gore rằng ông định đi, và sau thảo luận nội bộ, Tổng thống Bill Clinton cho phép một cách miễn cưỡng vì nhiều quan chức phản đối — họ sợ Jimmy Carter “làm loạn” chính sách chính thức của Mỹ. Vì vậy Nhà Trắng nhấn mạnh rằng Jimmy Carter đi Bắc Triều Tiên với tư cách cá nhân chứ không phải đại diện cho chính phủ Mỹ, và không được đàm phán thay mặt Mỹ. 

Nhưng thực tế, Jimmy Carter cuối cùng đã vượt quá giới hạn được cho phép. Ông đàm phán trực tiếp với Kim Nhật Thành, đạt được thỏa thuận khung sơ bộ (Bắc Triều Tiên sẽ đóng băng chương trình hạt nhân plutonium ở Yongbyon để đổi lấy đối thoại nhằm tiến tới bình thường hoá quan hệ và hỗ trợ lò phản ứng nước nhẹ), rồi công bố trên truyền hình CNN ngay tại chỗ trước khi Washington kịp phản ứng. Điều này khiến chính quyền Clinton ban đầu bực tức (vì “bị ép” chấp nhận), nhưng cuối cùng họ dựa vào đó để ký Thoả thuận Khung vào tháng 10/1994.

Thoả thuận này đóng băng chương trình hạt nhân của Bình Nhưỡng. Nhưng Bình Nhưỡng đã chạy một chương trình bí mật. Thoả thuận này do đó sụp đổ vào năm 2002.

Tổng thống Bush sau khi phát hiện ra chương trình bí mật này, đã ngay lập tức xem xét việc không kích Bắc Triều Tiên. Nhưng lúc này, Mỹ đang có chiến tranh với Iraq và Afghanistan và hai cuộc chiến đã ngốn hết nguồn lực của Hoa Kỳ. Cơ hội tấn công Bắc Triều Tiên vì vậy mà qua đi.

Cho đến trước năm 2006 thì Bắc Triều Tiên có bom hạt nhân. Kể từ đó, Mỹ phải chấp nhận sống chung với nó. 

***

Ở trên là kinh nghiệm lịch sử trong chính sách ngoại giao của Mỹ với Bắc Triều Tiên. 

Tổng thống Trump dĩ nhiên có hai lựa chọn: hoặc là ngồi nhìn Iran sẽ sở hữu bom hạt nhân trong nhiệm kỳ của mình như trường hợp của Bắc Triều Tiên và chấp nhận sự thật đó; hoặc là đánh phủ đầu để bảo đảm rằng Iran sẽ không còn có thể sở đắc bom hạt nhân. 

Tất cả mọi chiến lược ôn hoà đều đã được áp dụng với Iran. Ngoại giao đã thử. Cấm vận đã thực hiện. Các chiến dịch ngầm cũng đã tiến hành. Dùng máy bay bỏ bom các cơ sở làm giàu nguyên liệu hạt nhân cũng đã được tiến hành. Nhưng tất cả đều không thể ngăn Iran tiếp tục làm giàu nguyên liệu hạt nhân để tiến tới việc chế tạo bom hạt nhân.

Iran nguy hiểm với Mỹ hơn nhiều so với Bắc Triều Tiên. Iran có đủ mọi lợi thế để trở thành bá chủ của vùng Trung Đông. Iran có dân số 93 triệu người, đông dân thứ hai vùng Trung Đông, chỉ sau Ai Cập, gấp đôi Iraq và hơn gấp đôi Ả-Rập Saudi. Iran có một bề dày truyền thống văn hoá và tổ chức xã hội, và vì vậy họ tự cho mình có vai trò thống trị ảnh hưởng toàn vùng Trung Đông — họ muốn loại sự ảnh hưởng của Mỹ khỏi khu vực của mình. Iran lại nằm ngay eo biển Hormuz, yết hầu giao thương dầu mỏ của thế giới. Iran còn hơn Bắc Triều Tiên là họ rất giàu về tài nguyên, đặc biệt là dầu mỏ. Nhờ nguồn tài nguyên này, họ đã có thể tài trợ một cách hào phóng cho các lực lượng uỷ nhiệm khác nhau, từ Trung Đông cho tới Nam Mỹ, để làm suy yếu ảnh hưởng của Mỹ ở các khu vực này. 

Ngược lại, Bắc Triều Tiên cho đến nay chỉ ôm bom hạt nhân để tử thủ. Họ không có ý đồ (hoặc không có khả năng?) xây dựng các lực lượng uỷ nhiệm để làm suy yếu ảnh hưởng của Hoa Kỳ. Điều duy nhất họ làm hiện nay đó là gửi lính và bán vũ khí để hỗ trợ Nga trong cuộc chiến ở Ukraine. Tham vọng, năng lực, và ảnh hưởng của Bắc Triều Tiên vì vậy mà yếu hơn nhiều Iran. 

Điều gì sẽ diễn ra nếu Iran có bom hạt nhân? Và theo thời gian, họ đạt được tiến triển trong việc chế tạo tên lửa liên lục địa mang đầu đạn hạt nhân. Đó quả thật là một sự đe doạ trực tiếp cho an ninh của Hoa Kỳ và châu Âu. 

Hoa Kỳ lúc này sẽ có hai lựa chọn. Hoặc là đánh phủ đầu một chế độ thù địch. Hoặc là đợi chế độ thù địch khai chiến rồi mình sẽ thụ động tự vệ. Nhưng thụ động ngồi đợi để tự vệ thì quả thật là hạ sách, vì sau khi đón nhận một cuộc tấn công, có khi cơ quan chỉ huy của Hoa Kỳ không còn nữa để mà tự vệ. 

***

Một lập luận khác của nhiều người đó là việc tấn công Iran sẽ chưa chắc thay đổi được chế độ nếu không có bộ binh và một chế độ nó phải dựa trên quyền tự quyết của nhân dân thì nó mới bền vững. 

Khi làm một chiến dịch, những người hoạch định chiến dịch chắc chắn luôn đưa ra những kịch bản khác nhau. 

Kịch bản tối ưu nhất là sau khi Mỹ và Israel dội bom tất cả các cơ sở của Iran, quân đội và các lực lượng an ninh của Iran sẽ tan rã, người dân Iran sẽ nổi dậy để thành lập một chính phủ mới chuyển tiếp, và sau đó tổ chức bầu cử dân chủ và tự do.

Kịch bản thứ hai đó là quân đội và các lực lượng an ninh của Iran sẽ suy yếu nhưng tồn tại, kinh tế sụp đổ, lúc này xuất hiện một lực lượng đối lập được trang bị và nội chiến xuất hiện để giành quyền quản trị quốc gia. Mỹ và Israel dĩ nhiên ủng hộ phe đối lập. 

Kịch bản thứ ba đó là quân đội và các lực lượng an ninh của Iran sẽ vẫn tồn tại và tái tổ chức lại. Nhưng họ đối mặt với một nền kinh tế sụp đổ và họ cũng không thể tài trợ cho các lực lượng uỷ nhiệm được nữa. Cấm vận ngặt nghèo. Cơ sở hạ tầng tan hoang. Họ có thể trấn áp người dân bằng bạo lực trong ngắn hạn để duy trì sự ổn định, nhưng về lâu dài, họ không thể tiếp tục duy trì một xã hội nơi mà người dân không thấy tương lai. Với việc Mỹ tiếp tục bao vây và thắt chặt, cuối cùng số phận của họ sẽ tương tự như Cuba, và đến một ngày nào đó người dân sẽ lại đứng dậy thay thế chế độ của mình.

Trong bất cứ kịch bản nào thì người dân Iran cũng sẽ nắm quyền quyết định tương lai của mình, vì đây là một quốc gia 93 triệu dân, đa văn hoá và sắc tộc. 

Quyết định tấn công của tổng thống Trump sẽ được lịch sử đánh giá. Và sau mười hai ngày, vẫn còn quá sớm để thấy nó kết thúc thế nào. Nhưng ít nhất, lịch sử sẽ ghi nhận, rằng ông đã có những quyết định cứng rắn nhằm ngăn chặn Iran sở đắc vũ khí hạt nhân và có một tầm nhìn xa, chứ không như các tổng thống tiền nhiệm ngồi nhìn Bắc Triều Tiên sở đắc vũ khí hạt nhân và Mỹ giờ phải ngậm đắng nuốt cay mà chấp nhận. 

Cuối cùng, độc giả có thể hỏi rằng tác giả sẽ đoán cuộc chiến này sẽ kết thúc thế nào. Tôi sẽ trả lời như sau. Dựa trên tính cách của tổng thống Trump — tính cách của một người kinh doanh lâu năm — chắc chắn các kịch bản đã được đưa ra phân tích thiệt hơn từ rất lâu trước khi ra quyết định, và một đặc tính của tính cách này là bất cứ quyết định chính sách nào của Hoa Kỳ cũng sẽ đem lại lợi ích thiết thực cho Hoa Kỳ. Hãy nhìn các ví dụ ở Panama, ở Venezuela. Do đó, một kịch bản tương tự như Venezuela có thể xảy ra, khi mà các lực lượng an ninh Iran bị đánh tan rã, sẽ có một nhóm nào đó ngay trong lòng chế độ, được sự hỗ trợ của Hoa Kỳ và Israel sẽ đứng dậy nắm quyền và Mỹ chấp thuận thoả hiệp với nhóm này để đóng vai trò chuyển tiếp. Mỹ và Israel sẽ điều phối ở sau nhằm thiết lập một chế độ dân chủ, bởi đơn giản là một chính quyền Iran độc tài thì trước sau gì cũng sẽ bị chi phối bởi Nga và Trung Quốc, và cơ hội để ngăn ngừa Iran sở đắc vũ khí hạt nhân có thể sẽ không có lần thứ hai, nhất là khi các tổng thống kế nhiệm có thể yếu mềm. 

Nguyễn Huy Vũ

11/3/2026