Phong Trào Duy Tân

Lẽ Thường. Phần 1: Về nguồn gốc và mục đích của chính quyền nói chung

Tác giả: Thomas Paine

Nguyễn Huy Vũ dịch

LỜI DẪN NHẬP

Có thể nhiều người sẽ chưa thích những ý kiến trong cuốn sách này. Một việc đã làm quen suốt thời gian dài thì người ta sẽ thấy nó là bình thường, rồi nghĩ nó là đúng. Vì thế, lúc đầu sẽ có nhiều người phản đối ầm ĩ để bảo vệ thói quen cũ. Nhưng chẳng bao lâu sau, mọi chuyện sẽ lắng xuống. Cuối cùng, thời gian thuyết phục được nhiều người hơn là những lời lý lẽ.

Khi quyền lực bị lạm dụng quá lâu và quá tàn nhẫn, người ta sẽ bắt đầu hỏi: “Ai cho họ cái quyền đó?” Nhiều điều có khi chẳng ai nghĩ đến, nếu những người chịu khổ không bị ép đến mức tức giận mà đi tìm hiểu.

Bây giờ, Vua nước Anh tự cho mình quyền đứng về phía Nghị viện, để bảo vệ những quyền mà ông cho là Nghị viện đáng có. Trong khi đó, người dân ở đây đang bị cả hai bên cùng đè nặng. Vì vậy, họ có quyền xem xét xem cả hai bên đòi hỏi những gì, và có quyền từ chối bất kỳ bên nào cướp quyền của mình.

Trong cuốn sách này, tác giả cố tình không nói đến chuyện riêng của ai. Sách không khen ai, cũng không chê ai. Những người khôn ngoan và đáng kính không cần một cuốn sách nhỏ để chứng minh mình đúng. Còn những người suy nghĩ chưa chín chắn hoặc có ác ý thì rồi sẽ tự nguôi đi, miễn là mình đừng cố thuyết phục họ quá mức.

Cuộc đấu tranh của nước Mỹ phần lớn cũng là cuộc đấu tranh của cả loài người. Có nhiều chuyện đã và sẽ xảy ra không chỉ ảnh hưởng đến riêng một nơi nào, mà ảnh hưởng đến tất cả mọi người. Những chuyện ấy chạm đến niềm tin và tình cảm của bất kỳ ai biết yêu thương con người.

Đốt phá, giết chóc, biến cả một đất nước thành đống hoang tàn, tuyên chiến với những quyền mà ai sinh ra cũng có, rồi tiêu diệt những người đứng lên bảo vệ các quyền ấy: đây là chuyện mà ai có trái tim biết cảm thông cũng phải quan tâm. Và người có trái tim như vậy, dù bị phe phái nào chê trách, cũng thuộc về những người biết cảm thông ấy…

Tác giả

Tái bút. Ấn bản mới này ra chậm hơn dự định, vì tác giả muốn chờ xem có ai viết bài phản đối ý tưởng độc lập không, để còn trả lời nếu cần. Nhưng đến giờ vẫn chưa thấy ai viết. Thời gian đủ để soạn một bài như vậy đã qua từ lâu, nên có lẽ sẽ không có ai viết nữa.

Tác giả của cuốn sách này là ai thì công chúng không cần biết, vì điều đáng chú ý là chính học thuyết, chứ không phải con người. Tuy vậy, cũng nên nói rõ rằng ông không thuộc phe phái nào và không chịu ảnh hưởng của bất kỳ ai, dù công hay tư, ngoài ảnh hưởng của lý trí và nguyên tắc.

Philadelphia, 14 tháng Hai, 1776

PHẦN 1: VỀ NGUỒN GỐC VÀ MỤC ĐÍCH CỦA CHÍNH QUYỀN NÓI CHUNG, KÈM VÀI NHẬN XÉT NGẮN GỌN VỀ HIẾN PHÁP NƯỚC ANH

Có những tác giả trộn lẫn xã hội và chính quyền làm một, như thể chúng chẳng khác gì nhau. Thật ra hai thứ này khác nhau, và sinh ra từ những lý do khác nhau. Xã hội có là vì con người cần nhau. Chính quyền có là vì con người có lúc làm điều xấu. Xã hội giúp ta hạnh phúc bằng cách kéo mọi người lại gần nhau. Chính quyền giúp ta hạnh phúc theo cách gián tiếp, bằng cách ngăn chặn những điều xấu. Xã hội khuyến khích mọi người qua lại, gần gũi nhau; chính quyền thì chia người ta thành người cai trị và người bị cai trị. Xã hội giống như người bảo vệ, nâng đỡ ta; chính quyền giống như người đứng ra trừng phạt khi ta làm sai.

Xã hội lúc nào cũng là điều tốt. Còn chính quyền, dù tốt đến đâu, cũng chỉ là một điều xấu mà ta buộc phải có; nếu tệ thì là điều xấu không thể chịu nổi. Vì khi chính quyền khiến ta khổ sở y như lúc không có chính quyền, ta càng đau hơn khi nghĩ rằng chính mình đã tạo ra công cụ để bị làm khổ. Chính quyền giống như quần áo: nó cho thấy con người không còn ngây thơ trong sáng như xưa. Cung điện của các vị vua được xây lên trên đống đổ nát của vườn địa đàng. Nếu ai cũng nghe theo lương tâm một cách rõ ràng, nhất quán và tuyệt đối, thì con người chẳng cần ai đặt ra luật. Nhưng thực tế không phải vậy, nên người ta đành đóng góp một phần tài sản để có phương tiện bảo vệ phần còn lại. Họ làm thế vì sự khôn ngoan quen thuộc: hai điều xấu thì chọn điều ít xấu hơn. Vì mục đích thật sự của chính quyền là giữ cho ta được an toàn, nên chắc chắn rằng kiểu chính quyền nào bảo đảm được điều đó với chi phí thấp nhất và lợi ích lớn nhất thì là kiểu tốt nhất.

Muốn hiểu rõ chính quyền sinh ra để làm gì, hãy tưởng tượng một nhóm nhỏ người đến sống ở một vùng xa xôi, tách biệt với thế giới. Họ giống như những người đầu tiên đến lập nên một đất nước, hoặc thậm chí cả thế giới. Khi còn hoàn toàn tự do như vậy, việc đầu tiên họ nghĩ đến là sống chung với nhau. Có rất nhiều lý do. Sức một người thì quá yếu so với những thứ mình cần, còn tinh thần con người cũng không hợp với cảnh sống cô đơn mãi mãi. Vì thế, chẳng bao lâu người ta phải nhờ người khác giúp, và người kia cũng cần được giúp lại. Bốn, năm người hợp sức có thể dựng được một ngôi nhà tạm ổn giữa nơi hoang dã. Còn một người đơn độc, làm việc cả đời cũng có thể chẳng làm nên chuyện gì. Chặt được gỗ thì không khiêng nổi; khiêng được thì không dựng nổi. Giữa chừng, cơn đói bắt anh ta bỏ việc, và đủ thứ nhu cầu khác lại kéo anh ta đi mỗi nơi một hướng. Chỉ một cơn bệnh, hay một chuyện không may, cũng có thể là dấu chấm hết. Dù chưa đến mức chết ngay, nhưng nó khiến anh ta không còn sức sống nữa, và lúc đó nói rằng anh ta “dần lụi tàn” còn đúng hơn là “chết”.

Như vậy, hoàn cảnh bắt buộc sẽ nhanh chóng kéo những người mới đến ấy lại gần nhau, giống như một lực hút, và họ lập nên một xã hội. Khi sống chung, ai cũng được lợi từ người khác, nên chừng nào mọi người còn đối xử công bằng với nhau thì chẳng cần đến luật pháp hay chính quyền. Nhưng chỉ có thiên đường mới không bị điều xấu xâm nhập. Vì vậy, khi họ đã qua được những khó khăn đầu tiên, vốn buộc họ phải đoàn kết, thì họ sẽ dần lơ là bổn phận và tình nghĩa với nhau. Chính sự lơ là ấy cho thấy họ cần có một kiểu chính quyền nào đó, để bù vào chỗ thiếu hụt của đạo đức.

Họ sẽ chọn một cái cây nào đó tiện chỗ để làm “trụ sở hội họp”, và cả nhóm sẽ ngồi dưới tán cây để bàn chuyện chung. Nhiều khả năng những luật đầu tiên của họ chỉ gọi là “quy ước”, và người vi phạm chỉ bị mọi người coi thường chứ không bị phạt gì khác. Trong “quốc hội” đầu tiên này, ai cũng có quyền tham dự, vì đó là quyền tự nhiên của mỗi người.

Khi khu định cư đông lên, việc chung cũng nhiều lên, và mọi người sống cách nhau xa hơn. Lúc đầu ít người, ở gần nhau, việc chung lại nhỏ, nên ai cũng đến họp được. Giờ thì không thể như vậy nữa. Vì thế, mọi người sẽ đồng ý giao việc làm luật cho một nhóm nhỏ do cả cộng đồng chọn ra. Những người này cũng có quyền lợi giống những người đã bầu họ, và sẽ làm đúng như cả cộng đồng sẽ làm nếu có mặt đầy đủ. Nếu cộng đồng còn tiếp tục lớn, số đại biểu cũng cần tăng. Để quyền lợi của mọi nơi đều được quan tâm, tốt nhất là chia cộng đồng thành nhiều khu vực, mỗi khu bầu ra một số đại biểu thích hợp. Và để những người được bầu không dần có lợi ích riêng tách khỏi người đã bầu mình, nên tổ chức bầu cử thường xuyên. Khi chỉ vài tháng sau họ lại trở về sống lẫn với dân thường, họ sẽ biết điều mà trung thành với dân, vì không ai muốn tự đan roi để rồi bị quất vào chính mình. Việc luân phiên thường xuyên như thế khiến quyền lợi của mọi bộ phận gắn chặt với nhau, nên mọi người tự nhiên ủng hộ lẫn nhau. Sức mạnh của chính quyền và hạnh phúc của người dân dựa vào đó, chứ không dựa vào cái tên suông là “vua”.

Vậy là ta đã thấy chính quyền sinh ra từ đâu: con người cần đến nó vì đạo đức một mình không đủ để giữ trật tự cho thế giới. Ta cũng thấy chính quyền sinh ra để làm gì: để bảo vệ tự do và sự an toàn của con người. Dù mắt ta có thể bị vẻ hào nhoáng làm lóa, tai ta có thể bị lời hoa mỹ đánh lừa, dù định kiến có thể làm lệch ý chí, và quyền lợi riêng có thể làm mờ lý trí, thì tiếng nói giản dị của lẽ tự nhiên và lẽ phải vẫn sẽ nói rằng: như vậy là đúng.

Tôi rút ra quan niệm về hình thức chính quyền từ một quy luật của tự nhiên mà không mánh khoé nào lật ngược được: cái gì càng đơn giản thì càng ít bị hỏng, và khi hỏng thì càng dễ sửa. Dựa vào nguyên tắc đó, tôi xin nêu vài nhận xét về bản hiến pháp nước Anh mà người ta hay khoe khoang. Phải công nhận rằng vào thời xưa tăm tối, khi con người còn sống trong cảnh nô lệ, hiến pháp ấy là điều đáng quý. Khi khắp nơi đầy chuyên chế, chỉ cần thoát khỏi nó một chút thôi cũng đã là một cuộc giải thoát rực rỡ. Nhưng hiến pháp ấy vẫn còn nhiều thiếu sót, dễ gây rối loạn, và không làm được những điều nó có vẻ hứa hẹn. Điều này không khó để chứng minh.

Chính quyền chuyên chế tuy là điều đáng xấu hổ cho loài người, nhưng có một điểm lợi: nó đơn giản. Khi dân khổ, họ biết ngay nỗi khổ do ai gây ra, cũng biết cách chữa, không phải rối trí vì nhiều nguyên nhân và nhiều cách giải quyết khác nhau. Còn hiến pháp nước Anh thì phức tạp đến mức cả nước có thể khổ nhiều năm liền mà vẫn không tìm ra lỗi nằm ở đâu. Người này bảo lỗi ở bộ phận này, người kia bảo ở bộ phận khác, và mỗi “thầy thuốc chính trị” lại kê một thứ thuốc riêng.

Tôi biết rằng thật khó vượt qua những thiên kiến mang tính địa phương hay đã bén rễ lâu đời. Nhưng nếu chịu xem xét từng phần của hiến pháp nước Anh, ta sẽ thấy nó chỉ là phần còn sót lại, và là phần tồi tệ, của hai chế độ chuyên chế thời xưa, trộn thêm một ít yếu tố cộng hòa mới.

Thứ nhất: phần còn sót lại của chế độ chuyên chế do một ông vua nắm quyền, tức là nhà vua.

Thứ hai: phần còn sót lại của chế độ chuyên chế do tầng lớp quý tộc nắm quyền, tức là các quý tộc trong Thượng viện.

Thứ ba: yếu tố cộng hòa mới, tức là các nghị sĩ Hạ viện. Tự do của nước Anh có giữ được hay không là tùy vào phẩm hạnh của họ.

Nhà vua và các quý tộc đều giữ chức vị theo kiểu cha truyền con nối, không do dân chọn, nên không cần phải trả lời trước dân. Vì thế, theo cách vận hành của hiến pháp, hai bộ phận này không giúp gì cho tự do của đất nước.

Có người bảo hiến pháp nước Anh gồm ba quyền lực biết kiềm chế lẫn nhau. Nghe thì có vẻ hay, nhưng thật ra rất lố bịch. Câu nói ấy hoặc là vô nghĩa, hoặc là tự mâu thuẫn.

Nếu bảo rằng Hạ viện có thể kiềm chế nhà vua, thì câu ấy ngầm cho rằng có hai điều đang đúng:

Thứ nhất: nhà vua không thể được tin tưởng hoàn toàn mà không có ai theo dõi. Nói cách khác, ham muốn nắm quyền tuyệt đối là cái bệnh tự nhiên của chế độ vua chúa.

Thứ hai: Hạ viện, vì được đặt ra để làm việc kiềm chế đó, nên phải khôn ngoan hơn hoặc đáng tin hơn nhà vua.

Nhưng cũng chính hiến pháp ấy, sau khi cho Hạ viện quyền kiềm chế vua bằng cách không cấp tiền, lại cho vua quyền kiềm chế Hạ viện bằng cách bác bỏ những dự luật khác của họ. Vậy là nó lại ngầm cho rằng vua khôn hơn những người mà trước đó nó đã coi là khôn hơn vua. Thật vô lý hết chỗ nói!

Chế độ vua chúa có một điều rất nực cười: nó không cho nhà vua cơ hội tìm hiểu thế giới bên ngoài, nhưng lại giao cho ông quyền quyết định những việc cần đến sự phán đoán sáng suốt nhất. Cuộc sống của một ông vua bị nhốt kín khỏi xã hội, thế mà công việc của vua lại đòi hỏi phải hiểu rõ xã hội ấy. Hai phần này cứ chống đối và triệt tiêu nhau, nên cho thấy toàn bộ chế độ ấy thật phi lý và vô ích.

Có người giải thích hiến pháp nước Anh như sau: nhà vua là một bên, dân là một bên khác. Quý tộc họp thành một viện để đứng về phía vua, còn Hạ viện đứng về phía dân. Nhưng cách chia này chẳng khác gì một ngôi nhà tự chia rẽ chính mình. Lời nói nghe thì xuôi tai, nhưng xét kỹ thì rỗng và mơ hồ. 

Chuyện này lúc nào cũng vậy: khi dùng lời lẽ khéo léo để tả một thứ không thể có thật, hoặc quá khó hiểu để mà tả, thì kết quả chỉ là những câu nghe cho vui tai, chứ không giúp ai hiểu ra điều gì. Hơn nữa, lời giải thích ấy bỏ qua một câu hỏi cần trả lời trước: nhà vua lấy đâu ra thứ quyền lực mà dân không dám tin, và lúc nào cũng phải canh chừng? Một dân tộc khôn ngoan sẽ không tự trao quyền lực như vậy. Và quyền lực nào cần phải kiềm chế thì nó cũng không thể là do Thượng đế ban. Thế mà hiến pháp lại đặt ra các quy định dựa trên giả định rằng thứ quyền lực ấy là có thật.

Nhưng những quy định ấy không đủ sức làm được việc nó đặt ra. Cách làm đó hoặc không thể, hoặc không chịu đạt được mục đích, nên chẳng khác gì tự hại chính mình. Hãy nghĩ đến một cỗ máy: vật nặng hơn bao giờ cũng kéo được vật nhẹ hơn, và chỉ cần một bánh xe quay là các bánh còn lại quay theo. Vì vậy, điều cần biết chỉ là: trong hiến pháp, quyền lực nào mạnh nhất? Chính quyền lực đó sẽ là bên cai trị. Các quyền lực khác có thể cản trở, làm nó chạy chậm lại, hay như người ta hay nói là “kiềm chế”. Nhưng nếu không chặn đứng được nó thì mọi cố gắng đều vô ích. Cuối cùng, quyền lực mạnh nhất vẫn làm được điều nó muốn. Nó có thể đi chậm hơn, nhưng thời gian sẽ giúp nó đến đích.

Không cần nói nhiều cũng biết rằng, trong hiến pháp nước Anh, bộ phận lấn át tất cả chính là ngai vàng. Và ai cũng thấy rõ rằng ngai vàng có được thế lực ấy chỉ vì nó nắm quyền ban chức tước và lương bổng. Vì vậy, tuy ta đủ khôn ngoan để đóng và khóa cánh cửa chặn chế độ quân chủ chuyên chế, ta lại đủ dại để giao chìa khóa cho chính ngai vàng giữ.

Người Anh thiên về chính quyền của mình, gồm vua, quý tộc và Hạ viện, phần nhiều là vì lòng tự hào dân tộc, chứ không hẳn vì lý trí. Đúng là ở Anh, mỗi người dân an toàn hơn ở một số nước khác. Nhưng ở nước Anh, ý muốn của nhà vua cũng là luật của đất nước, y như ở nước Pháp. Chỉ khác ở chỗ: ở Pháp, ý muốn ấy phát ra thẳng từ miệng vua, còn ở Anh, nó được đưa đến dân dưới hình thức đáng sợ hơn, là một đạo luật do Nghị viện thông qua.

Số phận của vua Charles I chỉ khiến các ông vua trở nên tinh vi hơn, chứ không khiến họ công bằng hơn.

(Chú thích: Charles I là vua Anh bị Nghị viện xử tử năm 1649 sau cuộc nội chiến. Ý của Paine là: sau bài học ấy, các vua không bớt ham quyền, mà chỉ học cách cai trị khéo léo hơn, tức là dùng Nghị viện làm công cụ hợp pháp hóa ý muốn của mình thay vì ra lệnh trực tiếp.)

Vì vậy, hãy gác sang một bên lòng tự hào dân tộc và sự thiên vị dành cho những hình thức, nghi thức quen thuộc. Sự thật giản dị là: ngai vàng ở Anh không áp bức như ở Thổ Nhĩ Kỳ, hoàn toàn là nhờ tính cách và tinh thần của người dân, chứ không phải nhờ cách tổ chức của chính quyền.

Hiện nay, việc xem xét những sai lầm trong cách tổ chức chính quyền của nước Anh là hết sức cần thiết. Khi ta còn bị một thiên vị nào đó chi phối, ta không thể đối xử công bằng với người khác. Cũng vậy, khi ta còn bị trói buộc bởi một định kiến cứng đầu, ta không thể công bằng với chính mình. Một người đang say mê một cô gái điếm thì không thể chọn hay đánh giá đúng một người vợ. Cũng thế, nếu ta còn thiên vị một thể chế mục nát, ta sẽ không thể nhận ra thế nào là một thể chế tốt.


Đăng ngày

trong

Thẻ: