Bản tiếng Anh: How We Win: A Guide to Nonviolent Direct Action Campaigning.

Tác giả: George Lakey

Dịch giả: Nguyễn Huy Vũ

Chương 18: Bước đi hướng tới sự đoàn kết

Một buổi tối trong phòng khách nhà tôi, có hai nhà hoạt động kỳ cựu người Anh đang nghỉ phép dài hạn: Helen Steven và Ellen Moxley. Họ ở lại nhà tôi sáu tuần để cùng học hỏi và trao đổi. Con gái tôi – bé Ingrid tóc đỏ – tò mò lấp ló sau góc tường nhìn mọi người. Khi đã thân thiết hơn, tôi nhẹ nhàng hỏi điều mà mình thắc mắc từ lâu: “Khi bà Margaret Thatcher phát động cuộc chiến chống thợ mỏ than năm 1984, hai chị và mạng lưới của mình có nghĩ đến việc tham gia hỗ trợ họ như những người đồng minh không?”

Cả hai ngạc nhiên trước câu hỏi. Họ thừa nhận rằng mình chưa từng nghĩ đến điều đó.

Từ buổi trò chuyện ấy trong phòng khách nhà tôi, bộ phim của Anh Pride ra mắt sau này. Phim kể câu chuyện cảm động về một nhóm người đồng tính nam và nữ ở London đã đứng về phía thợ mỏ than xứ Wales. Cả hai bên phải vượt qua bao định kiến và thành kiến để cùng nhau chiến đấu và giành được chiến thắng. Hồi đó, rất ít nhà hoạt động ở Anh biết đến những gì đang xảy ra ở một thị trấn nhỏ xứ Wales.

Tôi xem đi xem lại bộ phim ấy, và lần nào cũng rơi nước mắt. Sự đoàn kết ấy không chỉ giúp đỡ thợ mỏ, mà còn lay động cả phong trào công nhân, rồi đến Đảng Lao động Anh, thúc đẩy họ đấu tranh cho quyền bình đẳng của cộng đồng LGBTQ+.

Những gia đình thợ mỏ phải vượt qua định kiến và nỗi sợ hãi của chính mình. Những người đồng tính ở London cũng phải đối mặt với sự e ngại trước những lời nói xúc phạm nhỏ nhặt từ thợ mỏ, chưa kể đến thành kiến giai cấp.

Phải chăng chính sự phân biệt giai cấp ấy đã khiến những người bạn hoạt động cấp tiến của tôi – những người từng tẩy chay ngân hàng Barclays vì Nam Phi, từng biểu tình trước Đại sứ quán Nigeria vì Biafra – không nhận ra rằng họ cũng có thể đến giúp đỡ những người thợ mỏ ngay sát bên cạnh?

Không giống một số người ở cánh tả, tôi không cho rằng mâu thuẫn giai cấp là mâu thuẫn trung tâm, chi phối và giải thích mọi hình thức áp bức khác như chủng tộc hay giới tính. Theo tôi, điều đang vận hành là một cấu trúc thống trị đã tồn tại hàng nghìn năm, biến đổi qua nhiều hình thức khác nhau và luôn tìm ra những cơ chế riêng để tự duy trì.

Tôi đồng tình với Bayard Rustin cùng nhiều nhân vật tiêu biểu của phong trào dân quyền Mỹ: nếu không cải biến cấu trúc quyền lực kinh tế, chúng ta khó có thể xóa bỏ tận gốc nạn phân biệt chủng tộc. Tuy vậy, tôi cũng chia sẻ quan điểm của họ rằng phân biệt chủng tộc phải được nhận diện và đấu tranh như một vấn đề độc lập, bằng những nỗ lực mạnh mẽ và trực diện. Điều này cũng đúng với chủ nghĩa quân phiệt và các dạng áp bức khác.

Chỉ khi đồng thời đối diện và vượt qua từng rào cản ấy, chúng ta mới có thể tiến gần hơn tới một nền tảng đoàn kết thực chất và bền vững.

Từ những cuộc trò chuyện trong phòng khách nhà tôi, tôi và vài người bạn Anh dần nhận ra một điều: thói quen luôn tìm cách xếp hạng, đặt một hình thức áp bức lên trên các hình thức khác, thực chất phản ánh một tư duy mang tính giai cấp. Bởi chính cấu trúc giai cấp đã dạy chúng ta nhìn thế giới theo những trật tự dọc, nơi mọi thứ – kể cả con người – đều bị đưa vào một hệ thống phân tầng và so sánh hơn kém.

Nếu muốn bước ra khỏi quỹ đạo của lối tư duy ấy, ta có thể bắt đầu từ những thay đổi rất cụ thể và gần gũi:

• Đàn ông dị tính hãy ngừng chấm điểm nhan sắc phụ nữ theo thang từ 1 đến 10.
• Các nhà quản lý hãy thôi tạo thêm tầng nấc và cấp bậc không cần thiết trong công việc.
• Giáo viên, giảng viên hãy giảm bớt sự ám ảnh với điểm số và các bài kiểm tra như thước đo duy nhất của năng lực.

Khi còn giảng dạy tại University of Pennsylvania, một trường thuộc nhóm Ivy League, tôi đã thử nghiệm trong nhiều năm việc để sinh viên tự chấm điểm cho chính mình. Kết quả vượt ngoài mong đợi: phương pháp ấy vận hành hiệu quả hơn tôi tưởng, và tạo ra tinh thần trách nhiệm lẫn tự chủ cao hơn nơi người học.

Một trong những cách để các phong trào thực sự gắn kết là từ bỏ nhu cầu cứng nhắc phải xếp hạng vấn đề nào “quan trọng hơn”, hình thức áp bức nào “trung tâm” hơn. Thay vì tranh giành vị trí ưu tiên, ta có thể chọn thái độ khiêm tốn, tôn trọng và ủng hộ những lựa chọn hay mối quan tâm khác biệt của nhau.

Bước chuyển này cũng giúp chúng ta vượt qua lối tư duy bầy đàn (groupthink) – thứ thường bóp nghẹt sự sáng tạo và làm nghèo đi khả năng đối thoại.

Đây là câu châm ngôn tôi thường tự nhắc mình:

“Nếu mọi người trong phòng đều hoàn toàn đồng ý với quan điểm chính trị của tôi, có lẽ tôi đang ở nhầm phòng.”

Khi chúng ta thôi xếp hạng, thôi áp đặt một trật tự ưu tiên duy nhất, ta mới thật sự mở ra không gian cho một sự đoàn kết chân thành – không phải vì tất cả giống nhau, mà vì tất cả sẵn lòng lắng nghe và cùng nhau tiến bước.

BỊ LOẠI KHỎI PHONG TRÀO HOẠT ĐỘNG CỦA TẦNG LỚP TRUNG LƯU

Tôi chưa từng chứng kiến một nhóm hoạt động nào xuất thân chủ yếu từ tầng lớp trung lưu – dù là người da trắng hay thuộc các sắc tộc khác – mà không trở nên mạnh mẽ và hiệu quả hơn khi có sự tham gia rõ ràng và chủ động từ những người lao động phổ thông (working-class) cũng như từ tầng lớp sở hữu (owning-class).

Các tổ chức cũng vận hành tốt hơn rất nhiều khi xây dựng được một văn hóa nội bộ thực sự hiểu, ý thức và tôn trọng những động lực giai cấp đang hiện diện trong chính mình.

Để nhận ra sức mạnh của việc ý thức về giai cấp, ta cần hiểu một điều căn bản: hệ thống giai cấp không chỉ phân bổ của cải, mà còn phân bổ cả tài năng và khả năng con người vào những tầng lớp khác nhau – tương tự như cách hệ thống giới tính truyền thống từng làm.

Không có một hệ thống áp bức nào tồn tại chỉ nhờ cưỡng chế. Nó còn dựa trên sự phân công lao động và quá trình xã hội hóa lâu dài. Con người được huấn luyện để thích nghi với những nhóm phân tầng, nơi mỗi nhóm “chuyên” về một số lĩnh vực nhất định và được mặc định là phù hợp với vai trò đó.

Trong văn hóa phương Tây, hệ thống giới tính truyền thống khuyến khích phụ nữ phát triển năng lực cảm xúc, chăm sóc và nuôi dưỡng; trong khi đàn ông được định hướng về lý trí, cạnh tranh, chiến đấu và cung cấp. Ngày nay, khi những khuôn mẫu ấy bị thách thức, chúng ta chứng kiến những va chạm không tránh khỏi. Sự ổn định kéo dài hàng nghìn năm của chế độ phụ hệ đang rạn nứt — điều này đồng thời mở ra cơ hội để con người thoát khỏi những vai trò cứng nhắc.

Phong trào nữ quyền đã đi được một chặng đường dài, trong khi phong trào giải phóng giai cấp lại tiến chậm hơn nhiều – thậm chí chúng ta còn chưa có một thuật ngữ phổ biến tương đương với “feminism” (chủ nghĩa nữ quyền) để gọi tên nó.

Nhà văn Rebecca Solnit đã giúp định danh một hiện tượng quen thuộc: “mansplaining” – khi một số đàn ông tự tin giải thích cho phụ nữ những điều mà chính phụ nữ đã hiểu rõ. Đó là một biểu hiện của thói quen thống trị. Và một dạng hành vi tương tự cũng xuất hiện khi đàn ông ở tầng lớp xã hội cao hơn nói chuyện với những người đàn ông thuộc tầng lớp “thấp” hơn, với cùng một sự áp đặt vô thức.

Những hành vi như vậy ít nhất gây khó chịu, nhưng điều đáng nói là rất ít nhà hoạt động nhận ra rằng chính quá trình huấn luyện và xã hội hóa theo giai cấp đã góp phần tạo ra chúng.

Cũng như hệ thống giới tính từng phân bổ đặc tính con người theo giới, xã hội phân tầng giai cấp cũng làm điều tương tự: nó định hình tài năng, khí chất và cách ứng xử theo từng tầng lớp. Chỉ khi nhận diện và phá vỡ sự phân chia ấy, các phong trào mới có thể thực sự mở rộng, đa dạng và bền vững hơn – không còn để ai bị đẩy ra vùng rìa, và không còn xem một nhóm nào là “mặc định” thuộc về nhóm dòng chính.

Trẻ em được dạy dỗ để học những hành vi phù hợp với vị trí của mình trong xã hội. Mỗi tầng lớp có cách nuôi dạy riêng, nhằm chuẩn bị cho con cái sống và làm việc đúng với vai trò mà xã hội giao phó.

Tầng lớp trung lưu chuyên nghiệp (những người làm quản lý, giáo viên, chuyên gia…) được dạy từ nhỏ:  

• Hoãn lại sự thỏa mãn ngay lập tức (defer gratification).  
• Nội tâm hóa quy tắc, tuân thủ nghiêm ngặt.  
• Quan tâm đến quy trình, cách làm việc có hệ thống.  
• Sử dụng ngôn ngữ trôi chảy, mạch lạc.  
• Đặt mục tiêu dài hạn và lập kế hoạch để đạt được.

Đây chính là bộ kỹ năng cần thiết để quản lý và hướng dẫn người lao động phổ thông. Với họ, xung đột phải được tránh hoặc giải quyết nhanh chóng – vì thăng tiến trong quản lý hay giảng dạy phụ thuộc vào khả năng giữ cho mọi thứ diễn ra êm đẹp, suôn sẻ.

Người lao động phổ thông (working-class) thường bị người khác quản lý công việc hàng ngày, nên nhiều người tìm thấy sự tự do nội tâm qua việc:  

• Phá vỡ quy tắc.  
• Không trì hoãn sự thỏa mãn (muốn gì làm nấy ngay).

Hành động cụ thể quan trọng hơn lời nói — đó là điều dễ hiểu vì công việc của họ thường đòi hỏi tay chân và sức lực hơn là ngôn từ. Xung đột được chấp nhận, thậm chí là bình thường. Việc bộc lộ cảm xúc mạnh mẽ như giận dữ cũng được coi là tự nhiên. Họ hướng tới con người (đồng đội, nhóm bạn, “băng nhóm”) hơn là quy trình tuyến tính để đạt năng suất xa xôi.

Tầng lớp sở hữu (owning-class) – những người giàu có, chủ doanh nghiệp lớn – được xã hội hóa để nhìn bức tranh toàn cảnh (big picture). Vì họ cần duy trì quyền kiểm soát tổng thể và định hướng hướng đi lớn. (Họ thuê người khác điều hành các phần nhỏ hơn.) Họ ủng hộ tầm nhìn (vision), vì tầm nhìn giúp họ tạo ra những thay đổi lớn lao.

Mỗi tầng lớp được huấn luyện để phát huy những điểm mạnh phù hợp với vai trò của mình – và vô tình cũng bị hạn chế ở những khía cạnh khác. Khi nhận ra điều này, chúng ta mới hiểu tại sao các nhóm hoạt động từ các tầng lớp khác nhau thường khó hiểu và khó hợp tác với nhau. Và cũng chính vì thế, sự đa dạng giai cấp trong phong trào mới thực sự mang lại sức mạnh – khi mọi người cùng bổ sung cho nhau thay vì phán xét hay loại trừ.

Người thuộc tầng lớp sở hữu (owning-class), giống như người lao động phổ thông (working-class), thường sẵn sàng phá vỡ những quy tắc mà tầng lớp trung lưu coi là “chuẩn mực”. Vì thế, họ ít kiên nhẫn hơn với những người chỉ biết làm việc máy móc, lặp đi lặp lại (drones). Họ thoải mái hơn khi nhận ra và nâng đỡ những “người chất lượng” – những tài năng đặc biệt – dù người đó xuất thân từ tầng lớp thấp hơn và chưa từng leo hết các nấc thang thành tựu kiểu trung lưu.

Họ thích phát hiện và chiếu sáng những “viên kim cương thô” – những người có sức hút và tài năng vượt trội – dù những người này chưa hoàn thành đầy đủ các bước “đúng quy trình” mà tầng lớp trung lưu thường yêu cầu.

Tất cả những đặc điểm giai cấp tôi vừa mô tả chỉ là nhận xét khái quát, mang tính tổng thể. Chúng sẽ thay đổi tùy theo nền tảng dân tộc, văn hóa, cách nuôi dạy giới tính, và tính cách cá nhân. Tôi không muốn tạo ra định kiến hay khuôn mẫu cứng nhắc. Mục đích của tôi là làm rõ: những khác biệt trong hành vi không phải ngẫu nhiên, mà đến từ sự huấn luyện hệ thống của xã hội. Và khi nhận ra điều đó, chúng ta có thể sử dụng thông tin này một cách hữu ích.

Những phong trào hoạt động có sự lãnh đạo đa tầng lớp (cross-class) – có cả người lao động phổ thông và người sở hữu – sẽ dễ dàng hơn trong việc tổ chức các chiến dịch hành động trực tiếp (direct action). Những chiến dịch này thường táo bạo, giàu cảm xúc và hiệu quả thực sự. Nhìn chung, họ sẽ hành động mạnh mẽ hơn vì các giải pháp mang tầm nhìn lớn lao.

Những người tham gia sẽ ít bị phân tâm bởi sự khác biệt về ngôn ngữ, cách diễn đạt. Họ quan tâm nhiều hơn đến sự đoàn kết thực sự. Họ ít bị đe dọa hay lung lay bởi các chính trị gia muốn chiêu dụ, mua chuộc. Họ tự tin hơn vào tầm nhìn của chính mình.

(Mô tả trên khá giống với phong trào dân quyền Mỹ ở giai đoạn đỉnh cao nhất – khi nó thực sự mạnh mẽ và đoàn kết.)

Để các lực lượng tiến bộ thực sự gắn kết và giành được sự ủng hộ của đa số dân chúng cho “phong trào của các phong trào”, tôi đề xuất:  

Hãy xây dựng các nhóm chiến dịch và liên minh có sự tham gia rõ ràng của cả người lao động phổ thông lẫn người thuộc tầng lớp sở hữu.  

Đồng thời, chúng ta phải nhận diện và chống lại chính những thói quen giai cấp (classist conditioning) đang ngăn cản chúng ta chiến thắng.

Khi vượt qua được những rào cản vô hình ấy, chúng ta không chỉ đa dạng hơn về con người, mà còn mạnh mẽ hơn về ý chí, sáng tạo và khả năng hành động – đó chính là chìa khóa để thay đổi thực sự.