Bản tiếng Anh: How We Win: A Guide to Nonviolent Direct Action Campaigning.

Tác giả: George Lakey

Dịch giả: Nguyễn Huy Vũ

Chương 11: Khởi động

Vào những năm 1960, Giám đốc FBI J. Edgar Hoover từng gọi Tiến sĩ Martin Luther King Jr. là “người nguy hiểm nhất nước Mỹ”. Còn những người cai trị Đế quốc Anh thì xem Gandhi là mối đe dọa lớn nhất đối với nguồn lợi khổng lồ mà họ thu được từ các thuộc địa.

Vì vậy, thật đáng ngạc nhiên khi cả hai nhà lãnh đạo — King và Gandhi — đều cho rằng việc gặp trực tiếp đối thủ trước khi chính thức khởi động một chiến dịch là điều quan trọng.

Vì sao cách làm này lại hợp lý?

Thứ nhất, để hiểu rõ đối phương hơn. Một cuộc gặp trực tiếp, nếu được chuẩn bị kỹ, giúp bạn quan sát và thu thập nhiều thông tin quan trọng về đối thủ. Bạn càng hiểu họ, bạn càng có lợi thế. Đồng thời, khi họ được gặp bạn trực tiếp, họ cũng có cơ hội nhìn thấy con người thật của bạn, thay vì chỉ dựa vào định kiến hay khuôn mẫu sẵn có.

Thứ hai, để việc liên lạc sau này trở nên dễ dàng hơn. Trong một chiến dịch đầy căng thẳng, chắc chắn sẽ có những tình huống không lường trước. Khi đó, việc có sẵn một kênh liên lạc giúp bạn giải thích rõ lập trường của mình là rất quan trọng.

Chẳng hạn, một người quá khích có thể gây ra sự cố bạo lực, và bạn cần nhanh chóng khẳng định rằng điều đó không nằm trong kế hoạch của chiến dịch. Hoặc phía đối phương có thể làm một việc bất thường khiến phía bạn phản ứng mạnh — lúc này, bạn cần làm rõ liệu đó có phải là sự thay đổi chiến thuật có chủ ý, hay chỉ là một sự cố ngoài ý muốn.

Thứ ba, để việc thương lượng các yêu cầu của bạn trở nên dễ dàng hơn. Khi đã có sẵn một kênh liên lạc, bạn sẽ dễ xác lập ranh giới và lập trường của mình. Chẳng hạn, đối phương có thể cho rằng bạn đang đưa ra những yêu cầu rất cao chỉ để mặc cả dần về sau (một cách làm khá phổ biến), trong khi thực tế bạn lại có thói quen nói thẳng ngay từ đầu toàn bộ điều mình thực sự muốn đạt được. Giao tiếp càng rõ ràng thì khả năng hiểu lầm càng ít.

Thứ tư, để tăng uy tín của bạn trong mắt các đồng minh và những người bạn muốn thuyết phục đứng về phía mình. Việc bạn chủ động gặp đối thủ thường được người khác nhìn nhận là thái độ tự trọng và thể hiện sự tự tin. Ngược lại, nếu từ chối gặp đối phương, bạn có thể bị xem là yếu thế hoặc thiếu tự tin vào chính mình.

Vấn đề là: không phải lúc nào cũng dễ sắp xếp được cuộc gặp đó trước khi chiến dịch bắt đầu.

Giám đốc điều hành, lãnh đạo cảnh sát, nhà đầu tư hay quan chức dân cử có thể cho rằng nhóm của bạn chưa đủ uy tín và không muốn “nâng tầm” cho bạn bằng một cuộc gặp. Họ thậm chí có thể muốn gửi đi thông điệp rằng họ không coi bạn là nghiêm túc.

Chúng tôi từng gặp tình huống như vậy khi EQAT muốn gặp giám đốc điều hành khu vực của Ngân hàng PNC. Khi ấy, chúng tôi là một nhóm mới, chưa có thành tích gì đáng kể — tại sao một lãnh đạo bận rộn lại phải dành thời gian cho chúng tôi?

Ngân hàng này là nhà tài trợ chính cho một triển lãm hoa quốc tế, điều mà chúng tôi cho là mâu thuẫn với việc ngân hàng cho vay tiền để phá núi. Khi vị giám đốc từ chối gặp, chúng tôi thông báo rằng trong vòng hai ngày tới, chúng tôi sẽ bắt đầu phát tờ rơi tại triển lãm hoa để cho người tham dự biết ngân hàng đang làm gì.

Ngay ngày hôm sau, vị giám đốc đã mời chúng tôi đến văn phòng. Ông tỏ ra lo lắng và rõ ràng là khó chịu, nhưng hầu như không có cơ hội trút bực bội, bởi ba người trong phái đoàn của chúng tôi đã tiếp ông bằng thái độ điềm tĩnh, lịch sự nhưng kiên quyết, và trình bày rõ yêu cầu cũng như bản chất của chiến dịch mà chúng tôi sắp triển khai nhắm vào ngân hàng.

CẦN TỔ CHỨC ĐẾN MỨC NÀO TRƯỚC KHI KHỞI ĐỘNG CHIẾN DỊCH?

Câu trả lời phụ thuộc vào chiến lược, nguồn lực của bạn, và vị trí xã hội của những người khởi xướng.

Tại Montgomery, bang Alabama, Ủy ban Chính trị của Phụ nữ muốn việc khởi động cuộc tẩy chay xe buýt bắt nguồn từ một sự kiện gây chấn động, phơi bày rõ ràng nạn phân biệt chủng tộc. Từ đó, một liên minh không chính thức đã hình thành trong cộng đồng người da đen, gồm phụ nữ, giới lao động và các lãnh đạo tôn giáo. Họ sẵn sàng phát động cuộc tẩy chay ngay khi có một người phù hợp bị bắt vì không nhường ghế cho một người da trắng — và người đó chính là Rosa Parks.

Những lãnh đạo cộng đồng người da đen đứng ra dẫn dắt phong trào khi ấy có đủ các vai trò: người hỗ trợ, người bảo vệ quyền lợi, người phản kháng, và dĩ nhiên là những người tổ chức. Nhờ cùng nhau phối hợp, họ đã có thể giúp khoảng 50.000 người kiên trì theo đuổi chiến dịch suốt một năm trời, bất chấp sự đàn áp và bạo lực dữ dội từ phía đối lập.

HÀNH ĐỘNG ĐẦU TIÊN: ĐẶT VẤN ĐỀ ĐỂ PHƠI BÀY SỰ THẬT

Chiến lược gia Bill Moyer đặc biệt quan tâm đến những “huyền thoại” được dùng để bảo vệ một trật tự xã hội bất công, chẳng hạn như:

“Người nghèo không muốn làm việc.”
“Quân đội Mỹ can thiệp ở nước ngoài vì mục đích nhân đạo.”
“Mỹ là một nền dân chủ nơi đa số quyết định.”

Theo ông, đằng sau mỗi huyền thoại ấy luôn có một sự thật mà những người nắm quyền không muốn bị lộ ra. Và những hành động hiệu quả nhất là những hành động làm lộ rõ sự thật đó.

Việc tạo ra một hành động thực sự làm rõ sự thật không phải lúc nào cũng dễ dàng.

Nhiều người biểu tình thay vì “phơi bày sự thật” thì thường chỉ dừng lại ở việc khẳng định quan điểm của mình – ví dụ như đứng thành hàng, cầm biểu ngữ ghi rõ lập trường.

Ngày nay, ngay cả những sự thật khoa học cũng bị tranh cãi và nghi ngờ. Vì vậy, đừng mong rằng việc bạn cầm một tấm biển viết “Rất nhiều người nghèo phải làm hai việc để sống” sẽ thay đổi suy nghĩ của người đi đường. Hành động ấy chỉ là khẳng định một điều đã biết, chứ khó có thể thuyết phục hay mở mắt cho họ.

Để tạo tác động thực sự, hành động cần phải hé lộ điều gì đó mới mẻ, khiến người ta bất ngờ và suy ngẫm, chứ không chỉ lặp lại lời kêu gọi quen thuộc.

Nhưng “phơi bày” là một điều khác hẳn.

Vào những năm 1950, phần lớn người da trắng ở miền Nam nước Mỹ tin rằng họ đang sống trong một hệ thống chủng tộc “nhân đạo”. Họ cho rằng mình đối xử tốt với người da đen, và tin rằng người da đen chấp nhận sự phân biệt chủng tộc, ngoại trừ một số ít “kẻ gây rối”.

Vì vậy, họ vô cùng sốc khi thấy những sinh viên da đen ăn mặc lịch sự, ngồi đọc sách tại quầy ăn và kiên nhẫn chờ được phục vụ cà phê — trong khi họ hoàn toàn có thể lấy cà phê mang đi ở cửa sau. Cảnh tượng còn gây sốc gấp bội khi những người đàn ông da trắng lao vào đánh họ.

Chỉ trong khoảnh khắc đó, hai sự thật bị che giấu đã bị phơi bày cùng lúc: người da đen khao khát tự do, và chế độ phân biệt chủng tộc chỉ có thể tồn tại bằng bạo lực.

Hàng triệu khẩu hiệu trên biểu ngữ cũng không thể làm được điều mà một cuộc ngồi lì phản đối (sit-in) đơn giản có thể làm. Các chiến dịch chỉ thực sự có sức mạnh khi ta vượt qua lời nói — khi ta cho người khác thấy, thay vì chỉ nói cho họ nghe.

Tuy vậy, Bill cũng đưa ra một lời cảnh báo: hành động cần chạm tới những giá trị được nhiều người cùng chia sẻ. Khi một phụ nữ trẻ bị bắt, các lãnh đạo da đen đã quyết định chưa vội hành động, vì cô chưa có đủ uy tín rộng rãi trong cộng đồng. Họ hiểu rằng, để đối mặt với những hy sinh và tổn thất mà một cuộc tẩy chay sẽ mang lại, họ cần một khởi đầu tốt nhất có thể. Và Rosa Parks đã mang đến cơ hội đó.

Ngày nay, một số nhà hoạt động thường phê phán cái gọi là “chính trị của sự đoan trang”. Không thể phủ nhận rằng việc bảo vệ phẩm giá của tất cả mọi người là điều đúng đắn, và luôn có lúc, có nơi cần làm điều đó. Nhưng chiến lược chính là việc chọn đúng thời điểm và địa điểm.

Điểm đẹp của vận động chiến lược là người làm chiến dịch tự trao quyền cho chính mình để quyết định khi nào, ở đâu và nên làm điều gì. Chính họ là người lựa chọn. Họ chọn sẽ đối mặt với vấn đề nào, vào lúc nào, và chấp nhận hệ quả từ lựa chọn ấy.

Những người khởi xướng cuộc tẩy chay xe buýt hoàn toàn có thể phát động phong trào mà không cần chuẩn bị kỹ lưỡng. Nhưng nếu thất bại, cái giá phải trả sẽ là 50.000 người da đen tiếp tục chịu đựng sự sỉ nhục hằng ngày trên các chuyến xe buýt phân biệt chủng tộc. Có lẽ điều duy nhất khiến lựa chọn ấy đáng giá chính là khoảnh khắc ta tự mình nhận ra một sự thật sâu thẳm hơn về công lý, rằng thời giới chưa sẵn sàng để chấp nhận sự thay đổi. 

Ngược lại, Ủy ban Chính trị của Phụ nữ đã chọn con đường lập chiến lược, và từ đó khởi xướng một làn sóng đấu tranh mang tính lịch sử, làm thay đổi cuộc sống của hàng triệu người. Với tôi, quyết định ấy thể hiện một thái độ trao quyền cho chính mình: lựa chọn những điều kiện tốt nhất để bước vào những hy sinh không thể tránh khỏi của một cuộc đấu tranh quyết liệt. Và chúng ta đều biết kết quả ra sao.

Các cuộc biểu tình ngồi (sit-in) đòi quyền dân sự và chiến dịch tại Montgomery đã đặt ra một chuẩn mực rất cao cho việc khởi động phong trào. Nhưng đừng lo nếu màn khởi động của bạn không phải là hành động sáng tạo nhất thế giới — đôi khi, điều quan trọng nhất chỉ là bắt đầu chuyển động.

Giai đoạn khởi động cũng là lúc thiết lập những nền tảng giúp chiến dịch có thể kéo dài bền bỉ. Trong đó có chiến lược truyền thông và mạng xã hội. Nếu hành động có nguy cơ dẫn đến việc bị bắt, thì nhóm hỗ trợ pháp lý là vô cùng cần thiết. Một yếu tố khác không kém phần quan trọng là liên lạc với các đồng minh thân cận, cả tại chỗ lẫn ở xa.

Việc tập huấn trước sự kiện luôn có giá trị, ngay cả khi hành động không quá phức tạp hay rủi ro. Nó giúp người tham gia hình thành thói quen làm việc thống nhất — điều sẽ ngày càng quan trọng về sau. Đồng thời, bạn cũng xây dựng được văn hóa học hỏi thông qua hành động bằng hai vòng rút kinh nghiệm:

• Vòng thứ nhất diễn ra ngay sau hành động, để xem điều gì nổi bật nhất, bao gồm cả cảm xúc.
• Vòng thứ hai diễn ra sau khi trở về, nhằm đánh giá giai đoạn tổ chức, các công việc xoay quanh hành động, và suy ngẫm sâu hơn về chính hành động đó.

Nhà giáo dục cấp tiến người Brazil, Paulo Freire, cho rằng chu trình hành động – suy ngẫm là nền tảng của việc học tập sâu sắc. Và bởi vì những chiến dịch chiến thắng luôn là những chiến dịch học hỏi nhanh và liên tục, nên việc đầu tư cho quá trình học tập của chiến dịch luôn mang lại giá trị lâu dài.