Bản tiếng Anh: How We Win: A Guide to Nonviolent Direct Action Campaigning.

Tác giả: George Lakey

Dịch giả: Nguyễn Huy Vũ

Chương 4: Đối mặt với áp bức để giải phóng sức mạnh của chúng ta

Một cuộc đối thoại với Daniel Hunter

Daniel Hunter là một người Mỹ gốc Phi. Ở tuổi 37, anh đã tham gia vận động xã hội hơn 20 năm và hiện đang cố vấn, huấn luyện các chiến dịch về biến đổi khí hậu trên khắp thế giới.

GEORGE LAKEY: Khi nghĩ về động lực giữa các nhóm, tôi thường bị ấn tượng bởi số lượng các nhóm phong trào tự xem mình là có quyền lực hạn chế, trong khi thực tế họ chưa khai phóng hết sức mạnh sẵn có trong chính tập thể của mình.

Chẳng hạn, tôi từng chứng kiến một liên minh liên chủng tộc gồm các tổ chức cộng đồng, công đoàn và tôn giáo. Trên giấy tờ, liên minh này trông rất đáng gờm, nhưng khi bước vào hành động thì không thể hiện được sức mạnh ấy. Hóa ra, trong ban điều phối lớn của liên minh chỉ có hai người da màu.

Sau đó, khi ban lãnh đạo mời thêm nửa tá lãnh đạo da màu tham gia ban điều phối, các cuộc họp thay đổi hoàn toàn, và chiến dịch bắt đầu tăng tốc rõ rệt.

DANIEL HUNTER: Tôi có thể kể ra hàng trăm tổ chức chưa bao giờ nhận ra thông điệp đó — rằng chủ nghĩa hình thức (tokenism) thì không thể hiệu quả. Với nhiều người, sự thiếu nhận thức như trong câu chuyện của anh còn bị khuếch đại bởi niềm tin rằng: chỉ cần đứng về “phía đúng” của các vấn đề công lý là đã đủ.

Sự thật là, ngay cả khi chúng ta đang tiến hành chiến dịch, làn khói độc của áp bức mang tính cấu trúc vẫn tiếp tục bao trùm và tác động lên chúng ta. Mỗi thành viên, mỗi đồng nghiệp đều mang theo những câu chuyện vô hình về tổn thương, chấn thương và cô lập — và mức độ trải nghiệm những điều đó không hề giống nhau.

Tôi nhớ một cuộc họp gần đây của các nhà hoạt động ở Philadelphia, với một nhóm đa chủng tộc và đa tầng lớp. Đó là buổi sáng nắng đẹp của ngày thứ hai trong một quá trình lập kế hoạch kéo dài nhiều ngày. Một thành viên trẻ người da đen, vốn thường rất năng động và tràn đầy sức sống, đến muộn với vẻ mặt buồn bã. Một thành viên khác, là người da trắng thuộc tầng lớp lao động — vốn đã ít nói — hôm đó lại càng thu mình hơn. Tôi để ý thấy trong khi đó, phần còn lại của nhóm vẫn vui vẻ tiếp tục công việc, hào hứng với các thảo luận chiến lược.

Trong giờ giải lao đầu tiên, tôi hỏi cô gái trẻ người da đen kia có chuyện gì xảy ra. Cô chia sẻ rằng sáng hôm đó, khi vừa thức dậy và mở Facebook, cô thấy tin một cậu bé da đen khác bị cảnh sát bắn, và một cảnh sát khác vừa được tuyên trắng án. Cô suy sụp hoàn toàn. Chúng tôi đã dành vài phút rất dịu dàng để cùng nhau khóc cho cộng đồng của mình.

Tôi kéo dài giờ giải lao và tìm gặp người thành viên thuộc tầng lớp lao động. Anh vừa nhận được thông báo bị đuổi khỏi chỗ ở, và không chắc liệu việc có mặt trong căn phòng này còn hợp lý hay không, khi lẽ ra anh phải đi tìm nơi ở mới. Tôi hỏi anh mong muốn điều gì từ nhóm. Anh hơi nhún vai và nói: “Tôi chỉ muốn họ biết vì sao hôm nay tôi không còn tâm trí ở đây.”

GEORGE: Và chuyện đó xảy ra chỉ trong giờ giải lao thôi sao!

DANIEL: Thực tế của áp bức không biến mất chỉ vì ‘chúng ta là một nhóm nhà hoạt động’. Thậm chí, kỳ vọng của chúng ta về cách đối xử với nhau còn có thể tăng lên. Nhóm của chúng tôi hôm đó là một tiểu mô hình của xã hội — nơi mỗi người bị tác động khác nhau và không đồng đều bởi hoàn cảnh, bản dạng và trạng thái sống của mình.

Tôi là người điều phối buổi họp và phải vật lộn với rất nhiều cân nhắc. Tôi không muốn đứng về phía phản xạ trung lưu của chính mình — tức là gạt các vấn đề “cá nhân” sang một bên để hoàn thành công việc. Cách tôi được đào tạo là tiếp tục tiến lên, tránh né và kìm nén những “xao lãng” tiềm tàng. Rốt cuộc, đó chính là vai trò lịch sử của tầng lớp trung lưu: giữ cho mọi thứ trơn tru vì lợi ích của giới tinh hoa. Nhưng lần này, tôi muốn tạo ra một không gian để mọi người có thể hiện diện một cách chân thực trong cuộc họp.

Từ những trải nghiệm đau đớn trong quá khứ, tôi hiểu rằng nếu không tạo không gian cho sự trung thực, phản ứng dội ngược trong tập thể sẽ đến muộn nhưng vô cùng khắc nghiệt. Một tập thể liên tục đè nén những tiếng nói bên lề sẽ dần suy kiệt và cuối cùng trở nên trống rỗng, vô nghĩa.

Tôi cũng thực sự lo lắng rằng mình sẽ đánh mất mạch của cuộc họp, rằng toàn bộ thời gian sẽ trôi qua chỉ để xử lý cảm xúc. Tôi hít một hơi thật sâu và nhận ra rằng nỗi sợ này rất điển hình đối với những người có đặc quyền.

Nhưng tôi cũng thận trọng trước một động lực khác: tôi không muốn đặt ai vào tình huống phải chia sẻ nhiều hơn điều họ mong muốn. Hai người đồng chí đó tin tưởng tôi — nhưng điều đó không có nghĩa là họ muốn công khai chuyện riêng tư trước cả nhóm. Với những gì tôi biết về họ, tôi tin rằng cả hai đều sẽ rất khó chịu nếu cả nhóm lao vào “giải cứu” cảm xúc của họ. Điều tôi muốn là một không gian nơi họ có thể chia sẻ bao nhiêu tùy ý.

Tất cả những suy nghĩ ấy lướt qua đầu tôi chỉ trong vài giây, khi tôi loay hoay tìm cách hành động tiếp theo.

Cuối cùng, tôi quyết định tạo ra một không gian mà tôi gọi là “chia sẻ mở”. Tôi nói:

“Trước khi bước vào phiên làm việc tiếp theo, tôi muốn dành một khoảng không gian để mọi người có thể chia sẻ bất cứ điều gì đang nằm trong tim trí của mình hôm nay.”

Ban đầu, căn phòng im lặng. Rồi hai người họ — và những người khác — bắt đầu chia sẻ từ đáy lòng. Tôi khuyến khích mọi người nói rõ với tập thể điều họ đang cần. Và mọi người đã lắng nghe — lắng nghe đủ sâu để khi kết thúc phần chia sẻ mở, ai nấy đều trông sẵn sàng bước tiếp.

Các nhóm của chúng ta không thể giải quyết tất cả các vấn đề của áp bức. Nhưng chúng ta có thể trở thành những không gian để nâng đỡ nhau — thậm chí là chữa lành và thách thức nhau.

Việc kiến tạo một nền văn hóa chung chính là một trong những món quà quan trọng nhất mà các chiến dịch có thể để lại.

GEORGE: Tôi hoàn toàn đồng ý về việc xây dựng văn hóa — rất nhiều phong trào xã hội vĩ đại đã phát triển bên trong mình một dạng phản văn hóa, như một bản phác thảo sống động của xã hội mà họ hy vọng kiến tạo.

Anh đã chọn hoạt động chia sẻ mở để giúp nhóm có thể bước tiếp, sau khi tự soi lại xuất thân trung lưu của mình. Điều đó khiến tôi tự hỏi: có bao nhiêu người theo khuynh hướng tiến bộ đã thực sự chất vấn định kiến giai cấp trong công việc chống áp bức? Tôi cũng phải “nuốt viên thuốc khiêm tốn” của chính mình.

Tôi từng là một phần của phong trào huấn luyện chống áp bức từ những năm 1970, khi trọng tâm chủ yếu là chống phân biệt chủng tộc và phân biệt giới. Chúng tôi coi điều này như là có thêm một cơ hội để đối đầu, và lần này là trong vai trò người huấn luyện chứ không phải người biểu tình. Tôi nhớ những khoảnh khắc thỏa mãn sau lớp học, mà hầu như không ý thức được trải nghiệm nội tâm của những người tham gia hội thảo.

Tôi gặp nhiều nhà hoạt động nói rằng họ sẽ không bao giờ tự nguyện tham dự một buổi tập huấn chống áp bức nữa, bởi họ không muốn dành hàng giờ chỉ để nghe mình tệ hại đến mức nào. Họ cảm nhận rất rõ rằng đó không phải là trao quyền.

Trong nhiều nhóm hoạt động, nơi ‘đúng đắn chính trị’ được xem là chuẩn mực, người tham gia các buổi tập huấn thường học cách dùng từ để sao cho không bị gạt ra ngoài. Việc ghi nhớ và sử dụng đúng bộ ngôn ngữ ‘chuẩn’ của từng thời điểm mang lại cho những nhà hoạt động mới cảm giác mình đã thuộc về nhóm ‘đúng phe’ và được chấp nhận.

Một trường đại học mời tôi tới làm việc vài ngày với nhóm sinh viên học cách trở thành đồng minh chống phân biệt chủng tộc. Tôi hỏi họ có khoảnh khắc nào chợt ‘vỡ ra’ về chính sự thiên lệch của mình không. Rất nhiều câu chuyện được kể, nhưng chỉ có một người nói rằng bị ‘chỉ mặt gọi tên (called out)’ trước tập thể đã giúp họ nhận ra điều đó.

Các sinh viên ngạc nhiên khi nhận ra rằng việc “chỉ mặt gọi tên” (calling out) lại đóng vai trò nhỏ đến vậy trong chính quá trình trưởng thành của họ. Vì thế, chúng tôi đào sâu hơn. Rồi có người chỉ ra một khuôn mẫu trong trường: sinh viên năm cuối “chỉ mặt” sinh viên năm ba; sinh viên năm ba “chỉ mặt” sinh viên năm hai; sinh viên năm hai lại “chỉ mặt” sinh viên năm nhất. Từ đó, chúng tôi nhận ra rằng “chỉ mặt gọi tên” đã ăn sâu cùng với chủ nghĩa giai cấp!

Văn hóa hoạt động mà họ đang thực hành thực chất vẫn dựa trên một công cụ mang tính thống trị, dù trực giác của họ cho thấy còn có những cách tiếp cận khác nhân văn và hiệu quả hơn. Sự nhận ra này của sinh viên là một bước đột phá quan trọng, bởi nó chạm tới cốt lõi của phần lớn các mô hình huấn luyện chống áp bức truyền thống: quá chú trọng vào việc quản lý, uốn nắn và giảng dạy — nói cách khác, tái hiện chính chức năng đặc trưng của tầng lớp trung lưu.

Khi đối mặt với phân biệt chủng tộc, liệu có lựa chọn nào khác ngoài việc khoác lên mình vai trò người quản lý hay người dạy dỗ không? Danh sách mà nhóm sinh viên lập ra chứa đầy những phương thức thay thế hiệu quả, giúp họ tự chất vấn bản thân. Chẳng hạn, một người bạn chia sẻ câu chuyện cá nhân về lần họ từng mắc cùng một sai lầm và chỉ sau đó mới nhận ra ý nghĩa của nó. Một phương thức khác là chia sẻ riêng một–một, bằng sự đồng cảm, rằng một người da màu có thể nghe lời nhận xét ấy như một sự hạ thấp mang tính phân biệt chủng tộc, và điều đó thực sự gây tổn thương.

Tôi lớn lên trong tầng lớp lao động. Người lao động cũng đối chất với nhau về đủ mọi chuyện, bao gồm cả phân biệt chủng tộc, nhưng hiếm khi bằng cách “chỉ mặt gọi tên”. Họ trêu đùa, họ bông đùa, họ bày tỏ cơn giận theo cách cho thấy họ sẵn sàng tranh luận. Họ không đối đầu nhau trước tập thể, trừ khi họ đã sẵn sàng cho một cuộc tranh luận công khai công bằng trước những người ngang hàng. Giọng điệu của họ thừa nhận sự ngang hàng — đó là phong cách bình đẳng. Nói chung, họ không “sửa dạy” người khác, bởi điều đó hàm ý thứ bậc: họ không thích ông chủ, và phần lớn cũng không muốn trở thành ông chủ.

Trong khi đó, những người thuộc tầng lớp trung lưu thường được nuôi dạy để quen với việc ra lệnh và chấp nhận bị ra lệnh. Vì vậy, một số hình thức hoạt động chống áp bức lại vô tình củng cố các vai trò giai cấp sẵn có. Cách làm này không đặt câu hỏi về tính hiệu quả của việc ‘nhắc nhở công khai (calling out)’, bởi nó xuất phát từ quá trình xã hội hóa của tầng lớp trung lưu: quản lý, uốn nắn và phân loại con người thành ‘được chấp nhận’ hay ‘không được chấp nhận’.

DANIEL: Ngay khi anh viết những điều này, tôi đã bật cười — bởi vì anh đang làm mẫu chính xác điều anh đang nói tới. Anh hoàn toàn có thể viết một bài công kích gay gắt, xé toạc những nhà hoạt động trung lưu vì đã làm hỏng cơ hội xây dựng các phong trào có nền tảng rộng. Nhưng thay vào đó, anh lại sử dụng những câu chuyện về đột phá và sự nhẹ nhõm để bồi dưỡng “cơ bắp” cho những hành vi mới.

Qua nhiều năm, tôi đã học được rằng cách nhanh nhất để thúc đẩy sự trưởng thành của con người là củng cố những hành vi tích cực.

Cuộc trò chuyện về “calling out” này khiến tôi nhớ đến một trải nghiệm thời đại học. Ở trường đại học khai phóng của tôi, tôi có một người bạn — giống tôi — lớn lên ở vùng nông thôn bang Indiana. Tôi sẽ gọi anh ấy là Jim. Jim từng nói với tôi rằng anh chưa bao giờ quen biết một người đồng tính nào. Vì vậy, tôi không ngạc nhiên khi một tối nọ, anh nói với tôi rằng anh cảm thấy rất khó chịu khi phải ở xung quanh “tất cả những người đồng tính đang công khai phạm tội lỗi”.

Tôi hoàn toàn có thể bắt đầu tấn công Jim vì quan điểm ấy. Nhưng tôi nghĩ vai trò đồng minh của mình là giúp anh ấy trưởng thành.

Tôi hỏi Jim rằng anh lấy ý tưởng đồng tính là tội lỗi từ đâu — và anh trả lời: từ Kinh Thánh.

Tôi hỏi anh chỉ ra đoạn nào trong Kinh Thánh. Anh không biết.

Vì vậy, tôi bảo anh tra cứu trong bản mục lục Kinh Thánh. Anh tìm không ra (một mẹo nhỏ: đồng tính chỉ được nhắc đến rất ngắn gọn trong một vài sách của Kinh Thánh).

Sau khi tìm được đoạn liên quan, chúng tôi cùng nhau bàn luận. Rồi tôi nói với anh rằng tôi có một lập luận Kinh Thánh khác còn “vững chắc” hơn nhiều: rằng chế độ nô lệ là điều tốt.

“Hỡi nô lệ, hãy vâng phục chủ mình” (Ê-phê-sô 6:5), cùng với hàng chục đoạn kinh khác.

Tôi hỏi Jim:
“Vậy làm sao anh biết chế độ nô lệ là sai?”

Anh trả lời:
“Thời thế đã thay đổi. Văn hóa bây giờ khác rồi.”

“À,” tôi nói.

Anh ấy thực sự bị lay động.

Được dẫn dắt bởi sự thay đổi trong lòng mình, Jim đã viết một bài cho báo sinh viên của trường.

“Chúng ta không nên phán xét con người vì lối sống đồng tính,” anh viết, và kêu gọi mọi người tự chất vấn lại những hiểu biết của chính mình. Chỉ vì một số người “chọn sống đồng tính” thì điều đó không phải là tội lỗi, và nhiệm vụ của chúng ta là yêu thương — chứ không phải kết án.

Đó là một bước nhảy rất lớn so với vị trí mà anh từng đứng trước đó.

Nhưng chỉ một tuần sau, trên báo của trường đã xuất hiện một bài viết do vài người bạn của tôi chấp bút, công kích gay gắt Jim. Theo họ, anh ta cũng đã bộc lộ sự thiếu hiểu biết của mình. Bài báo lên án Jim vì sử dụng thứ ngôn ngữ bị cho là ‘bài xích người đồng tính một cách gay gắt’, như cụm từ ‘lối sống đồng tính’, hay những khuôn sáo cũ kỹ kiểu ‘chọn trở thành người đồng tính’.

Tôi biết những tác giả của bài báo đó. Họ là những nhà hoạt động quyết liệt và tận tụy với lý tưởng. Họ không sai. Nhưng họ đã không đạt được điều mình mong muốn — đó là một người đồng minh hoàn hảo.

Chiều hôm đó, Jim lao thẳng vào phòng tôi, ném bài báo xuống trước mặt. Nước mắt chảy dài trên khuôn mặt anh. Tôi ôm lấy anh, và anh nói:
“Tôi sẽ không bao giờ lên tiếng vì người đồng tính nữa.”

Tôi không thể thuyết phục anh thay đổi quyết định ấy — và suốt bốn năm sau đó, anh không tham gia bất kỳ hành động công khai nào. Chúng tôi đã mất đi vai trò của anh như một người kết nối, một đại sứ với bang Indiana bảo thủ. Và bị ám ảnh bởi trải nghiệm ấy, tôi biết rằng nhiều người khác cũng đã chọn cách đứng xa.

Tôi tin rằng đây chính là điều Tiến sĩ Martin Luther King Jr. muốn nói khi ông nhấn mạnh đến “nội dung nhân cách, chứ không phải màu da”. Muốn hiểu nhân cách của một con người, bạn phải hiểu vị trí của họ — họ đang thay đổi như thế nào, và họ đang cố gắng nói chuyện với ai.

Mỗi khi tôi muốn thẳng tay công kích ai đó vì sự thiếu hiểu biết của họ, tôi lại nhớ đến câu chuyện này. Tôi tin vào việc nói sự thật — và đúng vậy, nhiệm vụ của những người hoạt động là góp phần thay đổi suy nghĩ và trái tim của con người. Nhưng nếu chuẩn mực để được lên tiếng nơi công cộng là phải hoàn hảo, thì đám đông sẽ trở nên im lặng đến đáng sợ.

GEORGE: Nhiều nhà hoạt động đang dần nhận ra rằng việc công kích lẫn nhau không tạo ra thay đổi xã hội tích cực. Nhưng câu hỏi vẫn còn đó: làm sao để chúng ta đối diện trực diện với những áp bức rất thật đang tồn tại?

DANIEL: Tôi học được một bài học lớn về điều đó khi còn học đại học, trong lúc tôi tổ chức Ngày Im Lặng của Người Da Màu (People of Color Day of Silence).

Hành động này xuất phát từ những bất công vốn rất quen thuộc trong môi trường đại học: sinh viên da màu bị biến thành ‘vật trang trí’, bị giảng viên nói chuyện kẻ cả; chúng tôi phải tự xoay xở khi đối mặt với nạn phân biệt chủng tộc ngoài cộng đồng; sự thờ ơ với văn hóa của chúng tôi; và đặc biệt là việc chương trình học gần như không phản ánh con người và trải nghiệm của chúng tôi — một sự thiếu hiểu biết đáng kinh ngạc. Nói ngắn gọn, những chuyện quá đỗi bình thường.

Các điều kiện cho hoạt động phản kháng đã hội đủ: rõ ràng là có vấn đề.

Nhưng điều kiện không tự tạo ra hành động. Mọi thứ có thể tồi tệ đến đâu đi nữa, thì ngoài một vài tiếng nói phản đối đơn độc, thay đổi vẫn không xảy ra.

Một số người trong chúng tôi đã đấu tranh với ban lãnh đạo nhà trường quanh hàng loạt mục tiêu chiến dịch — và chúng tôi cần một bước leo thang. Chúng tôi hiểu rõ phản ứng dữ dội từ phía đối lập có thể giúp ích cho phong trào như thế nào, nên đã chọn một hành động mà chúng tôi tin rằng sẽ khiêu khích đối thủ.

Chúng tôi chọn thời điểm hành động trùng với cuộc họp tiếp theo của hội đồng quản trị trường, khi họ đang quyết định số phận của một số yêu cầu mà chúng tôi đưa ra.

Vì vậy, một nhóm trong chúng tôi đi vận động và tổ chức Ngày Im Lặng của Người Da Màu. Ý tưởng rất đơn giản: trong một ngày, tất cả sinh viên da màu sẽ không nói gì cả. Chúng tôi phát một thông điệp với nội dung:

“Nếu chúng tôi im lặng, bạn có nhớ chúng tôi không?
Nếu chúng tôi biến mất, bạn có nhớ chúng tôi không?
Nếu những câu chuyện của chúng tôi không còn ở đây, bạn có nhớ chúng tôi không?”

(Nhân tiện nói thêm, chúng tôi cố ý không báo trước cho các đồng minh da trắng. Điều này vô tình trở thành một phép thử về tinh thần đồng đội. Điều đáng ngạc nhiên là có không ít người da trắng tự nhận là ‘đồng minh’ lại phản ứng giận dữ vì không được báo trước. Ngược lại, cũng có người tỏ ra thích thú khi thấy chúng tôi tự lên tiếng, rồi nhanh chóng tổ chức ngay trong tối hôm đó một buổi trao đổi riêng cho những người da trắng khác đang cố gắng hiểu và xử lý những gì vừa diễn ra.)

Nhưng tối hôm trước ngày hành động, một vấn đề lớn nảy sinh.

Tôi đã khá dễ dàng vận động các sinh viên da đen. Chúng tôi quen biết nhau, và ngoài một vài người phản đối — rồi cũng bị tập thể vượt qua — thì cả khối đều đồng thuận.

Tuy nhiên, những người da màu khác lại dè dặt. Một sinh viên Latino đứng lên nói:
“Tôi không muốn tham gia một hành động của người da đen — chuyện này phải đại diện cho câu chuyện của tôi.”

Tôi ngây thơ nghĩ rằng, vì chúng tôi đang nói về người da màu, điều đó hẳn đã quá rõ ràng. 

Một số sinh viên da đen đồng tình với tôi và cùng dồn ép cậu sinh viên kia:
“Chúng ta đều phải đối mặt với phân biệt chủng tộc.”

Nhưng sinh viên Latino ấy vẫn kiên trì:
“Không giống nhau. Ngay cả khi người ta nói về phân biệt chủng tộc, họ cũng chỉ nghĩ đến người da đen. Chúng tôi thì bị quên lãng.”

Không khí trong phòng trở nên căng thẳng. Một sinh viên da đen tức giận đáp lại:
“Nghe này, hoặc là cậu ở cùng thuyền với bọn tôi, hoặc là cậu cũng chẳng khác gì người da trắng.”

Tiếng la hét bắt đầu vang lên. Làm cho ranh giới càng thêm mờ nhạt, một số sinh viên quốc tế — đến từ châu Phi, châu Á hoặc các nơi khác — lên tiếng giải thích:
“Chúng tôi không nhìn nhận chủng tộc theo cách các bạn đang nhìn.”

Những chia rẽ mà tôi — với tư cách là một người tổ chức da đen — chưa từng nhận ra bắt đầu lộ diện. Không khí trong phòng leo thang nhanh chóng, nóng hơn rất nhiều so với hình dung của tôi về một hành động mang tính đoàn kết. Tôi đã nghĩ rằng hành động này sẽ không bao giờ có thể tiến hành được.

May mắn thay, một sinh viên Mỹ gốc Ấn trong phòng đã đứng ra: Dipti Baranwal. Cô hiểu rõ những chia rẽ ấy và nói nhanh, đầy nhiệt huyết với các nhóm khác nhau:

“Tất nhiên là câu chuyện của chúng ta khác nhau. Chính vì thế chúng ta mới đấu tranh. ‘Người da màu’ không phải là một thuật ngữ phổ quát mà ai trong chúng ta cũng sử dụng, và nó xuất phát từ cách phân biệt chủng tộc tồn tại trong xã hội này. Vì vậy, hãy viết lại các yêu cầu, để câu chuyện của bạn được thể hiện tốt hơn.”

Cô ấy thật tuyệt vời — đã dàn dựng một khoảnh khắc học hỏi cho tất cả chúng tôi. Sau đó, cô kéo tôi ra một bên và kiên nhẫn giúp tôi viết lại từng yêu cầu, sao cho phản ánh chính xác hơn trải nghiệm đa dạng của các cộng đồng da màu.

Và nhân tiện nói thêm: hành động ngày hôm sau đã thành công rực rỡ. Đại đa số sinh viên da màu đã tham gia 24 giờ im lặng khi tương tác với người da trắng (một vài sinh viên quốc tế tìm cách riêng của họ để tham gia). Hành động này gây chấn động hội đồng quản trị, và các vấn đề trong chiến dịch của chúng tôi bỗng chốc vọt lên hàng đầu trong chương trình nghị sự. Chúng tôi không giành được tất cả, nhưng đạt được một tỷ lệ rất cao trong những mục tiêu đầy tham vọng.

GEORGE: Anh và tôi chia sẻ một ngôn ngữ đã giúp ích rất nhiều trong việc hiểu động lực nhóm — đó là khái niệm “dòng chính” (mainstream) và “vùng rìa” (margins). Mọi nhóm mà tôi quan sát kỹ — kể cả những nhóm nhỏ, cấp tiến — đều có một “dòng chính”. Tôi thấy rõ những phẩm chất, hành vi và giá trị được nhóm ủng hộ. Đồng thời, tôi cũng nhận ra rằng những đặc điểm khác bị vô thức đẩy ra bên lề — đó là những cách hành xử, thậm chí là những bản dạng, tồn tại ở vùng rìa của tập thể.

Một nhóm coi trọng tranh luận sôi nổi về lý thuyết phê phán vẫn có những thành viên, khi ở riêng, thích nói về thể thao. Một nhóm thích buôn chuyện vẫn có những người muốn nói về phim ảnh hay du lịch. Một nhóm tự hào về việc bị bắt hay đối đầu gay gắt vẫn có những thành viên ưa chuộng sự hài hòa và kết quả cùng thắng.

Dù một nhóm có nghĩ rằng mình rất đồng nhất, nếu nhìn kỹ vẫn sẽ thấy có những đặc điểm hay tiếng nói bị đẩy ra bên lề. Khi tôi yêu cầu một nhóm trong buổi tập huấn chỉ ra điều gì đang bị gạt sang bên, ban đầu họ khá lúng túng. Nhưng sau một hồi gợi mở, họ thường liệt kê được một danh sách khá dài.

Điều khiến câu chuyện của bạn, Daniel, trở nên đặc biệt quan trọng là vì các nhóm vận động chỉ có thể phát triển khi họ liên tục điều chỉnh lại mối quan hệ giữa phần ‘trung tâm’ và những người ở bên lề. Trong nhóm Người Da Màu của bạn, sinh viên Latin, châu Á và châu Phi nằm ở vị trí bên lề, còn những người Mỹ gốc Phi ở vị trí trung tâm. Để hành động thành công, các bạn buộc phải xem xét lại và tái định hình mối quan hệ đó. May mắn là xung đột đã bộc lộ ra, và bạn nhận được sự hỗ trợ từ Dipti để cùng nhau điều chỉnh lại mối quan hệ này.

GEORGE: Như anh và tôi đều đã tự khám phá về chính mình — và chúng ta có thể kể rất nhiều câu chuyện về điều này — khi ở trong dòng chính, ta rất dễ không nhận ra những gì đang diễn ra ở vùng rìa. Điều đó đúng với tôi khi tôi ở trong dòng chính của nam giới, hay người da trắng, hay hiện tại là một người làm nghề chuyên môn thuộc tầng lớp trung lưu. Trong một số nhóm, bản dạng đồng tính của tôi bị đẩy ra bên lề; trong những nhóm khác, tôi lại thuộc về dòng chính của nam giới đồng tính so với các bản dạng giới và xu hướng tính dục khác! Tôi cũng có thể trở thành một người đồng tính khỏe mạnh nhưng thiếu nhận thức, khi ở cùng những người đồng tính có khả năng khác biệt.

Nói cách khác, sự mù mờ được cài sẵn trong mọi bản dạng dòng chính mà chúng ta mang theo — và ai cũng có ít nhất một bản dạng dòng chính. Chúng ta đều có lúc trở thành “kẻ áp bức”, nếu dùng thuật ngữ quen thuộc ngày nay.

DANIEL: Khái niệm về ‘dòng chính’ và ´vùng rìa’ đã thực sự là một món quà đối với tôi — nhất là khi, giống như nhiều người khác, tôi phải liên tục di chuyển giữa nhiều vị trí khác nhau trong các mối quan hệ khác nhau.

Một trong những tình huống lệch nhiệm thường xảy ra bên trong các nhóm là khi một nhóm ở vùng rìa lên tiếng, và tiếp theo sau đó là một nhóm khác cũng lên tiếng về nỗi đau của họ. Các nhóm vùng rìa lúc này thậm chí còn có thể cạnh tranh thu hút sự chú ý của nhóm dòng chính. Những tổn thương cứ chồng chất lên nhau, khiến cả nhóm loay hoay không biết phải gỡ rối từ đâu.

Đó cũng là điều khiến tôi băn khoăn trong câu chuyện ở Philadelphia mà tôi kể lúc đầu. Khi bắt đầu phần chia sẻ mở, tôi nhận thấy một người tham gia da đen và một người da trắng có vẻ không thực sự hiện diện. Tôi đã chủ động hỏi thăm cả hai, bởi tôi hiểu rằng sự áp bức đối với tầng lớp lao động da trắng rất dễ bị làm cho vô hình — nhất là trong bối cảnh hiện nay, khi chúng ta nhạy cảm hơn với vấn đề phân biệt chủng tộc.

Tôi đang cố giúp cả nhóm nhận ra rằng mỗi người đều mang nhiều bản dạng khác nhau — đúng vậy, tính giao thoa. Nhưng là theo cách không biến nó thành một bài giảng lý thuyết khô khan của giới trung lưu chuyên nghiệp. Không có nhóm nào chỉ có một vùng rìa. Thực tế luôn tồn tại rất nhiều vùng rìa, được tạo nên từ vô số hành vi, đặc điểm và bản dạng khác nhau. Điều đó cũng có nghĩa là có nhiều nhóm dòng chính khác nhau — và tôi thuộc về không ít trong số đó. Nhận ra điều này cho tôi cơ hội lắng nghe một cách cẩn trọng và sâu sắc hơn.

GEORGE: Vậy hãy cùng nhìn lại một số cách làm hiệu quả để giảm bớt các động lực áp bức trong nhóm của chúng ta.

DANIEL: Đổ lỗi và làm nhục không còn là con đường phù hợp. Điều quan trọng là đồng hành cùng nhau và xây dựng những mối quan hệ sâu sắc, có ý nghĩa. Chúng ta biết mình đang đi đúng hướng khi mọi người sẵn sàng chia sẻ cả những tổn thương mong manh lẫn những thành công cá nhân của họ.

GEORGE: Một nhóm lành mạnh biết lắng nghe các vùng rìa của mình. Thậm chí, một người lãnh đạo khôn ngoan còn chủ động tìm đến các vùng rìa để hiểu xem sự thay đổi đang được nhìn nhận từ đâu. Giống như cách bạn đã làm trong những giờ giải lao, trước khi bước vào phần chia sẻ mở.

DANIEL: Đúng vậy, bởi sự phát triển của một nhóm thường bắt đầu từ các vùng rìa. Và mức độ phát triển ấy bị giới hạn khi mà nhóm dòng chính không hiểu. Khi chúng ta ở vị trí dòng chính, điều cần làm là lắng nghe tiếng nói từ các vùng rìa — và tôn trọng sự khôn ngoan của họ, giống như điều tôi đã phải học trong Ngày Im Lặng của Nhóm Người Da Màu. Khi đó, một phụ nữ Mỹ gốc Ấn đã thể hiện vai trò lãnh đạo mạnh mẽ từ vùng rìa: cô ấy dẫn dắt, làm rõ vấn đề và — như tôi đã nói — rất quyết đoán. Đó là một cách để các vùng rìa bước lên sân khấu và khởi động một cuộc thương lượng lại có ý nghĩa với nhóm dòng chính. Sẽ rất tốt nếu sáng kiến đến từ nhóm dòng chính, nhưng thực ra ai cũng có thể đảm nhận vai trò đó.

GEORGE: Tôi xin bổ sung thêm một điều nữa giúp cả nhóm cùng tiến lên: tiếp tục chữa lành những vết thương do xã hội gây ra cho chúng ta, ở những nơi mà ta vô tình mang theo sự áp bức ấy vào bên trong mình. Với tư cách là một người đàn ông thuộc tầng lớp lao động, tôi biết mình đã cần rất nhiều thời gian để chữa lành trước khi dám tin vào tri thức của chính mình trong môi trường chuyên nghiệp.

Khi học cao học, tôi có đủ kiến thức để tham gia các buổi thảo luận, nhưng thứ ngôn ngữ trừu tượng đầy thuật ngữ học thuật lại xa lạ và khó tiếp cận; tôi không thể ‘nói trôi’ được. Rồi tôi cảm thấy xấu hổ, tự cho mình là kém cỏi về trí tuệ. Mãi nhiều thập kỷ sau, tôi mới hiểu đó là sự khác biệt văn hóa: người thuộc tầng lớp lao động thường diễn đạt sự tinh tế qua câu chuyện và hành động, hơn là qua những khái niệm trừu tượng.

Vì đôi lúc tôi giảng dạy tại các trường đại học tinh hoa, tôi buộc phải lựa chọn: hoặc giữ sự trung thành với nền tảng ngôn ngữ của tầng lớp lao động — đồng nghĩa với việc chấp nhận đánh đổi một phần uy tín — hoặc thích nghi hoàn toàn với ngôn ngữ ưu thế. Phần lớn thời gian tôi chọn ở lại với căn cốt của mình, nhưng để làm được điều đó, tôi phải chữa lành những cảm giác tự ti cũ kỹ đã bám rễ từ rất lâu.

DANIEL: Đúng vậy. Chữa lành là một quá trình liên tục, bởi hệ thống áp bức của xã hội vẫn không ngừng thải ra ‘khói độc’. Tôi cũng cần chữa lành những vết thương của mình khi ở vị trí nhóm dòng chính — chẳng hạn cách xã hội trung lưu dạy tôi biến mọi thứ thành thứ bậc, điều vô tình tạo ra khoảng cách giữa tôi với người khác. Vì thế, thay đổi xã hội cũng có nghĩa là các nhóm dòng chính cần được chữa lành khỏi những cách mà áp bức làm tổn hại và bóp méo tính người vốn có của mỗi chúng ta.

GEORGE: Nếu chúng ta thực sự muốn chiến thắng, chúng ta sẽ bỏ qua việc đổ lỗi và đi thẳng vào quá trình tái thương lượng cần thiết — bởi chính điều đó làm tập thể lớn mạnh, và tạo ra sự đoàn kết mà chúng ta cần.